Thị xã Ba Đồn được lập cuối năm 2013 từ thị trấn Ba Đồn và các xã quanh phố chợ của huyện Quảng Trạch. Ngay trước 1/7/2025 thị xã có sáu phường và mười xã. Sau sắp xếp, vùng này thành bốn đơn vị của tỉnh Quảng Trị: phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh, xã Nam Ba Đồn và xã Nam Gianh.
Hỏi người vùng Bố Chính đi chợ lớn ở đâu, câu trả lời gần như luôn là Ba Đồn. Phố chợ bên bờ bắc sông Gianh này làm trung tâm buôn bán của cả vùng từ rất lâu trước khi có tên thị xã. Bài này kể Ba Đồn qua ba vai: bến chợ, thị trấn huyện lỵ, thị xã; rồi chỉ cách đọc địa chỉ Ba Đồn sau 2025.
Từ bến chợ thành thị trấn huyện lỵ
Ba Đồn nằm ở chỗ sông Gianh đã rộng, cách cửa biển không xa, giữa đồng bằng bắc sông. Vị trí ấy cho phép ghe thuyền từ thượng nguồn Tuyên Hóa, Minh Hóa chở lâm sản xuống, còn thuyền từ cửa Gianh chở cá, muối lên. Chợ Ba Đồn mọc lên ở điểm gặp nhau đó và được người vùng này nhắc như chợ lớn nhất của đất Bố Chính.
Thời Pháp thuộc, vùng này thuộc phủ Quảng Trạch. Sau năm 1945 cấp phủ bị bỏ, huyện Quảng Trạch được lập, huyện lỵ đặt ở Ba Đồn. Từ đó đến năm 2013, Ba Đồn là thị trấn huyện lỵ của một huyện đồng bằng đông dân, nơi có chợ, trường, bệnh viện, bến xe phục vụ cả vùng bắc sông Gianh.
Thời chiến tranh, bến phà Gianh ở hạ lưu là điểm nút trên quốc lộ 1 và bị đánh phá nhiều lần. Ba Đồn và các làng quanh vừa sản xuất vừa đưa đò, tiếp tế. Ký ức ấy còn trong lời kể của người cao tuổi và trong các di tích bến phà được ghi nhận sau này.
Vì vai trò lâu đời ấy, nhiều người vẫn gọi chung cả vùng là Ba Đồn – Quảng Trạch, như một khối chung chợ, chung đường, chung nếp sống, dù trên giấy tờ hai đơn vị đã tách nhau từ năm 2013.
Năm 2013: tách khỏi Quảng Trạch thành thị xã
Ngày 20/12/2013, Chính phủ ra nghị quyết điều chỉnh địa giới huyện Quảng Trạch để thành lập thị xã Ba Đồn. Thị xã gồm thị trấn Ba Đồn cũ cùng mười lăm xã ở vùng đồng bằng quanh phố chợ và bờ bắc, bờ nam sông Gianh. Huyện Quảng Trạch còn lại phần phía bắc lên tới đèo Ngang và phần phía tây, huyện lỵ chuyển về xã Quảng Phương.
Khi lập thị xã, thị trấn Ba Đồn và một số xã ven trung tâm được chuyển thành phường. Ngay trước 1/7/2025, thị xã có sáu phường là Ba Đồn, Quảng Long, Quảng Phong, Quảng Phúc, Quảng Thọ, Quảng Thuận và mười xã là Quảng Hải, Quảng Sơn, Quảng Tân, Quảng Thủy, Quảng Tiên, Quảng Trung, Quảng Hòa, Quảng Lộc, Quảng Minh, Quảng Văn.
Gần như mọi tên ở đây đều có chữ Quảng đứng đầu, lấy từ tên huyện Quảng Trạch. Đó là cách đặt tên có hệ thống của huyện cũ, giúp người địa phương nhận ra ngay một xã là người Quảng Trạch xưa, nhưng lại làm người ngoài dễ lẫn khi đọc liền một danh sách.
Mười một năm làm thị xã đủ để một thế hệ học sinh ghi “thị xã Ba Đồn” trên học bạ, và để phố xá lan rộng ra hai bên quốc lộ. Tuy vậy Ba Đồn vẫn giữ dáng phố chợ: buổi sáng đông nhất quanh chợ và bến sông, chiều tối dịu dần.
Bốn đơn vị mới của vùng Ba Đồn cũ từ 1/7/2025
Bảng dưới đối chiếu mười sáu phường, xã cũ của thị xã Ba Đồn với bốn đơn vị mới, đều thuộc tỉnh Quảng Trị, theo bảng ánh xạ mà cụm trang đã đối chiếu.
| Đơn vị mới | Gồm phường, xã cũ | Vị trí gợi nhớ |
|---|---|---|
| Phường Ba Đồn | Phường Ba Đồn, Quảng Long, Quảng Phong, xã Quảng Hải | Lõi phố chợ bờ bắc sông Gianh |
| Phường Bắc Gianh | Phường Quảng Phúc, Quảng Thọ, Quảng Thuận | Bờ bắc, phía hạ lưu về cửa Gianh |
| Xã Nam Ba Đồn | Quảng Sơn, Quảng Tân, Quảng Thủy, Quảng Tiên, Quảng Trung | Vùng đồng phía nam, tây nam trung tâm |
| Xã Nam Gianh | Quảng Hòa, Quảng Lộc, Quảng Minh, Quảng Văn | Bờ nam sông Gianh, đối diện phố chợ |
Hai tên Nam Ba Đồn và Nam Gianh rất dễ lẫn. Cách nhớ đơn giản: Nam Gianh gồm nhóm Quảng Hòa, Lộc, Minh, Văn ở bên kia sông; Nam Ba Đồn gồm nhóm Quảng Sơn, Tân, Thủy, Tiên, Trung. Khi cần chắc từng thôn, nên hỏi ủy ban xã, phường.
Đình làng, làng cổ và nếp học hai bờ sông
Vùng Ba Đồn cũ có nhiều làng lâu đời, có đình, nhà thờ họ và tục lệ riêng. Đình Hòa Ninh ở xã Quảng Hòa cũ, nay thuộc xã Nam Gianh, được xếp hạng di tích quốc gia. Đình Phù Trịch ở Quảng Lộc cũ cũng là một ngôi đình được người trong vùng biết tiếng. Cả hai đều ở bờ nam sông Gianh, nơi làng mạc trù phú nhờ phù sa.
Phía bờ bắc, làng Thổ Ngọa thuộc phường Quảng Thuận cũ, nay là phường Bắc Gianh, có tên trong nhóm tám làng nổi tiếng mà người Quảng Bình gọi là bát danh hương. Bên kia sông, làng La Hà ở xã Quảng Văn cũ, nay thuộc xã Nam Gianh, cũng nằm trong nhóm ấy; Thổ Ngọa còn được nhớ với nghề làm nón. Câu chuyện về các làng khoa bảng, các dòng họ học hành đỗ đạt là niềm tự hào thường được kể trong gia đình vùng này.
Bờ bắc cửa sông còn có bến phà Gianh, di tích thuộc hệ thống đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh. Ngày nay cầu Gianh trên quốc lộ 1 đã thay chuyến phà, nhưng bến cũ vẫn được nhắc trong các chuyến về nguồn của học sinh.
Những di tích này không đồ sộ. Giá trị của chúng nằm ở chỗ vẫn gắn với đời sống làng: ngày giỗ họ, ngày hội làng, mùa đua thuyền. Muốn tham quan bên trong đình, đền, nên hỏi trước người trông coi hoặc ủy ban xã.
Sông Gianh trước mặt phố
Đoạn sông Gianh chảy qua Ba Đồn đã gom nước của cả vùng núi Minh Hóa, Tuyên Hóa và các phụ lưu ở Quảng Trạch. Lòng sông rộng, nước chảy chậm, bãi bồi hai bên được dùng trồng rau màu. Từ phố chợ nhìn sang bờ nam là các làng Quảng Hòa, Quảng Lộc, Quảng Văn cũ với lũy tre, mái đình.
Trong lịch sử, sông Gianh, sử cũ chép là Linh Giang, từng là ranh giới Đàng Trong – Đàng Ngoài. Bờ bắc nơi Ba Đồn đứng thuộc vùng mà người xưa gọi là Bắc Bố Chính. Câu chuyện đó còn sống trong tên gọi và trong ký ức các làng, dù ngày nay hai bờ chung một đơn vị hành chính.
Lũ trên sông Gianh lên nhanh vì lưu vực dốc. Mưa lớn ở thượng nguồn có thể đẩy nước về đến Ba Đồn sau một thời gian ngắn, làm ngập vùng trũng bờ nam trước, rồi đến các phố thấp. Người dân ở đây quen kê đồ lên cao, chuẩn bị thuyền nhỏ khi nghe tin mưa lớn ở Tuyên Hóa, Minh Hóa.
Đối với người đi đường, cầu Gianh trên quốc lộ 1 là mốc quen: qua cầu theo hướng bắc là vào đất Ba Đồn – Quảng Trạch cũ, theo hướng nam là vào đất Bố Trạch cũ. Từ 1/7/2025, cả hai bờ cùng thuộc tỉnh Quảng Trị.
Kinh tế phố chợ và nghề sông nước
Ba Đồn sống bằng buôn bán trước hết. Chợ Ba Đồn là đầu mối hàng hóa cho cả vùng bắc Quảng Bình cũ, từ vải vóc, đồ gia dụng tới nông sản, hải sản. Nhiều gia đình có nghề buôn qua nhiều đời, đi chợ từ tờ mờ sáng.
Nghề sông nước giữ vai trò lớn ở các xã ven sông Gianh: đánh bắt cá, hến, chở cát, chở hàng bằng ghe. Ở vùng trũng phía nam, người dân trồng lúa, rau màu trên đất phù sa, nhưng cũng là nơi chịu ngập trước tiên mỗi mùa lũ.
Món ăn người Ba Đồn hay nhắc là cháo canh nấu cá sông, bánh đúc, bánh xèo, các món hến. Những món này cũng có khắp Quảng Bình cũ, nhưng ăn ở chợ Ba Đồn buổi sáng là trải nghiệm người đi xa nhớ nhất.
Một lời khuyên cho người làm ăn: các thông tin về dự án, quy hoạch quanh Ba Đồn sau sáp nhập cần hỏi cơ quan có thẩm quyền của tỉnh Quảng Trị, không nên dựa vào lời đồn hay tin mạng, nhất là khi mua bán đất.
Đọc địa chỉ Ba Đồn qua từng thời kỳ
Một địa chỉ ở vùng này có thể đã mang nhiều tên. Trước năm 1976 ghi huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Từ 1976 đến 1989 ghi huyện Quảng Trạch, tỉnh Bình Trị Thiên. Từ 1989 đến cuối 2013 trở lại huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Từ cuối 2013 đến hết tháng 6/2025 ghi thị xã Ba Đồn. Từ 1/7/2025 ghi một trong bốn đơn vị mới, tỉnh Quảng Trị.
Vì vậy, một địa chỉ ghi “thị xã Ba Đồn” chắc chắn được cấp sau cuối năm 2013. Người có giấy tờ gia đình qua nhiều đời nên giữ cả bản cũ và ghi chú lại các tên đã đi qua, để khi làm thừa kế hay đối chiếu sổ đất không phải đi xác minh nhiều lần.
Giấy tờ cũ vẫn dùng được, không bắt buộc đổi chỉ vì đổi tên đơn vị. Khi làm thủ tục mới, ghi theo đơn vị mới, có thể thêm tên cũ trong ngoặc, ví dụ “phường Bắc Gianh (phường Quảng Thọ, thị xã Ba Đồn cũ), tỉnh Quảng Trị”.
Một bẫy cần nhớ: phường Ba Đồn mới rộng hơn phường Ba Đồn cũ, vì gộp thêm Quảng Long, Quảng Phong và xã Quảng Hải. Đọc tên Ba Đồn trên giấy tờ, luôn xem năm cấp trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Ba Đồn nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, vùng thị xã Ba Đồn cũ thành bốn đơn vị của tỉnh Quảng Trị: phường Ba Đồn, phường Bắc Gianh, xã Nam Ba Đồn và xã Nam Gianh. Tỉnh Quảng Bình cũng đã hợp với Quảng Trị, lấy tên Quảng Trị.
Ba Đồn lên thị xã năm nào?
Thị xã Ba Đồn được lập theo nghị quyết của Chính phủ ngày 20/12/2013, từ thị trấn Ba Đồn và mười lăm xã của huyện Quảng Trạch. Trước đó Ba Đồn là thị trấn huyện lỵ Quảng Trạch.
Thị xã Ba Đồn trước 7/2025 gồm những phường, xã nào?
Gồm sáu phường Ba Đồn, Quảng Long, Quảng Phong, Quảng Phúc, Quảng Thọ, Quảng Thuận và mười xã Quảng Hải, Quảng Sơn, Quảng Tân, Quảng Thủy, Quảng Tiên, Quảng Trung, Quảng Hòa, Quảng Lộc, Quảng Minh, Quảng Văn.
Xã Nam Gianh và xã Nam Ba Đồn khác nhau thế nào?
Nam Gianh gồm các xã cũ Quảng Hòa, Quảng Lộc, Quảng Minh, Quảng Văn ở bờ nam sông Gianh. Nam Ba Đồn gồm Quảng Sơn, Quảng Tân, Quảng Thủy, Quảng Tiên, Quảng Trung. Hai tên dễ lẫn nên khi khai địa chỉ cần ghi đủ.
Phường Ba Đồn mới có giống phường Ba Đồn cũ không?
Không. Phường Ba Đồn từ 1/7/2025 gồm phường Ba Đồn, Quảng Long, Quảng Phong và xã Quảng Hải cũ, nên rộng hơn hẳn phường Ba Đồn trước đó. Đọc giấy tờ cần xem năm cấp để hiểu đúng phạm vi.
Vì sao người ta hay nói Ba Đồn – Quảng Trạch?
Vì Ba Đồn là huyện lỵ của Quảng Trạch từ sau 1945 đến 2013, hai nơi vốn là một huyện, chung chợ, chung đường. Thói quen gọi chung còn giữ đến nay, kể cả sau khi cấp huyện đã bị bỏ năm 2025.