Huyện Lệ Thủy là huyện cực nam của Quảng Bình cũ, giáp Vĩnh Linh của Quảng Trị cũ, huyện lỵ ở thị trấn Kiến Giang. Thời Bình Trị Thiên, Lệ Thủy cùng Quảng Ninh gộp thành huyện Lệ Ninh, tách lại năm 1990. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ được chia thành một số xã của tỉnh Quảng Trị.
Người Quảng Bình nhắc tới Lệ Thủy là nhắc tới con sông Kiến Giang hiền, đồng lúa rộng nhất tỉnh, câu hò khoan và những chiếc thuyền đua dịp Quốc khánh. Người cả nước biết Lệ Thủy vì đây là quê Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Bài này đi qua các lớp ấy, rồi nói cách đọc địa chỉ Lệ Thủy sau 2025.
Tên Lệ Thủy và thời huyện Lệ Ninh
Tên Lệ Thủy đã có từ thời phong kiến, gắn với vùng đồng bằng phía nam của xứ Quảng Bình. Lệ Thủy và vùng Quảng Ninh sau này nằm liền nhau ở phía nam tỉnh, chung hệ sông Kiến Giang – Long Đại – Nhật Lệ, chung chợ búa và quan hệ họ hàng. Mối gắn bó giữa hai vùng vì thế có từ rất lâu, trước cả khi chúng bị gộp làm một huyện.
Trong giai đoạn Bình Trị Thiên, Lệ Thủy và Quảng Ninh được hợp thành huyện Lệ Ninh, ghép chữ đầu của Lệ Thủy với chữ sau của Quảng Ninh. Đến năm 1990, sau khi Quảng Bình tái lập, Lệ Ninh được tách lại thành hai huyện như trước.
Cái tên Lệ Ninh không mất hẳn: nó còn trong tên thị trấn Nông trường Lệ Ninh, một trong hai thị trấn của Lệ Thủy trước 2025, và trong ký ức những người làm giấy tờ những năm 1980. Gặp chữ “huyện Lệ Ninh” trên giấy tờ cũ, nên hiểu đó là vùng Lệ Thủy hoặc Quảng Ninh, tùy xã ghi kèm.
Phần lớn xã của Lệ Thủy mang đuôi Thủy: Sen Thủy, Ngư Thủy, Mỹ Thủy, Lộc Thủy, Hoa Thủy, Kim Thủy, Ngân Thủy, Lâm Thủy và nhiều xã khác. Cũng như chữ Trạch ở Bố Trạch, đuôi Thủy giúp người đọc nhận ra ngay một người quê Lệ Thủy.
Sông Kiến Giang và cánh đồng lớn nhất tỉnh cũ
Sông Kiến Giang chảy dọc Lệ Thủy theo hướng nam – bắc rồi gặp sông Long Đại ở vùng Quảng Ninh, thành sông Nhật Lệ đổ ra biển ở Đồng Hới. Dòng sông chảy chậm, quanh co, hai bên là đồng lúa, lũy tre và làng mạc. Đây là vùng lúa lớn nhất của Quảng Bình cũ, thường được gọi là vựa lúa của tỉnh.
Đổi lại, vùng trũng Lệ Thủy là nơi ngập sâu và lâu mỗi mùa lũ. Nước từ núi phía tây đổ về, gặp triều lên ở cửa Nhật Lệ, có năm làm ngập cả đồng lẫn làng nhiều ngày. Người Lệ Thủy quen làm nhà cao, có gác, có thuyền nhỏ, và lịch thời vụ được sắp để tránh mùa lũ.
Hợp tác xã Đại Phong ở Lệ Thủy từng là lá cờ đầu nông nghiệp của miền Bắc những năm 1960, với phong trào “gió Đại Phong” được nhắc trong sách báo thời ấy. Câu chuyện đó cho thấy vị trí của Lệ Thủy trong đời sống nông nghiệp vùng Bắc Trung Bộ.
Phía đông huyện là dải cát ven biển của các xã Ngư Thủy, nơi người dân sống bằng nghề biển và trồng hoa màu trên cát. Phía tây là vùng đồi núi của Kim Thủy, Ngân Thủy, Lâm Thủy, giáp Lào, có đồng bào Bru-Vân Kiều sinh sống.
Kiến Giang, Lệ Ninh và nhịp sống hai thị trấn
Thị trấn Kiến Giang, huyện lỵ cũ, nằm bên bờ sông cùng tên, là nơi có cơ quan huyện, chợ, bệnh viện, trường học. Phố không lớn, nhịp sống chậm, buổi chiều người dân hay ra bờ sông hóng mát. Dịp đua thuyền, đây là nơi đông nhất huyện.
Thị trấn Nông trường Lệ Ninh ở phía tây là đô thị hình thành quanh một nông trường, gắn với các loại cây công nghiệp và cây lâu năm trên đất đồi. Dân cư nhiều người từ nơi khác đến làm công nhân qua các thời kỳ, nên giọng nói, nếp sống có phần pha trộn hơn vùng đồng bằng.
Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam đi qua phía đông huyện cũ, đường Hồ Chí Minh đi qua vùng đồi phía tây. Nhờ vậy Lệ Thủy nối được cả ra Đồng Hới lẫn vào Vĩnh Linh, Đông Hà khá thuận, dù các xã vùng trũng giữa hai trục đường vẫn hay bị chia cắt mùa lũ.
Chợ quê ở Lệ Thủy bán nhiều sản vật đồng bằng: gạo, cá đồng, cá sông Kiến Giang, các loại rau, khoai trồng trên đất cát. Người đi xa về thường mua gạo quê và cá khô làm quà. Bài này không nêu giá, chỉ gợi ý chỗ để tự đi xem.
Làng An Xá và những người con Lệ Thủy
Đại tướng Võ Nguyên Giáp sinh năm 1911 ở làng An Xá, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy. Nhà lưu niệm nơi ông sinh ra và lớn lên đón nhiều đoàn khách đến thăm, nhất là dịp lễ, Tết. Năm 2013, ông được an táng ở Vũng Chùa – Đảo Yến, vùng Quảng Trạch cũ, nên nhiều người đi một chuyến ghép cả hai nơi.
Lệ Thủy còn là quê của Dương Văn An, người soạn sách Ô Châu cận lục thế kỷ XVI, một trong những cuốn địa chí sớm nhất về vùng đất từ Quảng Bình vào Thuận Hóa. Cuốn sách là nguồn tham khảo quý cho ai muốn biết tên làng, sản vật, phong tục xứ này mấy trăm năm trước.
Vùng này có nhiều làng khoa bảng, nhiều dòng họ trọng việc học, như cách người Quảng Bình hay nói về nếp hiếu học của đất mình. Câu chuyện về các làng, các họ được ghi trong gia phả và trong lời kể của các cụ cao niên, thường được kể lại vào dịp giỗ họ.
Khi đọc các tài liệu nhắc tên làng, nên nhớ tên làng thường ổn định hơn tên xã. Làng An Xá vẫn là An Xá, dù xã Lộc Thủy cũ nay đã thuộc một xã mới của tỉnh Quảng Trị.
Đua thuyền trên sông Kiến Giang và câu hò khoan
Mỗi dịp Quốc khánh 2/9, sông Kiến Giang đoạn qua thị trấn Kiến Giang thành đường đua của những chiếc thuyền dài, nhiều tay chèo, từ các làng trong huyện. Người xem đứng kín hai bờ, cổ vũ từng đội. Lễ hội đua thuyền này là nét đặc trưng của Lệ Thủy, được nhiều người đi xa nhớ nhất.
Mỗi làng có thuyền đua riêng, có người lo đóng, giữ, sửa thuyền qua năm. Đội chèo tập luyện từ trước nhiều tuần, thường là thanh niên trong làng. Với nhiều gia đình, ngày đua thuyền quan trọng như một ngày Tết thứ hai, con cháu đi làm xa cũng tìm cách về.
Hò khoan Lệ Thủy là lối hát dân gian đối đáp nam nữ, gắn với lao động trên đồng, trên sông. Lời hò mộc mạc, có nhiều chữ địa phương, giai điệu kéo dài. Các câu lạc bộ ở làng và trường học vẫn giữ lối hát này, biểu diễn trong các dịp lễ hội.
Người đến xem đua thuyền nên đi sớm để có chỗ đứng, chú ý an toàn ở bờ sông đông người, và theo dõi thông báo của địa phương về thời gian vì lịch có thể thay đổi theo từng năm.
Ranh giới cũ với Vĩnh Linh và vùng đồi phía tây
Phía nam Lệ Thủy là huyện Vĩnh Linh của Quảng Trị cũ. Những năm 1954–1975, Vĩnh Linh là đặc khu sát giới tuyến sông Bến Hải, còn Lệ Thủy là hậu phương ngay phía sau. Nhiều xã phía nam Lệ Thủy, như Sen Thủy, từng là nơi tiếp nhận người sơ tán, nơi tập kết hàng hóa và lực lượng trước khi vượt tuyến.
Ranh giới hành chính giữa hai huyện cũ đi qua vùng đồi cát và đồng ruộng, không có núi lớn ngăn cách. Người hai bên lấy nhau, đi chợ của nhau từ xưa, nên khi Quảng Bình và Quảng Trị hợp tỉnh năm 2025, nhiều người ở đây coi đó là chuyện tự nhiên.
Lên phía tây, các xã vùng đồi núi như Kim Thủy, Ngân Thủy, Lâm Thủy có diện tích rộng, dân thưa, nhiều rừng. Đây là địa bàn của đồng bào Bru-Vân Kiều, sống bằng nương rẫy, trồng rừng và chăn nuôi. Đường tới các bản xa còn khó đi trong mùa mưa.
Vùng này cũng có nhiều dấu tích của đường Trường Sơn thời chiến tranh. Với người tìm hiểu lịch sử, đi từ đồng bằng Kiến Giang lên vùng đồi phía tây là cách thấy rõ Lệ Thủy không chỉ là một huyện lúa, mà là một dải đất đủ cả biển, đồng, đồi, núi.
Từ 1/7/2025: Lệ Thủy cũ thuộc tỉnh Quảng Trị
Khi Quảng Bình hợp với Quảng Trị và cấp huyện bị bỏ, địa bàn huyện Lệ Thủy cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Trị. Bài này không liệt kê chi tiết từng xã mới vì chưa đối chiếu đủ chắc; cách đúng là tra bảng ánh xạ chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú.
Một điều thú vị: Lệ Thủy và Vĩnh Linh xưa nay là hai huyện giáp nhau nhưng thuộc hai tỉnh. Nay cả hai cùng thuộc tỉnh Quảng Trị, nên những gia đình có người thân hai bên ranh giới cũ làm thủ tục thuận hơn, không còn cảnh đi khác tỉnh.
Giấy tờ đã cấp với địa chỉ huyện Lệ Thủy vẫn có giá trị. Giấy tờ ghi huyện Lệ Ninh, tỉnh Bình Trị Thiên cũng vậy, chỉ cần đối chiếu đúng xã. Khi làm thủ tục mới, ghi xã mới, tỉnh Quảng Trị, có thể thêm tên xã cũ và “Lệ Thủy cũ” trong ngoặc.
Người gửi hàng về Lệ Thủy nên ghi kèm tên làng, vì người giao hàng quen định vị theo làng và theo thị trấn Kiến Giang. Mùa lũ, nhiều tuyến đường trong huyện cũ có thể ngập, hàng về chậm là chuyện thường.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lệ Thủy nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Lệ Thủy cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị, do Quảng Bình đã hợp với Quảng Trị. Muốn biết xã cũ của mình nay là xã nào, nên tra bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi ủy ban xã.
Huyện Lệ Ninh là gì?
Lệ Ninh là huyện gộp từ Lệ Thủy và Quảng Ninh trong thời Bình Trị Thiên. Năm 1990, sau khi Quảng Bình tái lập, Lệ Ninh được tách lại thành hai huyện. Tên Lệ Ninh còn trong tên thị trấn Nông trường Lệ Ninh.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp quê ở đâu?
Đại tướng Võ Nguyên Giáp sinh năm 1911 ở làng An Xá, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ. Nơi đây có nhà lưu niệm. Ông được an táng năm 2013 ở Vũng Chùa – Đảo Yến, vùng Quảng Trạch cũ.
Lễ đua thuyền Lệ Thủy diễn ra khi nào?
Lễ đua thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang thường tổ chức dịp Quốc khánh 2/9, đoạn qua thị trấn Kiến Giang. Lịch cụ thể có thể thay đổi theo năm, nên theo dõi thông báo của địa phương trước khi đi.
Huyện lỵ Lệ Thủy ở đâu?
Huyện lỵ Lệ Thủy đặt ở thị trấn Kiến Giang, bên sông Kiến Giang. Huyện còn có thị trấn Nông trường Lệ Ninh. Cả hai thị trấn không còn là đơn vị riêng sau khi sắp xếp xã năm 2025.
Ô Châu cận lục là sách gì?
Ô Châu cận lục là sách địa chí thế kỷ XVI của Dương Văn An, người Lệ Thủy, ghi chép về vùng đất từ Quảng Bình vào Thuận Hóa: tên làng, sản vật, phong tục, nhân vật. Đây là nguồn tham khảo quý cho người tìm hiểu lịch sử miền Trung.