Tỉnh Phú Thọ ngay trước ngày 1/7/2025 gồm mười ba đơn vị cấp huyện: thành phố Việt Trì, thị xã Phú Thọ và mười một huyện Cẩm Khê, Đoan Hùng, Hạ Hòa, Lâm Thao, Phù Ninh, Tam Nông, Tân Sơn, Thanh Ba, Thanh Sơn, Thanh Thủy, Yên Lập. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Phú Thọ hợp với Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành một tỉnh, vẫn lấy tên Phú Thọ, trung tâm hành chính đặt ở Việt Trì. Cùng ngày 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện, nên mười ba cái tên trên giờ là tên vùng đất cũ, không còn là một cấp chính quyền.
Phú Thọ là vùng trung du nằm ở chỗ ba con sông lớn của miền Bắc gặp nhau, là đất gắn với truyền thuyết các vua Hùng. Phần dưới đi qua lịch sử tên tỉnh, gần ba mươi năm chung tỉnh Vĩnh Phú, bảng mười ba đơn vị cấp huyện, các vùng đất trong tỉnh, quan hệ với tỉnh mới và cách đọc một địa chỉ cũ khi làm giấy tờ.
Từ tỉnh Hưng Hóa đến tỉnh Phú Thọ
Dưới thời Nguyễn, vùng đất này chia giữa hai tỉnh lớn. Phần ven sông Thao ở phía tây thuộc tỉnh Hưng Hóa, một tỉnh rất rộng trải lên tận vùng núi Tây Bắc, lỵ sở đặt ở thành Hưng Hóa bên bờ sông, nay thuộc đất Tam Nông. Phần phía đông, nhất là vùng ven sông Lô như Đoan Hùng, lại nằm trong tỉnh Sơn Tây. Người đọc gia phả, văn bia cổ ở Phú Thọ vì vậy thường gặp hai tên tỉnh khác nhau cho những làng cách nhau không xa.
Sau khi đặt ách cai trị ở Bắc Kỳ, chính quyền thuộc địa sắp xếp lại các tỉnh vùng trung du. Theo các tài liệu địa chí phổ biến, năm 1903 tỉnh lỵ được dời về làng Phú Thọ bên đường sắt Hà Nội – Lào Cai đang xây, và tỉnh mang tên Phú Thọ từ đó. Việc chọn một điểm nằm trên đường sắt cho thấy rõ cách nghĩ của thời ấy: tỉnh lỵ phải nằm trên trục giao thông mới, không còn phụ thuộc vào bến sông như thành Hưng Hóa xưa.
Sau năm 1945, cấp phủ bị bỏ, các phủ như Đoan Hùng, Lâm Thao trở thành huyện. Trong kháng chiến chống Pháp, vùng phía bắc tỉnh là cửa ngõ lên Việt Bắc; khúc sông Lô qua Đoan Hùng gắn với trận đánh mùa thu đông năm 1947 mà sách sử gọi là chiến thắng Sông Lô. Đó là lý do nhiều xã ven sông Lô còn giữ bia, đài tưởng niệm của giai đoạn này.
Gần ba mươi năm chung tỉnh Vĩnh Phú
Đầu năm 1968, Phú Thọ hợp với Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú, tỉnh lỵ đặt ở Việt Trì. Đây là giai đoạn dài nhất trong lịch sử gần đây mà tên Phú Thọ vắng mặt trên giấy tờ cấp tỉnh. Người sinh từ năm 1968 đến năm 1996 ở bất kỳ huyện nào của Phú Thọ cũ đều có thể thấy chữ Vĩnh Phú trên giấy khai sinh, học bạ, sổ hộ khẩu đời đầu.
Trong thời Vĩnh Phú, cấp huyện cũng bị gộp và đổi tên nhiều lần. Các huyện Lâm Thao và Phù Ninh nhập thành huyện Phong Châu; Tam Nông và Thanh Thủy nhập thành huyện Tam Thanh; đất Cẩm Khê nằm trong huyện mang tên Sông Thao. Đến năm 1999, sau khi tái lập tỉnh, Phong Châu và Tam Thanh lại tách ra như cũ, còn Sông Thao lấy lại tên Cẩm Khê. Những cái tên Phong Châu, Tam Thanh, Sông Thao vì vậy vẫn nằm trên nhiều giấy tờ của người trung niên.
Ngày 1/1/1997, Vĩnh Phú chia lại thành Phú Thọ và Vĩnh Phúc. Tỉnh Phú Thọ tái lập giữ Việt Trì làm tỉnh lỵ, không trở về thị xã Phú Thọ như trước năm 1968. Năm 2007, huyện Thanh Sơn được chia, phần phía tây lập thành huyện Tân Sơn, nâng số đơn vị cấp huyện lên mười ba. Con số này giữ nguyên tới ngày bỏ cấp huyện; đợt sắp xếp 2019 – 2025 ở Phú Thọ chủ yếu nhập các xã nhỏ, không đổi tên huyện nào.
Mười ba đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng ghi đúng tên và loại đơn vị như trước ngày bỏ cấp huyện, kèm tên cũ hơn nếu có và nét địa lý chính. Bảng không có cột dân số hay diện tích, vì những con số này đổi theo từng đợt điều chỉnh, ghi theo trí nhớ rất dễ sai.
| Đơn vị | Loại | Tên cũ hơn, mốc cần nhớ | Nét địa lý |
|---|---|---|---|
| Việt Trì | Thành phố (từ 1962) | Tỉnh lỵ từ năm 1968 | Ngã ba Bạch Hạc, núi Nghĩa Lĩnh |
| Phú Thọ | Thị xã | Tỉnh lỵ 1903 – 1968 | Bờ trái sông Thao, ga đường sắt |
| Cẩm Khê | Huyện | Thời Vĩnh Phú mang tên Sông Thao | Hữu ngạn sông Thao, ruộng trũng |
| Đoan Hùng | Huyện | Phủ Đoan Hùng thời phong kiến | Ngã ba sông Lô – sông Chảy |
| Hạ Hòa | Huyện | Có thời gộp với Thanh Ba | Đầm Ao Châu, giáp Yên Bái |
| Lâm Thao | Huyện | Thời Vĩnh Phú thuộc huyện Phong Châu | Đồng bằng ven sông Thao |
| Phù Ninh | Huyện | Thời Vĩnh Phú thuộc huyện Phong Châu | Ven sông Lô, đồi thấp |
| Tam Nông | Huyện | Thời Vĩnh Phú thuộc huyện Tam Thanh | Chỗ sông Đà gặp sông Thao |
| Tân Sơn | Huyện (lập 2007) | Tách từ Thanh Sơn | Núi cao phía tây, rừng Xuân Sơn |
| Thanh Ba | Huyện | Có thời gộp với Hạ Hòa | Đồi chè, đường sắt đi qua |
| Thanh Sơn | Huyện | Trước 2007 gồm cả Tân Sơn | Đồi núi, vùng người Mường |
| Thanh Thủy | Huyện | Thời Vĩnh Phú thuộc huyện Tam Thanh | Bờ phải sông Đà, nước khoáng nóng |
| Yên Lập | Huyện | Ít thay đổi tên | Thung lũng giữa đồi núi phía tây |
Tên trong bảng là căn cứ để đối chiếu giấy tờ làm trước 7/2025. Tên xã, phường ngày nay cần tra theo danh mục đơn vị hành chính của tỉnh Phú Thọ mới đã công bố.
Ba vùng đất trong một tỉnh trung du
Vùng ven ba con sông ở phía đông nam. Việt Trì, Lâm Thao, Phù Ninh, thị xã Phú Thọ nằm ở dải đất thấp ven sông Thao và sông Lô. Đây là nơi đông dân, có đường sắt, quốc lộ 2, các nhà máy lớn của thời kỳ đầu công nghiệp hóa, và cũng là vùng tập trung di tích thời Hùng Vương.
Vùng đồi chè và cọ ở giữa và phía bắc. Thanh Ba, Hạ Hòa, Cẩm Khê, Đoan Hùng là vùng đồi bát úp xen ruộng chân đồi. Câu "rừng cọ, đồi chè" mà nhiều người học từ sách giáo khoa nói đúng cảnh ở đây. Đoan Hùng có thêm bưởi, Hạ Hòa có đầm nước, Cẩm Khê có ruộng trũng ven sông.
Vùng núi phía tây và tây nam. Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập là vùng núi, đông người Mường, có thêm người Dao và một số dân tộc khác. Đất rộng, người thưa, rừng còn nhiều nhất ở Tân Sơn với Vườn quốc gia Xuân Sơn. Tam Nông và Thanh Thủy là dải chuyển tiếp, một bên là núi, một bên là sông Đà, sông Thao.
Ba con sông làm nên hình dáng tỉnh. Sông Thao, tức đoạn sông Hồng phía trên Việt Trì, chảy chéo qua tỉnh theo hướng tây bắc – đông nam. Sông Lô chảy từ Tuyên Quang xuống, làm ranh giới phía đông. Sông Đà chảy từ Hòa Bình lên, men theo phía nam. Ba sông gặp nhau quanh Việt Trì, vì thế thành phố này có biệt danh thành phố ngã ba sông.
Đất Tổ, hát Xoan và những thứ người ngoài hay nhớ
Với người cả nước, Phú Thọ trước hết là đất Tổ. Khu di tích Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, thuộc địa bàn thành phố Việt Trì cũ, là nơi Giỗ Tổ Hùng Vương ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh năm 2012. Quanh Đền Hùng, nhiều làng trong tỉnh có đình, miếu thờ các vua Hùng, các tướng và công chúa trong truyền thuyết, mỗi nơi giữ một sự tích riêng.
Hát Xoan là thứ thứ hai người ta hay nhắc. Đây là lối hát thờ và hát hội mùa xuân, gốc ở mấy phường xoan cổ thuộc vùng ven Việt Trì. Hát Xoan được UNESCO ghi danh năm 2011 vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, đến năm 2017 chuyển sang danh sách di sản đại diện nhờ công phục hồi của các nghệ nhân và câu lạc bộ trong tỉnh.
Ngoài đó còn có những thứ đời thường hơn: bưởi Đoan Hùng, chè trung du, thịt chua Thanh Sơn, bánh tai, hồng không hạt Hạc Trì, cá sông Đà. Với dân làm khảo cổ, Phú Thọ còn là nơi đặt tên cho văn hóa Sơn Vi và văn hóa Phùng Nguyên, đều lấy theo tên địa danh ở Lâm Thao. Mỗi huyện cũ có bài riêng trong chuyên mục này để đi sâu hơn.
Phú Thọ mở rộng và cách đọc địa chỉ cũ
Từ 1/7/2025, tỉnh Phú Thọ mới gồm ba tỉnh cũ Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình. Theo bảng đối chiếu mà trang dùng, tỉnh mới có 148 đơn vị cấp xã, trong đó 15 phường. Thành phố Việt Trì cũ nay gồm các phường Việt Trì, Nông Trang, Thanh Miếu, Vân Phú và một phần vào xã Hy Cương. Ở các huyện cũ, nhiều xã nhỏ gộp thành một xã lớn, thường lấy tên huyện cũ hoặc tên một xã trung tâm.
Khi làm giấy tờ, có ba thứ nên tách bạch. Quê quán ghi đúng như giấy khai sinh gốc, kể cả khi trên đó là tỉnh Vĩnh Phú hay huyện Phong Châu. Nơi thường trú ghi theo địa chỉ mới mà công an xã, phường đã cập nhật. Nơi sinh, nơi cấp giấy cũ thì giữ nguyên, không tự ý sửa sang tên mới. Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn còn giá trị, chưa cần đổi chỉ vì địa danh thay đổi.
Với người đi xa nhớ quê, cái tên Phú Thọ không mất mà còn rộng ra. Cái mất đi là cấp huyện: người Thanh Ba, người Hạ Hòa giờ ghi xã rồi đến tỉnh. Nhưng trong câu chuyện hằng ngày, người ta vẫn nói về Thanh Ba, Hạ Hòa, Tam Nông như cũ, và các bài trong chuyên mục này cũng viết theo cách ấy: tên huyện cũ là tên vùng đất, còn tên xã mới chỉ nêu khi đã chắc.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Phú Thọ cũ có bao nhiêu huyện trước 7/2025?
Ngay trước ngày 1/7/2025, Phú Thọ có mười ba đơn vị cấp huyện: thành phố Việt Trì, thị xã Phú Thọ và mười một huyện Cẩm Khê, Đoan Hùng, Hạ Hòa, Lâm Thao, Phù Ninh, Tam Nông, Tân Sơn, Thanh Ba, Thanh Sơn, Thanh Thủy, Yên Lập.
Phú Thọ sáp nhập với tỉnh nào năm 2025?
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Phú Thọ hợp với Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ mới, có hiệu lực từ 1/7/2025. Tên tỉnh giữ là Phú Thọ, trung tâm hành chính đặt ở Việt Trì.
Tỉnh Vĩnh Phú là gì?
Vĩnh Phú là tỉnh hợp nhất từ Vĩnh Phúc và Phú Thọ, tồn tại từ năm 1968 đến hết năm 1996, tỉnh lỵ ở Việt Trì. Ngày 1/1/1997, Vĩnh Phú chia lại thành hai tỉnh. Nhiều giấy tờ của người sinh trong giai đoạn đó ghi tỉnh Vĩnh Phú.
Huyện Phong Châu, huyện Tam Thanh nay là đâu?
Phong Châu là huyện gộp từ Lâm Thao và Phù Ninh, Tam Thanh gộp từ Tam Nông và Thanh Thủy, đều trong thời tỉnh Vĩnh Phú. Năm 1999, hai huyện này tách lại như cũ. Ai có giấy tờ ghi hai tên này thì đối chiếu với xã cũ để biết nay thuộc xã nào.
Tỉnh lỵ cũ của Phú Thọ ở đâu?
Từ năm 1903 đến năm 1968, tỉnh lỵ Phú Thọ đặt ở thị xã Phú Thọ bên đường sắt Hà Nội – Lào Cai. Từ khi lập tỉnh Vĩnh Phú năm 1968, tỉnh lỵ chuyển về Việt Trì và giữ ở đó cả sau khi tái lập tỉnh năm 1997.
Giấy tờ ghi huyện cũ của Phú Thọ có phải đổi không?
Giấy tờ cấp trước 1/7/2025 vẫn còn giá trị sử dụng, không bắt buộc đổi chỉ vì đổi địa danh. Khi làm thủ tục mới, nơi thường trú ghi theo địa chỉ mới đã cập nhật, còn quê quán vẫn ghi theo giấy khai sinh gốc.