Tân Sơn là huyện miền núi ở cực tây tỉnh Phú Thọ cũ, được lập năm 2007 từ phần phía tây huyện Thanh Sơn, có Vườn quốc gia Xuân Sơn và giáp ba tỉnh Sơn La, Yên Bái, Hòa Bình cũ. Huyện không có thị trấn, trung tâm huyện đặt ở xã Tân Phú. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Tân Sơn cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Tân Sơn là vùng rừng núi, đông người Mường và người Dao, người thưa đất rộng, khác hẳn vùng đồng bằng ven sông của Phú Thọ. Bài này nói về việc lập huyện, rừng Xuân Sơn, đồi chè Long Cốc, đời sống bản làng, đường đi và cách ghi địa chỉ cũ.
Huyện trẻ nhất của Phú Thọ cũ
Trước năm 2007, Thanh Sơn là một huyện rất rộng, trải từ vùng đồi giáp Tam Nông, Thanh Thủy lên tận vùng núi cao giáp Sơn La. Từ trung tâm huyện ở thị trấn Thanh Sơn đến các xã xa nhất phải đi cả ngày đường, việc quản lý và đầu tư gặp nhiều khó khăn. Năm 2007, Chính phủ quyết định chia huyện Thanh Sơn, lập huyện Tân Sơn từ phần phía tây.
Tên Tân Sơn mang nghĩa "núi mới", một kiểu tên đặt theo mong muốn hơn là theo một làng cụ thể. Huyện mới không có thị trấn; trung tâm huyện đặt ở xã Tân Phú, nơi xây dựng trụ sở, chợ, trường học. Từ đó đến trước 7/2025, Tân Sơn là đơn vị cấp huyện trẻ nhất trong mười ba đơn vị của tỉnh Phú Thọ.
Người sinh ở vùng Tân Sơn trước năm 2007 thường có giấy tờ ghi huyện Thanh Sơn; người sinh trước năm 1997 có thể ghi tỉnh Vĩnh Phú. Khi khai hồ sơ, quê quán ghi đúng như giấy khai sinh gốc, không cần tự đổi sang Tân Sơn. Đây là trường hợp rất hay gặp khi người Tân Sơn đi làm, đi học ở nơi khác.
Vườn quốc gia Xuân Sơn
Vườn quốc gia Xuân Sơn nằm ở vùng núi phía tây Tân Sơn, giáp ranh Sơn La và Hòa Bình cũ. Đây là khu rừng còn khá nguyên sinh của vùng trung du miền núi phía Bắc, với núi đất xen núi đá vôi, nhiều hang động, suối, thác. Khu rừng được nâng lên thành vườn quốc gia từ đầu những năm 2000, trước cả khi lập huyện Tân Sơn.
Trong vườn có nhiều loài cây gỗ quý, cây thuốc, cùng các loài động vật hoang dã cần được bảo vệ. Người dân các bản trong và quanh vườn sống dựa vào rừng từ nhiều đời, nay phải tuân theo quy định bảo vệ rừng. Việc vừa giữ rừng vừa bảo đảm sinh kế cho người dân là bài toán khó mà địa phương đã và đang tìm cách giải.
Khách muốn vào vườn nên liên hệ ban quản lý để biết các tuyến được phép đi, có người dẫn đường. Không tự ý vào sâu trong rừng, không chặt cây, bẻ cành, không mua bán động vật hoang dã. Hang động có thể trơn và tối, cần đèn pin, giày bám và đi theo người hướng dẫn. Mùa mưa, suối dâng nhanh, đường đất lầy, nên cân nhắc thời điểm đi.
Đồi chè Long Cốc
Ở vùng Long Cốc của Tân Sơn có những đồi chè hình bát úp nối nhau, hàng chè chạy vòng quanh đồi như những đường đồng mức. Cảnh đồi chè Long Cốc vào sáng sớm, khi sương mù phủ các thung lũng giữa các đồi, được nhiều người chụp ảnh và chia sẻ, khiến nơi này được biết đến nhiều hơn với khách từ xa.
Với người dân, đồi chè trước hết là sinh kế. Búp chè được hái, bán cho cơ sở chế biến hoặc tự sao. Mùa hái chính vào những tháng ấm và mưa; mùa đông chè ít búp. Người hái chè đi từ sớm, khi lá còn ướt sương, mang gùi hoặc bao đi giữa các hàng chè.
Người đến ngắm cảnh nên đi vào sáng sớm, nhất là những ngày se lạnh khi sương nhiều. Đi trên đồi chè cần cẩn thận, không giẫm lên gốc chè, không bẻ búp. Nếu muốn chụp ảnh người hái chè, nên hỏi trước. Đường lên một số đồi khá dốc, xe máy cần đi số thấp, ô tô nên đỗ ở chỗ rộng rồi đi bộ.
Bản làng người Mường, người Dao
Người Mường đông nhất. Như vùng Thanh Sơn, Yên Lập, người Mường là dân tộc đông nhất ở Tân Sơn. Nhà sàn, tiếng Mường, Mo Mường, chiêng Mường vẫn còn hiện diện trong đời sống, nhất là trong các dịp lễ, cưới, tang.
Người Dao ở vùng cao. Người Dao sống ở các bản vùng cao hơn, có trang phục, lễ cấp sắc và nghề thuốc nam riêng. Một số bản người Dao nằm gần rừng Xuân Sơn, sống dựa vào rừng và nương rẫy.
Người Kinh ở trung tâm. Người Kinh sống nhiều ở vùng trung tâm huyện, dọc các trục đường, làm buôn bán, dịch vụ, cán bộ. Chợ trung tâm là nơi các nhóm dân tộc gặp nhau, trao đổi hàng hóa.
Tôn trọng khi đến bản. Người lạ đến bản nên hỏi trước khi vào nhà, khi chụp ảnh; tránh vào những nơi đang có lễ nếu chưa được mời. Mang quà nhỏ cho trẻ em thì nên đưa cho người lớn trong nhà, không phát tràn lan.
Đường đi và vị trí giáp ba tỉnh
Tân Sơn giáp Sơn La ở phía tây, Yên Bái cũ ở phía bắc và tây bắc, Hòa Bình cũ ở phía nam. Từ 1/7/2025, Yên Bái cũ thuộc tỉnh Lào Cai mở rộng, còn Hòa Bình cũ nhập vào tỉnh Phú Thọ, nên vùng Tân Sơn cũ nay giáp Sơn La, Lào Cai và chính các vùng khác của tỉnh Phú Thọ.
Quốc lộ 32 từ Hà Nội qua Tam Nông, Thanh Sơn lên Tân Sơn rồi đi tiếp sang Yên Bái cũ, là trục chính của vùng. Đường lên các bản vùng cao nhiều đoạn dốc, quanh co, mùa mưa có thể sạt lở. Người đi xe máy nên kiểm tra phanh, lốp, mang áo mưa; người đi ô tô nên đi ban ngày.
Từ Việt Trì lên Tân Sơn mất nhiều giờ, tùy điểm đến. Trước 7/2025, người Tân Sơn làm việc cấp huyện ở xã Tân Phú, cấp tỉnh phải về Việt Trì. Sau sắp xếp, nhiều thủ tục được giải quyết ở cấp xã, giảm bớt những chuyến đi xa. Tuy vậy, các việc cấp tỉnh vẫn cần về trung tâm tỉnh hoặc làm trực tuyến.
Ghi địa chỉ Tân Sơn cũ sau 7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Tân Sơn không còn. Các xã cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ. Vì Tân Sơn có địa bàn rộng, người thưa, một xã mới có thể rất rộng, gồm nhiều xã cũ. Người có địa chỉ cũ dạng "xã X, huyện Tân Sơn" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết nay thuộc xã nào.
Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh, kể cả khi giấy ghi huyện Thanh Sơn hay tỉnh Vĩnh Phú. Nơi thường trú ghi theo địa chỉ mới đã được công an xã cập nhật. Giấy tờ cũ vẫn còn giá trị, không phải đổi chỉ vì địa danh thay đổi.
Với người đi xa, Tân Sơn vẫn là vùng rừng Xuân Sơn, đồi chè Long Cốc, bản Mường, bản Dao. Cái tên huyện trẻ chỉ tồn tại mười tám năm, từ 2007 đến 2025, nhưng đã đủ để nhiều thế hệ học sinh, cán bộ gắn bó. Trong các bài viết và câu chuyện, Tân Sơn vẫn được nhắc như tên một vùng đất.
Sống giữa rừng: nương rẫy, chè và chăn nuôi
Phần lớn người dân Tân Sơn sống bằng nông nghiệp và rừng. Ruộng nước ít, chỉ có ở các thung lũng ven suối; phần còn lại là nương, đồi trồng sắn, ngô, chè, keo. Nhiều nhà nuôi trâu, bò, lợn, gà thả đồi. Cây keo trên đồi là nguồn thu đáng kể, vài năm khai thác một lần.
Quanh vùng rừng Xuân Sơn, người dân được khuyến khích tham gia nhận khoán bảo vệ rừng, trồng cây dưới tán rừng, phát triển du lịch cộng đồng. Một số bản đã có nhà sàn đón khách nghỉ lại, phục vụ bữa cơm với món địa phương. Đây là cách giúp người dân có thêm thu nhập mà không phải phá rừng.
Đời sống vùng cao vẫn còn nhiều khó khăn: đường xa, trường học, trạm y tế cách nhà nhiều cây số, mùa mưa có nơi bị chia cắt. Người trẻ nhiều người đi làm ở khu công nghiệp xa, để lại người già và trẻ nhỏ ở bản. Những câu chuyện này không hiện ra trong những tấm ảnh đồi chè đẹp, nhưng là một phần thật của vùng đất.
Món ăn và sản vật vùng Tân Sơn
Ẩm thực vùng Tân Sơn mang dấu ấn của người Mường và người Dao. Thịt chua, món lên men trong ống nứa với thính gạo, là món nổi tiếng của cả vùng Thanh Sơn, Tân Sơn. Cơm lam, xôi nhiều màu, rau rừng luộc chấm muối vừng, cá suối nướng là những món hay gặp trong bữa cơm đón khách.
Măng rừng, mật ong, các loại lá thuốc nam là sản vật người dân hay mang ra chợ. Người mua cần cẩn thận với các loại thuốc nam không rõ công dụng; không nên tự dùng thay thuốc chữa bệnh. Mật ong cũng nên mua của người quen, vì hàng pha trộn khá nhiều.
Khi được mời ăn ở bản, khách nên ăn uống vừa phải, cảm ơn chủ nhà, không chê món lạ. Rượu là phần quen thuộc của bữa cơm vùng cao; nếu không uống được, nên báo rõ từ đầu, chủ nhà thường thông cảm. Người lái xe tuyệt đối không uống rượu, nhất là khi phải đi đường đèo dốc về sau bữa ăn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tân Sơn được lập năm nào?
Huyện Tân Sơn được lập năm 2007 từ phần phía tây huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ. Huyện không có thị trấn, trung tâm huyện đặt ở xã Tân Phú. Huyện tồn tại đến hết ngày 30/6/2025 khi cả nước bỏ cấp huyện.
Vườn quốc gia Xuân Sơn ở đâu?
Vườn quốc gia Xuân Sơn nằm ở vùng núi phía tây huyện Tân Sơn cũ, tỉnh Phú Thọ, giáp ranh Sơn La và Hòa Bình cũ. Muốn vào vườn nên liên hệ ban quản lý để biết các tuyến được phép đi và có người dẫn đường.
Đồi chè Long Cốc thuộc huyện nào?
Đồi chè Long Cốc thuộc huyện Tân Sơn cũ, tỉnh Phú Thọ. Đây là vùng đồi chè hình bát úp nối nhau, đẹp nhất vào sáng sớm khi có sương mù. Sau 7/2025, vùng này thuộc một xã của tỉnh Phú Thọ mới.
Sinh ở Tân Sơn trước năm 2007 thì giấy tờ ghi gì?
Người sinh ở vùng Tân Sơn trước năm 2007 thường có giấy tờ ghi huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ; nếu sinh trước năm 1997 có thể ghi tỉnh Vĩnh Phú. Khi khai hồ sơ, quê quán ghi đúng như giấy khai sinh gốc.
Tân Sơn cũ nay giáp những tỉnh nào?
Sau 7/2025, vùng Tân Sơn cũ giáp Sơn La ở phía tây, Lào Cai mở rộng (gồm Yên Bái cũ) ở phía bắc và tây bắc. Hòa Bình cũ ở phía nam nay cùng thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Đi Tân Sơn mùa nào hợp?
Mùa khô, khoảng từ cuối thu đến xuân, đường đi dễ hơn, sáng sớm nhiều sương đẹp ở đồi chè. Mùa mưa suối nhiều nước nhưng đường có thể sạt lở. Nên kiểm tra thời tiết và hỏi người địa phương trước khi lên vùng cao.