Thanh Ba là huyện của tỉnh Phú Thọ cũ nằm ở bờ trái sông Thao, phía bắc thị xã Phú Thọ, huyện lỵ là thị trấn Thanh Ba, nổi tiếng với những đồi chè trung du. Đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy qua huyện theo hướng dọc sông. Theo các tài liệu địa chí, cuối thập niên 1970 Thanh Ba từng gộp với Hạ Hòa thành huyện Thanh Hòa trong một thời gian ngắn. Từ 1/7/2025, địa bàn Thanh Ba cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Thanh Ba là kiểu huyện trung du rất đặc trưng: đồi bát úp phủ chè, ruộng chân đồi, làng xóm nằm dưới tán cọ. Bài này đi qua tên gọi, đồi chè, đường tàu, sông Thao, làng xóm và cách ghi địa chỉ cũ.
Tên Thanh Ba và những lần đổi
Thanh Ba là tên huyện có từ thời phong kiến, nằm ở vùng trung du ven sông Thao. Đầu thế kỷ 20, Thanh Ba là một huyện của tỉnh Phú Thọ, giữ tên qua thời Pháp thuộc và sau năm 1945. Vị trí ngay phía bắc tỉnh lỵ cũ ở thị xã Phú Thọ khiến Thanh Ba có quan hệ gần gũi với thị xã từ lâu.
Khi lập tỉnh Vĩnh Phú, các huyện của Phú Thọ cũ được sắp xếp lại. Theo các tài liệu địa chí, cuối thập niên 1970 Thanh Ba gộp với Hạ Hòa thành huyện Thanh Hòa, sau đó tách ra như cũ. Cái tên Thanh Hòa vì vậy có thể xuất hiện trên giấy tờ của một số người sinh trong giai đoạn đó; không nhầm với tỉnh Thanh Hóa ở miền Trung.
Từ năm 1997, Thanh Ba là một huyện của tỉnh Phú Thọ tái lập. Trong đợt sắp xếp 2019 – 2025, một số xã nhỏ được nhập lại. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, thị trấn Thanh Ba và các xã cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ; tên từng xã mới cần tra theo danh mục chính thức.
Đồi chè Thanh Ba
Nói đến Thanh Ba, người Phú Thọ nghĩ ngay đến chè. Đồi chè phủ kín nhiều vùng đồi bát úp, hàng chè chạy quanh đồi, xen giữa là những thung lũng nhỏ cấy lúa. Chè ở Thanh Ba được trồng từ lâu, có những nương chè đã qua nhiều đời người.
Thời thuộc địa, ở vùng trung du Phú Thọ có các đồn điền chè do người Pháp lập. Sau năm 1954, chè được trồng theo nông trường, hợp tác xã, có nhà máy chế biến. Ngày nay, phần lớn diện tích chè thuộc các hộ gia đình, bán búp cho các cơ sở chế biến trong vùng hoặc tự sao bán lẻ.
Chè Thanh Ba thường được làm thành chè xanh, chè đen theo yêu cầu của cơ sở mua. Người địa phương quen uống chè xanh nấu, nước vàng, vị chát, hậu ngọt. Người mua chè làm quà nên hỏi rõ là chè búp tươi, chè sao hay chè đã chế biến, và hỏi nguồn gốc để tránh hàng trộn. Chè mới hái nên sao trong ngày; chè đã sao nên cất trong hộp kín, để chỗ khô, tránh để gần những thứ có mùi mạnh vì chè rất dễ hút mùi. Một gói chè ngon mà cất sai cách thì chỉ vài tuần đã mất hương.
Đường tàu qua đồi chè
Đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy qua Thanh Ba theo hướng dọc sông Thao, có những ga nhỏ phục vụ người dân các xã. Hình ảnh đoàn tàu chạy giữa những đồi chè là một cảnh rất riêng của vùng trung du Phú Thọ, được nhiều người chụp ảnh.
Thời tàu hỏa còn là phương tiện chính, các ga ở Thanh Ba là nơi người dân mang chè, sắn, nông sản đi bán, đón người thân về. Một số làng phát triển quanh ga, có quán nước, hàng tạp hóa. Ngày nay ít người đi tàu hơn, nhưng các ga vẫn còn, tàu vẫn chạy.
Người đi xe qua Thanh Ba cần cẩn thận ở những điểm giao với đường sắt, nhất là những đường ngang không có rào chắn. Dừng lại, nhìn hai phía, nghe tiếng còi trước khi qua. Người chụp ảnh tàu không đứng trên đường ray hoặc quá gần đường ray. Trẻ nhỏ đi cùng cần được giữ tay khi đến gần đường tàu, vì tàu chạy nhanh hơn nhiều so với cảm giác khi nhìn từ xa, và tiếng tàu có lúc bị gió hay tiếng xe che mất.
Sông Thao và vùng ven sông
Sông Thao chảy dọc phía tây Thanh Ba, ngăn cách huyện với Cẩm Khê ở bờ bên kia. Ven sông là bãi bồi trồng ngô, lạc, rau màu, làng xóm nằm sau đê. Trước khi có cầu, người hai bên qua lại bằng đò ngang; đến nay vẫn còn một số bến đò nhỏ.
Mùa lũ, nước sông Thao dâng cao, bãi bồi ngập, người ven sông phải theo dõi mực nước, cất lúa, di chuyển gia súc. Mùa khô, bãi sông lộ ra rộng, là nơi trồng màu, chăn thả. Nhịp sống ven sông vì thế theo mùa nước, khác hẳn nhịp sống trên đồi chè chỉ cách vài cây số.
Cá sông Thao, tôm, hến là nguồn thực phẩm quen thuộc của người ven sông. Một số làng còn nghề đánh cá, nhưng ít hơn trước vì nguồn cá giảm. Người muốn ăn cá sông nên hỏi rõ là cá sông thật hay cá nuôi.
Làng xóm dưới tán cọ
Đồi cọ và mái lá. Thanh Ba còn giữ nhiều cây cọ trên đồi, quanh làng. Xưa lá cọ dùng lợp nhà, làm nón, làm áo tơi; quả cọ om là món quà quê. Ngày nay nhà mái cọ ít dần, nhưng cây cọ vẫn đứng quanh làng.
Ruộng chân đồi. Giữa các đồi chè là những thung lũng nhỏ cấy lúa, gọi là ruộng chân đồi. Ruộng nhỏ, không bằng phẳng như đồng bằng, nhưng đủ lúa cho nhiều gia đình ăn quanh năm.
Đình làng và lễ hội. Nhiều làng có đình thờ thành hoàng, có lễ hội đầu xuân với tế lễ, rước và các trò vui dân gian. Một số làng có tục hát giao duyên, hát ghẹo trong dịp hội.
Người Thanh Ba đi làm xa. Nhiều người trẻ đi làm ở Việt Trì, Hà Nội, các khu công nghiệp. Tết về, chuyện quen là năm nay chè được giá hay không, ruộng có bị lũ không.
Ghi địa chỉ Thanh Ba cũ sau 7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Thanh Ba không còn. Người có địa chỉ cũ dạng "xã X, huyện Thanh Ba" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết xã X nay thuộc xã mới nào, rồi ghi nơi thường trú theo địa chỉ mới đã được công an xã cập nhật.
Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh, kể cả khi giấy ghi huyện Thanh Hòa hay tỉnh Vĩnh Phú. Đó là tên đúng của thời điểm cấp giấy. Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị, không phải đổi chỉ vì địa danh thay đổi.
Với người đi xa, Thanh Ba vẫn là đồi chè, tiếng tàu và bờ sông Thao. Tên Thanh Ba có thể được giữ cho một xã mới, nên khi ai đó nói "ở Thanh Ba", cần hỏi thêm là cả vùng huyện cũ hay riêng xã mới. Khi gửi hàng, tìm nhà, nên ghi thêm tên thôn và tên xã cũ.
Thanh Ba giữa vùng đất Tổ và vùng núi
Nhìn trên bản đồ tỉnh cũ, Thanh Ba nằm ở khoảng giữa: phía nam là thị xã Phú Thọ và vùng ngã ba sông gắn với Đền Hùng, phía bắc là Đoan Hùng và Hạ Hòa, phía tây bên kia sông là Cẩm Khê rồi tới vùng núi Yên Lập. Vị trí này khiến Thanh Ba là vùng chuyển tiếp, có đồi chè của trung du nhưng cũng gần với đồng bằng ven sông.
Từ Thanh Ba đi thị xã Phú Thọ không xa, nên từ lâu người Thanh Ba hay ra thị xã đi chợ, đi học, khám bệnh. Đi Việt Trì xa hơn một chút, nhưng đường đã tốt hơn nhiều so với trước. Cao tốc Nội Bài – Lào Cai đi qua vùng phía đông tỉnh cũ, giúp người Thanh Ba đi Hà Nội, Lào Cai thuận lợi hơn.
Với người làm ăn, Thanh Ba có lợi thế đất đồi rộng, lao động dồi dào, gần đường sắt và đường lớn. Một số cơ sở chế biến chè, gỗ, vật liệu xây dựng đã có mặt ở đây. Nhưng phần lớn người Thanh Ba vẫn sống bằng nông nghiệp, chè và rừng trồng, cùng với những người con đi làm xa gửi tiền về.
Một buổi sáng trên đồi chè Thanh Ba
Người muốn thấy đồi chè Thanh Ba đẹp nhất có thể đi theo gợi ý dưới đây. Đây là cách đi của người tự lái xe máy hoặc ô tô, thời gian chỉ là ước lượng:
- Dậy sớm, có mặt ở vùng đồi chè trước khi mặt trời lên cao, nhất là những ngày se lạnh khi sương phủ thung lũng.
- Đỗ xe ở chỗ rộng ven đường, đi bộ lên đồi theo lối mòn giữa các hàng chè, không giẫm lên gốc chè.
- Nếu gặp người hái chè, chào hỏi trước, xin phép trước khi chụp ảnh, và có thể hỏi chuyện về mùa chè năm nay.
- Tìm một chỗ cao nhìn về phía đường tàu, chờ tàu chạy qua giữa các đồi nếu biết giờ tàu.
- Xuống chợ thị trấn cũ ăn sáng, mua chè của hộ trồng hoặc cơ sở chế biến quen để mang về.
Mùa đẹp nhất là cuối xuân và mùa thu, khi chè xanh, trời mát. Mùa hè nóng, nên đi thật sớm. Mùa đông chè ít búp, cảnh kém xanh hơn nhưng sương nhiều. Mang theo nước, mũ và giày đi đồi là đủ cho một buổi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thanh Ba nổi tiếng với gì?
Thanh Ba nổi tiếng với đồi chè trung du, cảnh đường tàu Hà Nội – Lào Cai chạy giữa đồi chè, và những làng xóm dưới tán cọ. Chè xanh nấu là thức uống quen thuộc của người Thanh Ba.
Huyện Thanh Hòa ở Phú Thọ là huyện nào?
Theo các tài liệu địa chí, huyện Thanh Hòa là huyện gộp từ Thanh Ba và Hạ Hòa trong một thời gian ngắn cuối thập niên 1970, thời tỉnh Vĩnh Phú. Sau đó tách lại như cũ. Không nhầm với tỉnh Thanh Hóa.
Thanh Ba cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Thanh Ba cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu tên xã cũ của tỉnh.
Huyện lỵ Thanh Ba ở đâu?
Trước 7/2025, huyện lỵ Thanh Ba là thị trấn Thanh Ba, nơi có chợ, trường học, trạm y tế và các cơ quan cấp huyện cũ. Sau khi bỏ cấp huyện, thị trấn cũ nằm trong một xã mới của tỉnh Phú Thọ.
Thanh Ba giáp những huyện nào?
Thanh Ba giáp Hạ Hòa ở phía tây bắc, Đoan Hùng ở phía bắc, Phù Ninh ở phía đông, thị xã Phú Thọ ở phía nam; bên kia sông Thao về phía tây là Cẩm Khê. Tất cả đều là huyện cũ của tỉnh Phú Thọ.
Mua chè Thanh Ba làm quà cần lưu ý gì?
Nên hỏi rõ là chè búp tươi, chè sao hay chè đã chế biến, và hỏi nguồn gốc vùng trồng để tránh hàng trộn. Mua trực tiếp ở hộ trồng hoặc cơ sở chế biến quen thì dễ biết chất lượng hơn mua hàng trôi nổi.