Thanh Sơn là huyện miền núi ở phía tây nam tỉnh Phú Thọ cũ, đông người Mường, huyện lỵ là thị trấn Thanh Sơn trên quốc lộ 32. Trước năm 2007, Thanh Sơn là huyện rộng nhất tỉnh, gồm cả vùng núi phía tây; năm 2007 phần này tách ra lập huyện Tân Sơn. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Thanh Sơn cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, tỉnh nay gồm cả Hòa Bình cũ, vùng Mường lớn liền kề.
Người ngoài biết Thanh Sơn qua món thịt chua; người Phú Thọ biết đây là cửa ngõ lên vùng núi, nơi văn hóa Mường còn đậm. Bài này đi qua tên gọi, lần chia huyện năm 2007, đời sống người Mường, thịt chua, đường đi và cách ghi địa chỉ cũ.
Thanh Sơn qua các thời kỳ
Thanh Sơn là tên huyện có từ lâu, nằm ở vùng đồi núi phía tây nam tỉnh Phú Thọ, giáp vùng Mường Hòa Bình. Thời Pháp thuộc và sau năm 1945, Thanh Sơn là một huyện miền núi rộng, người thưa, đường sá khó khăn. Vùng đất này từ xưa là nơi sinh sống của người Mường, sau có thêm người Kinh, người Dao đến khai phá.
Từ năm 1968 đến 1996, Thanh Sơn thuộc tỉnh Vĩnh Phú; từ năm 1997 trở lại tỉnh Phú Thọ. Do địa bàn quá rộng, năm 2007 huyện được chia đôi: phần phía tây lập thành huyện Tân Sơn, phần phía đông giữ tên Thanh Sơn với huyện lỵ là thị trấn Thanh Sơn. Từ đó, Thanh Sơn nhỏ hơn nhưng vẫn là huyện miền núi lớn của tỉnh.
Người sinh ở vùng Tân Sơn trước năm 2007 có giấy tờ ghi huyện Thanh Sơn. Vì vậy, khi gặp giấy tờ cũ ghi Thanh Sơn, cần xem tên xã để biết là vùng Thanh Sơn hay vùng Tân Sơn sau này. Từ 1/7/2025, cả hai huyện đều không còn; các xã cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ, tên từng xã cần tra theo danh mục chính thức.
Đất Mường của Phú Thọ
Người Mường là dân tộc đông nhất ở Thanh Sơn. Họ sống trong những bản nằm dọc thung lũng, ven suối, chân đồi, nhà sàn gỗ mái lá hoặc ngói. Tiếng Mường gần với tiếng Việt cổ, nhiều người già nói tiếng Mường trong nhà và tiếng Việt khi ra chợ.
Văn hóa Mường ở Thanh Sơn gần gũi với văn hóa Mường ở Hòa Bình, vì hai vùng liền nhau. Mo Mường, những áng lời dài do thầy mo đọc trong tang lễ, kể chuyện nguồn gốc trời đất, con người, vẫn còn được giữ ở nhiều bản. Chiêng Mường đánh trong ngày hội, ngày cưới. Trang phục phụ nữ Mường với váy đen, cạp váy dệt hoa văn là nét dễ nhận ra.
Từ 1/7/2025, khi Hòa Bình nhập vào tỉnh Phú Thọ, vùng Mường Thanh Sơn và vùng Mường Hòa Bình cũ nằm chung một tỉnh. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử hành chính gần đây hai phía của một khối văn hóa Mường liền nhau được gom về một đơn vị. Điều này có thể giúp việc bảo tồn văn hóa Mường được làm đồng bộ hơn.
Thịt chua Thanh Sơn
Thịt chua là món nổi tiếng nhất của Thanh Sơn. Thịt lợn, thường là thịt lợn đồi thả rông, được thái miếng, trộn với thính gạo rang giã nhỏ, nhồi chặt vào ống nứa hoặc lọ, bịt kín bằng lá rồi để lên men. Sau một thời gian, thịt chín bằng men, có vị chua nhẹ, mùi thơm của thính.
Thịt chua thường ăn kèm lá sung, lá đinh lăng, lá ổi và chấm tương ớt. Đây là món người Mường làm để dành, dùng trong dịp lễ, Tết, đón khách. Ngày nay, thịt chua được làm để bán, đóng lọ, gửi đi xa, và trở thành quà đặc sản của Phú Thọ.
Thịt chua là món lên men, không qua nấu chín, nên người có cơ địa yếu, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ cần cân nhắc. Khi mua, nên chọn nơi làm sạch sẽ, có nguồn gốc rõ ràng, hỏi rõ ngày làm và cách bảo quản. Lọ thịt chua đã mở nên giữ lạnh và ăn trong thời gian ngắn.
Sông Bứa, đồi núi và nghề rừng
Thanh Sơn là vùng đồi núi xen thung lũng. Sông Bứa chảy qua vùng phía tây nam, cùng nhiều suối nhỏ, tạo ra những thung lũng có ruộng nước. Phần còn lại là đồi núi, nương rẫy, rừng trồng. Cảnh Thanh Sơn là cảnh trung du chuyển dần sang miền núi: đồi thấp gần thị trấn, núi cao hơn về phía tây.
Người Thanh Sơn sống bằng lúa nước, nương sắn, ngô, chè, keo, và chăn nuôi. Rừng trồng keo, bạch đàn là nguồn thu quan trọng của nhiều hộ. Một số xã có vùng chè, vùng cây ăn quả. Chăn nuôi lợn đồi, gà đồi gắn với món thịt chua và những món đặc sản khác.
Mùa mưa, suối dâng nhanh, một số đường qua suối, ngầm bị ngập. Người dân đã quen chờ nước rút mới qua; người ngoài cũng nên làm vậy, không cố vượt ngầm khi nước chảy xiết. Những năm mưa lớn, một số nơi có sạt lở đồi, cần theo dõi thông báo của chính quyền địa phương.
Quốc lộ 32: cửa ngõ lên vùng núi
Quốc lộ 32 từ Hà Nội qua Sơn Tây, vượt sông Đà vào Tam Nông rồi đi lên Thanh Sơn, Tân Sơn và tiếp sang Yên Bái cũ, là trục chính của vùng. Thị trấn Thanh Sơn nằm trên quốc lộ này, là nơi dừng chân của nhiều xe đi Tây Bắc. Dọc đường có quán ăn, trạm xăng, nhà nghỉ.
Ngoài quốc lộ 32, các đường tỉnh và đường liên huyện nối Thanh Sơn với Hòa Bình cũ ở phía nam, với Yên Lập ở phía bắc. Đường lên các bản vùng cao nhiều đoạn dốc, quanh co. Người đi xe máy nên kiểm tra phanh, lốp trước khi đi; người đi ô tô nên đi ban ngày, tránh đi đêm ở các đoạn đèo.
Từ Việt Trì đến Thanh Sơn có thể đi qua Tam Nông theo các đường nối, thời gian tùy điểm đi và tình trạng đường. Người từ Hà Nội lên thường đi quốc lộ 32. Giờ chạy xe khách và giá vé thay đổi theo nhà xe, nên hỏi trực tiếp trước chuyến đi.
Chợ phiên, lễ hội và những điều nên biết
Chợ ở thị trấn và các xã. Chợ thị trấn Thanh Sơn cũ là nơi người Mường, người Dao, người Kinh gặp nhau buôn bán. Ở một số xã còn chợ họp theo phiên, bán rau rừng, măng, gà, lợn, thổ cẩm, rượu.
Lễ hội đầu năm. Nhiều bản Mường có lễ hội đầu xuân với nghi lễ cầu mùa, đánh chiêng, hát đối đáp. Lễ hội ở đình làng người Kinh cũng diễn ra trong tháng Giêng, tháng Hai âm lịch.
Ứng xử khi đến bản. Hỏi trước khi vào nhà sàn, cởi giày dép ở chân cầu thang nếu chủ nhà làm vậy, không ngồi chắn cửa sổ phía trước nơi thờ cúng. Muốn chụp ảnh người, đặc biệt người già và trẻ nhỏ, nên hỏi trước.
Không chạm vào đồ thờ. Trong nhà người Mường có chỗ thờ tổ tiên. Khách không nên tự ý chạm vào đồ thờ, không đặt đồ của mình lên đó. Khi có tang, nên tránh vào nhà nếu không phải người thân, người quen.
Ghi địa chỉ Thanh Sơn cũ sau 7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Thanh Sơn không còn. Thị trấn Thanh Sơn và các xã cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ. Người có địa chỉ cũ dạng "xã X, huyện Thanh Sơn" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết xã X nay thuộc xã mới nào, rồi ghi nơi thường trú theo địa chỉ mới đã được công an xã cập nhật.
Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh. Với người sinh ở vùng Tân Sơn trước năm 2007, giấy ghi huyện Thanh Sơn là đúng; với người sinh trước năm 1997, giấy có thể ghi tỉnh Vĩnh Phú. Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn còn giá trị, không phải đổi chỉ vì địa danh thay đổi.
Với người đi xa, Thanh Sơn vẫn là đất Mường, đất thịt chua, đất của quốc lộ 32. Khi giới thiệu quê, người Thanh Sơn vẫn nói "người Thanh Sơn" như trước. Tên Thanh Sơn có thể được giữ cho một xã mới, nên khi nói chuyện cần hỏi thêm là cả vùng huyện cũ hay riêng xã mới.
Thanh Sơn nối với vùng Mường Hòa Bình
Phía nam Thanh Sơn giáp vùng Hòa Bình cũ, nơi có các mường lớn của người Mường. Từ xưa, người hai bên đã đi lại, kết thông gia, trao đổi trâu bò, nông sản qua những con đường mòn băng đồi. Nhiều dòng họ Mường ở Thanh Sơn có họ hàng bên Hòa Bình, và ngược lại. Ranh giới tỉnh trên giấy chưa bao giờ chia cắt hẳn những mối quan hệ ấy.
Khi Hòa Bình nhập vào tỉnh Phú Thọ từ 1/7/2025, con đường từ Thanh Sơn sang vùng Hòa Bình cũ trở thành đường nội tỉnh. Với người buôn bán nông sản, lâm sản, đây là thay đổi có lợi: cùng một tỉnh, thủ tục vận chuyển, giấy phép đơn giản hơn. Với người làm văn hóa, việc tổ chức các ngày hội Mường chung cho cả tỉnh trở nên dễ dàng hơn trước.
Người muốn đi một vòng vùng Mường của tỉnh mới có thể bắt đầu từ Thanh Sơn, sang Tân Sơn, rồi theo các đường nối về phía Hòa Bình cũ. Đường dài, nhiều đèo dốc, nên chia làm nhiều ngày, nghỉ ở các thị trấn cũ hoặc nhà sàn có đón khách, và luôn hỏi trước tình trạng đường vào mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Thanh Sơn và Tân Sơn khác nhau thế nào?
Trước năm 2007, Tân Sơn là phần phía tây của huyện Thanh Sơn. Năm 2007, phần này tách ra lập huyện Tân Sơn, còn phần phía đông giữ tên Thanh Sơn. Giấy tờ cũ ghi huyện Thanh Sơn cần xem tên xã để biết thuộc vùng nào.
Thịt chua Thanh Sơn làm thế nào?
Thịt lợn thái miếng, trộn với thính gạo rang giã nhỏ, nhồi chặt vào ống nứa hoặc lọ, bịt kín bằng lá rồi để lên men. Sau một thời gian, thịt chín bằng men, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng và chấm tương ớt.
Thanh Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Thanh Sơn cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu tên xã cũ của tỉnh.
Người Mường ở Phú Thọ sống nhiều ở đâu?
Ở Phú Thọ cũ, người Mường sống nhiều nhất ở Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập. Từ 1/7/2025, tỉnh Phú Thọ mới còn gồm cả Hòa Bình cũ, nơi người Mường đông ở Tân Lạc, Lạc Sơn, Kim Bôi, Cao Phong.
Đi Thanh Sơn từ Hà Nội thế nào?
Có thể theo quốc lộ 32 từ Hà Nội qua Sơn Tây, vượt sông Đà vào Tam Nông rồi lên Thanh Sơn. Thời gian đi tùy điểm xuất phát và tình trạng đường. Giờ xe khách và giá vé nên hỏi trực tiếp nhà xe.
Ai nên cân nhắc khi ăn thịt chua?
Thịt chua là món lên men, không qua nấu chín, nên người có cơ địa yếu, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ cần cân nhắc. Khi mua nên chọn nơi làm sạch sẽ, hỏi rõ ngày làm, cách bảo quản, và giữ lạnh sau khi mở.