Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Bắc Kạn có tám đơn vị cấp huyện: thành phố Bắc Kạn và bảy huyện Ba Bể, Bạch Thông, Chợ Đồn, Chợ Mới, Na Rì, Ngân Sơn, Pác Nặm. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, toàn tỉnh nhập vào tỉnh Thái Nguyên; cấp huyện bị bỏ, xã và phường được sắp xếp lại.
Bắc Kạn là tỉnh miền núi nằm giữa Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên và Tuyên Quang, thuộc vùng Việt Bắc. Đây cũng là tỉnh từng có số dân ít nhất cả nước. Bài này đi qua các lớp tên gọi, những lần tách nhập, danh sách tám đơn vị cấp huyện kèm đặc điểm chính, và cách đọc một địa chỉ Bắc Kạn cũ trên giấy tờ sau ngày sáp nhập.
Từ phủ Thông Hóa đến tỉnh Bắc Kạn năm 1900
Trước khi có tỉnh Bắc Kạn, vùng đất này thuộc phủ Thông Hóa của trấn, rồi tỉnh Thái Nguyên dưới thời Lê và Nguyễn. Đây là vùng núi rừng xa kinh đô, dân cư chủ yếu là người Tày sống thành bản dọc thung lũng, việc cai quản dựa nhiều vào các dòng họ thổ ty có thế lực ở địa phương.
Năm 1900, chính quyền thuộc địa tách phần phía bắc tỉnh Thái Nguyên để lập tỉnh Bắc Kạn, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Bắc Kạn bên sông Cầu. Mục đích chính lúc đó là quân sự: kiểm soát đường từ trung du lên Cao Bằng, vốn đi qua thung lũng sông Cầu và các đèo ở Ngân Sơn.
Trên giấy tờ thời Pháp và nhiều văn bản sau năm 1945, tên tỉnh thường viết là Bắc Cạn, với chữ C. Cách viết Bắc Kạn với chữ K được dùng chính thức khi tái lập tỉnh năm 1997. Hai cách viết chỉ cùng một địa danh, nên khi gặp "Bắc Cạn" trên giấy khai sinh, học bạ hay giấy tờ đất cũ, bạn không cần lo đó là nơi khác.
Trong kháng chiến chống Pháp, Bắc Kạn là một phần của căn cứ địa Việt Bắc. Vùng Chợ Đồn được chọn làm an toàn khu, nơi các cơ quan đầu não kháng chiến đóng nhiều năm. Thị xã Bắc Kạn từng bị quân Pháp chiếm trong chiến dịch Việt Bắc Thu Đông 1947, rồi được giải phóng trở lại.
Thời Bắc Thái 1965–1996 và lần tái lập năm 1997
Năm 1965, tỉnh Bắc Kạn hợp nhất với tỉnh Thái Nguyên thành tỉnh Bắc Thái, tỉnh lỵ đặt ở thành phố Thái Nguyên. Suốt hơn ba mươi năm sau đó, người Bắc Kạn đi họp, đi thi, đi khám bệnh tuyến tỉnh đều phải xuống Thái Nguyên. Thị xã Bắc Kạn trở thành một thị xã thuộc tỉnh, các huyện vùng cao như Ba Bể, Chợ Đồn, Na Rì nằm ở rìa xa nhất của tỉnh mới.
Từ ngày 1/1/1997, theo nghị quyết của Quốc hội khoá IX, tỉnh Bắc Thái được chia lại thành hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Khi tái lập, tỉnh Bắc Kạn gồm thị xã Bắc Kạn và các huyện Ba Bể, Bạch Thông, Chợ Đồn, Na Rì, Ngân Sơn. Ranh giới giữa hai tỉnh cơ bản trở về như trước năm 1965, các huyện vùng thấp ven trung du ở lại với Thái Nguyên.
Những năm sau đó, tỉnh lập thêm hai huyện. Huyện Chợ Mới được lập năm 1998, chủ yếu trên phần đất tách từ Bạch Thông, làm cửa ngõ phía nam giáp Thái Nguyên. Huyện Pác Nặm được lập năm 2003 từ phần phía bắc huyện Ba Bể, giáp Cao Bằng và Tuyên Quang.
Năm 2015, thị xã Bắc Kạn được nâng lên thành phố Bắc Kạn thuộc tỉnh. Sau đó, trong đợt sắp xếp xã giai đoạn 2019–2021, một số xã, thị trấn nhỏ ở các huyện được nhập với nhau; tên vài đơn vị cấp xã vì thế đổi, nhưng danh sách tám đơn vị cấp huyện giữ nguyên cho tới tháng 7/2025.
Tám đơn vị cấp huyện của Bắc Kạn trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ tám đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày sáp nhập, kèm trung tâm cũ quen gọi và điểm nhận diện chính. Tất cả nay đều thuộc tỉnh Thái Nguyên; tên xã, phường mới nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
| Đơn vị cũ | Trung tâm quen gọi | Điểm nhận diện |
|---|---|---|
| Thành phố Bắc Kạn | Khu nội thị bên sông Cầu | Tỉnh lỵ từ năm 1900; lên thành phố năm 2015 |
| Huyện Ba Bể | Chợ Rã | Hồ Ba Bể, Vườn quốc gia Ba Bể |
| Huyện Bạch Thông | Phủ Thông | Quốc lộ 3, vùng cây ăn quả ven sông Cầu |
| Huyện Chợ Đồn | Bằng Lũng | An toàn khu kháng chiến, mỏ chì kẽm Chợ Điền |
| Huyện Chợ Mới | Thị trấn huyện lỵ trên quốc lộ 3 | Cửa ngõ phía nam, lập năm 1998 |
| Huyện Na Rì | Yến Lạc | Khu bảo tồn Kim Hỷ, miến dong |
| Huyện Ngân Sơn | Vân Tùng, Nà Phặc | Cánh cung Ngân Sơn, đường lên Cao Bằng |
| Huyện Pác Nặm | Bộc Bố | Huyện trẻ nhất, lập năm 2003 từ Ba Bể |
Người địa phương thường gọi huyện bằng tên trung tâm: "lên Chợ Rã" là lên Ba Bể, "xuống Phủ Thông" là xuống Bạch Thông. Khi đọc thư từ, nhật ký hay lời kể của người già, hiểu thói quen này giúp tránh nhầm một thị trấn với cả một huyện.
Núi, sông và những con đường của Bắc Kạn cũ
Địa hình Bắc Kạn gần như toàn đồi núi, xen những thung lũng hẹp có ruộng nước. Phía tây là vùng núi đá vôi Ba Bể, Chợ Đồn, Pác Nặm với hồ, hang động và rừng; phía đông là dãy núi hình cánh cung Ngân Sơn chạy qua Ngân Sơn, Na Rì. Diện tích toàn tỉnh vào khoảng 4.860 km², phần lớn là đất rừng.
Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi Chợ Đồn, chảy qua thành phố Bắc Kạn, Bạch Thông, Chợ Mới rồi xuống Thái Nguyên. Phía tây có sông Năng nối với hồ Ba Bể rồi chảy sang Tuyên Quang, đổ về sông Gâm. Phía đông, sông Bắc Giang chảy qua Na Rì sang Lạng Sơn, là một nhánh của hệ sông Kỳ Cùng.
Trục giao thông chính là quốc lộ 3 nối Hà Nội, Thái Nguyên với Bắc Kạn và Cao Bằng, đi qua Chợ Mới, thành phố Bắc Kạn, Bạch Thông, Ngân Sơn. Cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới đưa xe từ trung du lên tới cửa ngõ phía nam tỉnh nhanh hơn trước nhiều. Các huyện phía tây và phía đông nối với quốc lộ 3 bằng các tuyến đường tỉnh, quốc lộ nhánh, nhiều đoạn qua đèo dốc.
Mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 9 là lúc dễ sạt lở và lũ quét ở các đường đèo, nhất là vùng Pác Nặm, Ba Bể, Na Rì. Người đi lại quen theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và hỏi người bản trước khi qua những đoạn đường vừa có mưa lớn.
Người Tày, Nùng, Dao, H'Mông và nếp sống vùng cao
Người Tày là cộng đồng đông nhất ở Bắc Kạn cũ, sống trong nhà sàn dọc thung lũng, làm ruộng nước và vườn đồi. Người Nùng, Dao, H'Mông, Kinh, Hoa, Sán Chay cùng chung sống; người Dao và H'Mông thường ở các vùng núi cao hơn như Pác Nặm, Ba Bể, Chợ Đồn, Ngân Sơn.
Hát then, đàn tính là sinh hoạt văn hoá quen thuộc của người Tày, Nùng ở đây. Lễ hội xuống đồng, thường gọi là lễ Lồng tồng, diễn ra đầu năm ở nhiều bản để cầu mùa màng, kèm các cuộc thi ném còn, kéo co. Các chợ phiên ở thị trấn huyện vẫn là nơi người vùng cao xuống mua bán, gặp gỡ.
Sản vật quen thuộc của vùng có miến dong, quýt, hồng không hạt, chè, măng và các loại rau rừng. Bắc Kạn cũ còn giữ nhiều diện tích rừng, nên nghề trồng rừng, khai thác gỗ rừng trồng và chế biến lâm sản là sinh kế lớn của nhiều xã.
Dân số toàn tỉnh vào khoảng hơn ba trăm nghìn người theo Tổng điều tra dân số năm 2019, ít nhất trong 63 tỉnh, thành lúc đó. Dân cư thưa, bản làng cách xa nhau, nên khoảng cách đi lại, trường học, trạm y tế luôn là chuyện lớn với người vùng cao.
Đọc giấy tờ có địa danh Bắc Kạn qua các thời kỳ
Một người sinh ra và lớn lên ở Bắc Kạn trong khoảng sáu mươi năm qua có thể có giấy tờ ghi tới bốn kiểu địa danh khác nhau. Nhận ra mỗi kiểu thuộc thời kỳ nào giúp bạn đối chiếu hồ sơ nhanh hơn:
- Trước năm 1965: tỉnh Bắc Kạn, nhiều khi viết Bắc Cạn; tên huyện có thể khác hiện nay, ví dụ vùng Ba Bể từng gắn với tên Chợ Rã.
- Từ 1965 đến hết 1996: tỉnh Bắc Thái; thị xã Bắc Kạn và các huyện vùng núi phía bắc đều thuộc tỉnh này, tỉnh lỵ ở Thái Nguyên.
- Từ 1997 đến 30/6/2025: tỉnh Bắc Kạn tái lập; có thêm huyện Chợ Mới từ 1998, huyện Pác Nặm từ 2003, thị xã thành thành phố từ 2015.
- Từ 1/7/2025: tỉnh Thái Nguyên; địa chỉ chỉ còn hai cấp là xã hoặc phường và tỉnh, không còn tên huyện.
Khi hồ sơ yêu cầu ghi quê quán theo giấy khai sinh, bạn thường giữ nguyên cách ghi cũ; khi ghi nơi cư trú hiện tại thì dùng tên mới. Nếu hai giấy tờ của cùng một người ghi khác nhau chỉ vì đổi địa danh, đó không phải là sai sót, nhưng nên mang theo bản gốc để cán bộ đối chiếu.
Từ 1/7/2025: Bắc Kạn cũ nhập vào tỉnh Thái Nguyên
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Bắc Kạn và Thái Nguyên hợp lại thành tỉnh Thái Nguyên, trung tâm hành chính đặt tại Thái Nguyên cũ. Như vậy sau gần sáu mươi năm, hai tỉnh từng chung tên Bắc Thái lại về một nhà, lần này mang tên Thái Nguyên.
Cùng lúc, cấp huyện không còn. Thành phố Bắc Kạn và bảy huyện cũ không còn là đơn vị hành chính; các xã, phường, thị trấn cũ được nhập lại thành những xã, phường mới lớn hơn, trực thuộc thẳng tỉnh Thái Nguyên. Ranh giới xã mới thường không trùng với xã cũ, một thôn có thể được chuyển sang xã bên cạnh.
Với người làm giấy tờ, cách ghi gọn và đúng nhất là kèm cả tên cũ lẫn tên mới, ví dụ "xã X, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay là xã Y, tỉnh Thái Nguyên". Tên xã mới cần tra trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi trực tiếp ủy ban xã nơi bạn đăng ký thường trú.
Một số cơ quan cấp tỉnh trước đây ở thành phố Bắc Kạn có thể được bố trí lại sau sáp nhập. Trước khi đi làm thủ tục, nhất là từ các xã vùng cao xa trung tâm, bạn nên gọi trước hoặc xem thông báo trên kênh chính thức của tỉnh Thái Nguyên để biết đúng nơi tiếp dân.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Bắc Kạn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Bắc Kạn cũ nhập vào tỉnh Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tỉnh mới giữ tên Thái Nguyên, trung tâm hành chính đặt ở Thái Nguyên cũ, và không còn cấp huyện như trước.
Bắc Kạn trước sáp nhập có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Bắc Kạn có tám đơn vị cấp huyện gồm thành phố Bắc Kạn và bảy huyện Ba Bể, Bạch Thông, Chợ Đồn, Chợ Mới, Na Rì, Ngân Sơn, Pác Nặm. Danh sách này giữ nguyên từ khi lập huyện Pác Nặm năm 2003.
Bắc Cạn và Bắc Kạn có phải là một?
Đúng là một. Bắc Cạn là cách viết với chữ C hay gặp trên giấy tờ thời Pháp và nhiều văn bản trước năm 1997. Khi tái lập tỉnh năm 1997, tên chính thức viết là Bắc Kạn. Gặp chữ Bắc Cạn trên giấy tờ cũ thì hiểu là cùng địa danh.
Tỉnh Bắc Thái là gì?
Bắc Thái là tỉnh hình thành năm 1965 khi hợp nhất Bắc Kạn và Thái Nguyên, tỉnh lỵ ở thành phố Thái Nguyên. Tỉnh này tồn tại tới hết năm 1996, rồi được chia lại thành hai tỉnh từ 1/1/1997. Người sinh ở Bắc Kạn giai đoạn đó có thể ghi nơi sinh là Bắc Thái.
Huyện nào của Bắc Kạn được lập muộn nhất?
Huyện Pác Nặm, lập năm 2003 từ phần phía bắc huyện Ba Bể, là huyện trẻ nhất. Trước đó huyện Chợ Mới được lập năm 1998, chủ yếu từ đất huyện Bạch Thông. Thành phố Bắc Kạn lên thành phố năm 2015 từ thị xã Bắc Kạn.
Có cần đổi giấy tờ ghi địa chỉ Bắc Kạn cũ không?
Giấy tờ đã cấp trước đây vẫn có giá trị, không bắt buộc đổi chỉ vì địa danh thay đổi. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên xã, phường mới của tỉnh Thái Nguyên. Nếu cần chứng minh hai địa chỉ là một, bạn có thể hỏi ủy ban xã nơi cư trú để được hướng dẫn xác nhận.