Huyện Bạch Thông nằm ở phần giữa tỉnh Bắc Kạn cũ, phía bắc thành phố Bắc Kạn, trung tâm là thị trấn Phủ Thông trên quốc lộ 3. Năm 1998, phần phía nam huyện được tách ra lập huyện Chợ Mới. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn Bạch Thông cũ thuộc các xã mới của tỉnh Thái Nguyên.
Với người đi đường, Bạch Thông là đoạn quốc lộ 3 nối thành phố Bắc Kạn với Ngân Sơn và Cao Bằng. Với người trong vùng, đây là đất của ruộng thung, vườn đồi và những vườn quýt ven sông Cầu. Bài này nói về tên gọi, vị trí, các vùng trong huyện, sản vật và cách ghi địa chỉ Bạch Thông cũ sau ngày sáp nhập.
Bạch Thông, Phủ Thông và những lớp tên gọi
Tên Bạch Thông đã có từ thời các châu, phủ xưa của vùng Thái Nguyên, khi miền núi phía bắc được chia thành các châu do thổ ty người Tày cai quản. Vùng đất của châu Bạch Thông xưa rộng hơn nhiều so với huyện Bạch Thông trước năm 2025, bao trùm cả nơi về sau thành thị xã Bắc Kạn.
Tên Phủ Thông của thị trấn huyện lỵ thường được giải thích là gắn với phủ Thông Hóa, đơn vị hành chính cấp phủ từng quản cả vùng này dưới thời phong kiến. Người địa phương nói "xuống Phủ" hay "lên Phủ Thông" để chỉ trung tâm huyện, dù cấp phủ đã không còn từ lâu.
Từ 1965 đến 1996, Bạch Thông là một huyện của tỉnh Bắc Thái. Khi tái lập tỉnh Bắc Kạn năm 1997, huyện trở về với Bắc Kạn và vẫn rộng, kéo xuống tận vùng giáp Thái Nguyên. Năm 1998, phần phía nam được tách ra để lập huyện Chợ Mới, từ đó Bạch Thông có hình dạng gần như trước sáp nhập năm 2025.
Vì những lần đổi ranh giới này, một người quê ở vùng Chợ Mới sinh trước năm 1998 có thể thấy nơi sinh ghi huyện Bạch Thông. Đây là chuyện bình thường của địa giới, không phải giấy tờ ghi nhầm.
Vị trí: dải đất giữa thành phố và vùng cao
Bạch Thông giáp Ba Bể và Chợ Đồn ở phía tây, Ngân Sơn ở phía bắc, Na Rì ở phía đông, Chợ Mới và thành phố Bắc Kạn ở phía nam. Huyện như một vành đai bao lấy phía bắc thành phố, nên nhiều xã của Bạch Thông chỉ cách trung tâm tỉnh lỵ cũ một quãng ngắn.
Địa hình là đồi núi đất xen thung lũng, ít núi đá vôi hơn vùng Ba Bể, Chợ Đồn. Những thung lũng dọc sông Cầu và các suối nhánh là nơi tập trung ruộng nước và làng bản đông nhất. Lên cao về phía Ngân Sơn, đồi dốc dần, rừng trồng và rừng tự nhiên nhiều hơn.
Sông Cầu từ vùng núi Chợ Đồn chảy qua một số xã của Bạch Thông trước khi về thành phố Bắc Kạn. Ở đoạn này sông còn nhỏ, uốn quanh những bãi bồi trồng ngô, đậu, rau và những sườn đồi trồng cây ăn quả.
Khí hậu mang nét chung của vùng núi Việt Bắc: mùa đông lạnh, có sương muối ở vùng cao trong những đợt rét đậm; mùa hè mưa nhiều. Nông dân chọn giống và lịch thời vụ theo kinh nghiệm từng thung, từng sườn đồi.
Quốc lộ 3 qua Phủ Thông và đèo Giàng
Quốc lộ 3 là xương sống giao thông của Bạch Thông. Từ thành phố Bắc Kạn đi lên phía bắc, đường chạy qua thị trấn Phủ Thông rồi leo dần về hướng Ngân Sơn. Đoạn đường từ Phủ Thông lên phía Ngân Sơn phải vượt đèo Giàng, một con đèo quen thuộc với các tài xế chạy tuyến Cao Bằng.
Thời chiến tranh, con đường này là trục tiếp tế lên biên giới phía bắc, cũng là tuyến mà hai bên tranh chấp trong kháng chiến chống Pháp. Nhiều trận phục kích dọc quốc lộ 3 đi vào sử địa phương; người già trong vùng còn kể lại những đêm khiêng vác, mở đường.
Ngày nay, quốc lộ 3 qua Bạch Thông là đường xe khách, xe tải chạy thường xuyên. Phủ Thông là chỗ dừng nghỉ, ăn uống của nhiều người đi Cao Bằng. Một số tuyến đường tỉnh, đường huyện cũ từ đây tỏa sang Ba Bể, Chợ Đồn, Na Rì.
Lái xe qua đèo Giàng nên chú ý những khúc cua gấp, sương mù vào sáng sớm mùa đông và đá lăn sau mưa lớn. Xe tải nặng xuống dốc dài phải về số thấp; người đi xe máy nên mặc áo ấm và đèn bật sáng khi trời mù.
Vườn quýt, hồng không hạt và nông sản đồi
Bạch Thông được nhắc nhiều nhất với quýt. Quýt vùng Quang Thuận, mọc trên những sườn đồi ven sông Cầu, quả vỏ mỏng, chín vào khoảng cuối năm, gần Tết. Vào mùa, dọc đường qua các xã trồng quýt có nhiều sạp hàng nhỏ bày quả mới hái.
Ngoài quýt, một số xã của Bạch Thông và các huyện lân cận trồng hồng không hạt, một loại quả đặc sản của Bắc Kạn cũ, chín vào mùa thu. Người dân còn trồng cam, mận, chuối, cùng ngô, đậu tương, sắn trên nương.
Rừng trồng, chủ yếu là keo và một số loài cây gỗ khác, là nguồn thu đáng kể của nhiều hộ. Chu kỳ trồng, khai thác vài năm một lần giúp các gia đình có khoản tiền lớn để làm nhà, cho con đi học.
Chăn nuôi lợn, gà, trâu bò vẫn phổ biến. Lợn đen, gà thả đồi của người Tày, người Dao được người thành phố tìm mua vào dịp lễ Tết, nhưng số lượng không nhiều, thường phải đặt trước qua người quen.
Người Tày, Nùng, Dao và sinh hoạt bản làng
Cũng như phần lớn Bắc Kạn cũ, người Tày là cộng đồng đông nhất ở Bạch Thông, tiếp theo là người Kinh, Nùng, Dao. Người Tày ở nhà sàn hoặc nhà đất trong thung lũng, người Dao ở các sườn núi cao hơn.
Các lễ hội đầu năm như lễ xuống đồng, Lồng tồng được tổ chức ở nhiều xã, kèm hát then, ném còn, kéo co. Đám cưới, lễ mừng nhà mới của người Tày ở đây vẫn giữ nhiều nghi thức cũ, có hát quan làng và mâm cỗ với khâu nhục, xôi màu.
Chợ Phủ Thông là chợ phiên lớn nhất huyện, nơi người các xã mang nông sản, lâm sản xuống bán và mua hàng tiêu dùng. Chợ đông nhất vào buổi sáng, đến trưa đã thưa.
Trường nội trú dân tộc, trạm y tế, nhà văn hoá thôn là những nơi gắn với đời sống của nhiều gia đình. Ở các thôn xa trung tâm, trẻ em có khi phải ở bán trú cả tuần mới về nhà.
Trường học, trạm y tế và chuyện đi lại hằng ngày
Vì nằm sát thành phố Bắc Kạn cũ, người Bạch Thông ở các xã phía nam thường lên thành phố khám bệnh, mua sắm, cho con học cấp ba hoặc trường chuyên. Các xã phía bắc gần Ngân Sơn thì xa hơn, việc gì cũng phải tính đường đèo.
Thị trấn Phủ Thông có trường học các cấp, trung tâm y tế, chợ và các cửa hàng vật tư nông nghiệp. Ở các thôn xa, điểm trường lẻ và trạm y tế xã là nơi gần nhất; ca bệnh nặng phải chuyển lên tuyến trên bằng đường quốc lộ.
Xe khách tuyến Cao Bằng, xe buýt nội tỉnh trước đây đều đi qua Phủ Thông, đón trả khách dọc đường. Người đi chợ, đi học ở các xã vẫn dùng xe máy là chính, mùa mưa đường vào thôn có đoạn lầy.
Sau 7/2025, các trường học, trạm y tế vẫn hoạt động ở chỗ cũ, chỉ đổi tên đơn vị quản lý theo xã mới. Phụ huynh nên để ý thông báo tuyển sinh theo tên xã mới để không lỡ hạn đăng ký cho con.
Ghi địa chỉ Bạch Thông cũ cho đúng
Địa chỉ ở Bạch Thông trước 2025 thường ghi thôn hoặc bản, xã, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn; ở trung tâm thì ghi tổ dân phố, thị trấn Phủ Thông. Một số xã đã được nhập với nhau trong đợt sắp xếp năm 2019–2020, nên tên xã cũ trên giấy tờ có thể không còn trong danh sách năm 2024.
Người sinh trước năm 1997 có giấy tờ ghi tỉnh Bắc Thái; người sinh trước năm 1998 ở vùng Chợ Mới có thể ghi huyện Bạch Thông. Khi đối chiếu hồ sơ, cần hiểu đây là cùng một vùng đất qua nhiều lần đổi tên, đổi ranh giới.
Từ 1/7/2025, địa chỉ chỉ còn thôn, xã mới và tỉnh Thái Nguyên. Tên xã mới nên tra trên danh sách sắp xếp chính thức, vì nhiều xã cũ được nhập thành một và có nơi lấy tên khác hẳn tên cũ.
Khi gửi đồ về quê hay khai báo hồ sơ cho người già, nên ghi thêm tên xã cũ và chữ Bạch Thông trong ngoặc. Người giao hàng, cán bộ thôn quen tên cũ sẽ tìm nhanh hơn.
Bạch Thông cũ thuộc đâu từ 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bắc Kạn nhập vào tỉnh Thái Nguyên từ 1/7/2025, và cùng lúc cấp huyện chấm dứt hoạt động. Thị trấn Phủ Thông và các xã của Bạch Thông cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Các cơ quan cấp huyện như ủy ban huyện, phòng ban chuyên môn không còn. Việc thường ngày của người dân như cấp giấy tờ, đăng ký cư trú, chứng thực được giải quyết ở ủy ban xã mới; những việc lớn hơn chuyển lên các sở ngành của tỉnh.
Chợ Phủ Thông, trường học, trạm y tế vẫn ở chỗ cũ; cái đổi chủ yếu là tên đơn vị hành chính trên con dấu, biển hiệu cơ quan. Người đi đường vẫn gọi đoạn quốc lộ 3 này là qua Phủ Thông, qua Bạch Thông như mọi khi.
Muốn biết một thôn cụ thể nay thuộc xã nào, cách chắc nhất là hỏi trưởng thôn hoặc ủy ban xã nơi đó, hoặc tra danh sách chính thức do tỉnh công bố.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bạch Thông cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Bạch Thông cũ thuộc tỉnh Thái Nguyên, sau khi Bắc Kạn nhập với Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là đơn vị hành chính, các xã và thị trấn Phủ Thông cũ được sắp xếp lại thành xã mới.
Phủ Thông là gì?
Phủ Thông là thị trấn huyện lỵ của huyện Bạch Thông cũ, nằm trên quốc lộ 3 phía bắc thành phố Bắc Kạn. Tên này thường được giải thích là gắn với phủ Thông Hóa thời phong kiến. Người địa phương vẫn quen gọi trung tâm huyện là Phủ Thông.
Chợ Mới có phải từng thuộc Bạch Thông?
Đúng. Huyện Chợ Mới được lập năm 1998, chủ yếu trên phần đất phía nam của huyện Bạch Thông. Giấy tờ của người sinh trước năm đó ở vùng Chợ Mới có thể ghi huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn hoặc tỉnh Bắc Thái.
Quýt Bạch Thông chín vào mùa nào?
Quýt vùng ven sông Cầu ở Bạch Thông thường chín vào khoảng cuối năm, gần dịp Tết Nguyên đán. Thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết từng năm và từng vườn, nên muốn mua quả tươi tại vườn bạn nên hỏi trước người trồng.
Đi qua đèo Giàng cần lưu ý gì?
Đèo Giàng nằm trên quốc lộ 3 đoạn từ Phủ Thông lên phía Ngân Sơn, có nhiều khúc cua và dốc dài. Nên đi chậm, bật đèn khi sương mù, cẩn thận đá lăn sau mưa lớn và về số thấp khi xuống dốc, nhất là với xe tải và xe máy.
Tra tên xã mới của Bạch Thông cũ ở đâu?
Tên xã mới được quy định trong nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Thái Nguyên. Bạn có thể tra danh sách trên kênh chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã, trưởng thôn nơi cư trú để biết thôn mình nay thuộc xã nào.