Huyện Chợ Đồn nằm ở phía tây nam tỉnh Bắc Kạn cũ, trung tâm là thị trấn Bằng Lũng, giáp Tuyên Quang và Thái Nguyên. Vùng này là một phần của an toàn khu thời kháng chiến chống Pháp, có mỏ chì kẽm Chợ Điền khai thác từ đầu thế kỷ XX và là vùng đầu nguồn sông Cầu. Từ 1/7/2025, địa bàn Chợ Đồn cũ thuộc các xã mới của tỉnh Thái Nguyên.
Ít huyện miền núi nào có lớp lịch sử dày như Chợ Đồn: đồn binh thời Pháp, hầm mỏ, rồi những năm cơ quan kháng chiến đóng trong rừng. Bài này lần lượt nói về tên gọi, vị trí, di tích an toàn khu, mỏ Chợ Điền, đời sống người Tày, Dao, và cách đọc địa chỉ Chợ Đồn cũ hôm nay.
Tên Chợ Đồn và vị trí giữa ba tỉnh
Tên Chợ Đồn thường được hiểu là chợ bên đồn, gắn với một đồn binh và chợ phiên cũ ở trung tâm vùng. Thị trấn huyện lỵ trước 2025 mang tên Bằng Lũng, nhưng người trong tỉnh vẫn nói "đi Chợ Đồn" khi muốn nói tới trung tâm huyện.
Chợ Đồn giáp Ba Bể ở phía bắc, Bạch Thông ở phía đông, Chợ Mới ở phía đông nam, tỉnh Thái Nguyên ở phía nam và tỉnh Tuyên Quang ở phía tây. Vị trí giữa ba tỉnh Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang cũ giải thích vì sao vùng này được chọn làm nơi đóng quân, đặt cơ quan trong kháng chiến: đường rút sang hướng nào cũng có rừng núi che chở.
Địa hình huyện là núi đất xen núi đá vôi, nhiều ngọn núi cao ở phía tây và tây bắc. Những thung lũng hẹp dọc sông suối là nơi có ruộng nước và bản làng; phần còn lại là rừng, nương và đồi trồng cây.
Thời Bắc Thái từ 1965 đến 1996, Chợ Đồn là một huyện vùng cao của tỉnh này, giáp ngay huyện Định Hóa của Thái Nguyên. Hai vùng có chung lịch sử an toàn khu, nên tới nay người hai bên vẫn có nhiều quan hệ họ hàng, buôn bán.
An toàn khu Chợ Đồn thời kháng chiến
Trong kháng chiến chống Pháp từ 1946 đến 1954, vùng Chợ Đồn cùng Định Hóa của Thái Nguyên, Sơn Dương và Chiêm Hóa của Tuyên Quang hợp thành vùng an toàn khu, thường gọi tắt là ATK. Nhiều cơ quan Trung ương, Chính phủ, các bộ và đơn vị quân đội từng đóng trong rừng ở đây, di chuyển nhiều lần để tránh bị phát hiện.
Các xã trong vùng an toàn khu Chợ Đồn còn giữ nhiều địa điểm gắn với nơi làm việc, nơi ở của các cơ quan thời đó: lán trại dựng lại, bia ghi dấu, nhà truyền thống. Một số điểm đã được xếp hạng di tích lịch sử, có đường bê tông dẫn vào.
Ngày nay, vùng an toàn khu được nhắc tới trong các chương trình giáo dục truyền thống cho học sinh. Học sinh các trường trong tỉnh cũ và từ Thái Nguyên thường được đưa tới thăm, nghe kể chuyện và dọn dẹp khu di tích vào những dịp kỷ niệm.
Người dân các bản Tày, Dao trong vùng là lực lượng che giấu, nuôi cán bộ, mở đường, làm hầm trong những năm ấy. Câu chuyện về những gia đình nhường nhà, nhường thóc giống cho cơ quan kháng chiến vẫn được kể lại trong các buổi gặp mặt truyền thống.
Khi đến thăm di tích, bạn nên đi cùng người dẫn đường địa phương hoặc hỏi ban quản lý di tích, vì nhiều điểm nằm sâu trong rừng, đường mòn hẹp, có đoạn dốc trơn khi mưa. Mặc quần áo dài, giày bám tốt và mang nước uống.
Mỏ chì kẽm Chợ Điền và nghề mỏ
Chợ Điền là mỏ chì kẽm lâu đời ở vùng núi Chợ Đồn, được người Pháp tổ chức khai thác từ đầu thế kỷ XX. Quặng được chở ra theo đường núi về xuôi, kéo theo một khu dân cư thợ mỏ, đường sá và các cơ sở phục vụ mỏ.
Sau năm 1954, mỏ tiếp tục được khai thác dưới nhiều hình thức quản lý khác nhau. Nghề mỏ mang lại việc làm cho một phần người dân trong vùng, nhưng cũng để lại những vấn đề về đất đai, nguồn nước và môi trường mà địa phương phải xử lý lâu dài.
Ngoài Chợ Điền, vùng núi Chợ Đồn và lân cận còn có một số điểm khoáng sản khác, chủ yếu là kim loại màu. Hoạt động khai thác có giấy phép xen lẫn với khai thác nhỏ lẻ trái phép ở một số thời điểm, là chuyện chính quyền địa phương nhiều lần phải xử lý.
Những người thợ mỏ từ nơi khác đến làm việc qua nhiều thế hệ đã góp phần làm dân cư vùng Chợ Điền đa dạng hơn: bên cạnh người Tày, Dao bản địa có người Kinh từ miền xuôi lên, lập gia đình và ở lại. Một số khu dân cư hình thành quanh mỏ vẫn giữ tên gọi gắn với nghề mỏ.
Với người đi tìm hiểu, khu mỏ là một phần lịch sử công nghiệp của miền núi phía bắc. Tuy vậy, khu vực mỏ đang hoạt động hay đã đóng đều có thể nguy hiểm: hầm cũ, bãi thải, đường dốc. Không tự vào khu mỏ khi không được phép.
Đầu nguồn sông Cầu và rừng núi phía tây
Sông Cầu, con sông chảy qua Thái Nguyên, Bắc Giang, Bắc Ninh cũ rồi đổ về vùng Lục Đầu, bắt nguồn từ vùng núi Chợ Đồn. Ở đây sông chỉ là những dòng suối nhỏ trong rừng, nước trong, chảy qua thung lũng hẹp trước khi xuôi về phía thành phố Bắc Kạn.
Vì là vùng đầu nguồn, việc giữ rừng ở Chợ Đồn ảnh hưởng tới nguồn nước của nhiều vùng ở hạ lưu. Rừng tự nhiên còn ở các vùng núi cao phía tây, xen với rừng trồng và nương rẫy ở vùng thấp hơn.
Mùa mưa, các suối đầu nguồn có thể lên nhanh và đục, dễ gây lũ quét ở những khe hẹp. Người dân ven suối quen để ý mưa lớn trên núi, không qua ngầm, tràn khi nước chảy xiết.
Rừng đầu nguồn ở đây còn là nơi người dân hái măng, rau rừng, lấy củi theo mùa. Việc khai thác được quy định để rừng tái sinh; nhiều thôn có tổ bảo vệ rừng, chia nhau đi tuần, nhất là mùa khô hanh dễ cháy.
Một số xã vùng cao phía tây có cảnh núi rừng, ruộng bậc thang nhỏ và bản làng còn hoang sơ. Đường vào các bản này hẹp, nhiều đoạn chưa cứng hoá; đi vào mùa khô thuận lợi hơn.
Ruộng thung, nương chè và bữa cơm người Tày
Phần lớn người dân Chợ Đồn sống bằng nông nghiệp và rừng: lúa nước dưới thung, ngô, đậu, sắn trên nương, rừng trồng trên đồi. Một số xã vùng cao trồng chè, hái búp làm chè xanh bán cho thương lái hoặc dùng trong nhà.
Quýt và một số cây ăn quả cũng được trồng ở các thung lũng ấm, nhưng không nổi tiếng bằng vùng ven sông Cầu của Bạch Thông. Chăn nuôi trâu bò, lợn, gà theo lối thả rông vẫn phổ biến ở các bản xa.
Bữa cơm người Tày Chợ Đồn có xôi nếp, cá suối, măng, rau rừng, thịt lợn hun khói treo gác bếp. Dịp Tết có bánh chưng gù, bánh khảo, khâu nhục, những món mà người đi xa nhớ nhất mỗi khi nhắc quê.
Chợ Bằng Lũng là chợ lớn nhất huyện, nơi tụ hàng của các xã. Chợ phiên ở một số xã vùng cao vẫn họp theo chu kỳ, là dịp người Dao, H'Mông xuống mua bán và gặp nhau.
Đường vào Chợ Đồn và những điều nên biết
Từ thành phố Bắc Kạn cũ, đường sang Chợ Đồn đi về phía tây qua vùng đồi núi, nhiều đoạn quanh co. Từ phía Thái Nguyên có thể đi qua vùng Định Hóa sang, đường cũng qua đèo dốc. Từ Chợ Đồn có đường lên phía Ba Bể ở phía bắc.
Xe khách tuyến Hà Nội, Thái Nguyên đi Chợ Đồn có chạy, nhưng số chuyến ít hơn tuyến quốc lộ 3. Người đi tự túc thường dùng xe máy hoặc ô tô riêng. Giờ xe, giá vé thay đổi, nên hỏi trước nhà xe.
Sóng điện thoại ở các thung lũng sâu và vùng rừng an toàn khu có lúc yếu. Nên tải bản đồ trước, mang tiền mặt, nước uống, và báo cho người quen lịch trình nếu định vào những bản xa.
Mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 9 là lúc dễ sạt lở. Trước khi đi, nên xem thông báo của chính quyền địa phương và hỏi người bản về đường vào các xã vùng cao, không cố vượt khi đường đang có đất đá đổ xuống.
Chợ Đồn cũ nay thuộc đâu và ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, tỉnh Bắc Kạn nhập vào tỉnh Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15, cấp huyện bị bỏ. Thị trấn Bằng Lũng và các xã của Chợ Đồn cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Điều thú vị là vùng an toàn khu Chợ Đồn và vùng an toàn khu Định Hóa từ nay lại nằm trong cùng một tỉnh, giống như thời Bắc Thái. Các di tích vẫn giữ tên gọi cũ, chỉ đơn vị hành chính quản lý thay đổi.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "thôn, xã cũ, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay là xã mới, tỉnh Thái Nguyên". Tên xã mới cần tra trên danh sách chính thức, vì một số thôn được chuyển sang xã khác khi nhập.
Người sinh trước năm 1997 có thể có giấy tờ ghi huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Thái. Ba cách ghi Bắc Thái, Bắc Kạn, Thái Nguyên đều cùng chỉ một vùng đất qua các thời kỳ; nên mang theo giấy tờ gốc khi làm thủ tục để cán bộ đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chợ Đồn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Chợ Đồn cũ thuộc tỉnh Thái Nguyên, sau khi Bắc Kạn nhập vào Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính; thị trấn Bằng Lũng và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Bằng Lũng là gì?
Bằng Lũng là thị trấn huyện lỵ của huyện Chợ Đồn cũ, nơi đặt các cơ quan huyện, chợ trung tâm, trường học và bệnh viện huyện. Người trong tỉnh thường gọi chung trung tâm này là Chợ Đồn.
ATK Chợ Đồn là gì?
ATK là viết tắt của an toàn khu, vùng căn cứ an toàn trong kháng chiến chống Pháp. Vùng Chợ Đồn cùng Định Hóa, Sơn Dương, Chiêm Hóa là nơi nhiều cơ quan Trung ương và Chính phủ đóng quân từ 1946 đến 1954. Nhiều địa điểm nay là di tích lịch sử.
Sông Cầu bắt nguồn từ đâu?
Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi thuộc huyện Chợ Đồn cũ của Bắc Kạn, chảy qua thành phố Bắc Kạn, Bạch Thông, Chợ Mới rồi xuống Thái Nguyên, Bắc Giang, Bắc Ninh cũ. Đoạn đầu nguồn chỉ là những dòng suối nhỏ trong rừng.
Có nên tự vào khu mỏ Chợ Điền tham quan?
Không nên tự vào. Khu mỏ có hầm cũ, bãi thải, đường dốc và có thể đang có hoạt động khai thác. Nếu muốn tìm hiểu lịch sử mỏ, nên hỏi chính quyền xã hoặc người địa phương, chỉ đi ở những khu vực được phép.
Giấy tờ ghi Chợ Đồn, Bắc Thái có còn giá trị?
Có. Giấy tờ cấp trước đây ghi huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Thái hoặc tỉnh Bắc Kạn vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo tên xã mới của tỉnh Thái Nguyên; bạn có thể xin xác nhận tại ủy ban xã nếu cần.