Thị xã Tịnh Biên nằm ở phía tây tỉnh An Giang cũ, giáp Campuchia, là một nửa của vùng Bảy Núi (Thất Sơn) cùng với Tri Tôn. Tịnh Biên là huyện cho tới khi chuyển thành thị xã theo nghị quyết ban hành cuối năm 2023; từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990, Tịnh Biên và Tri Tôn từng nhập chung thành huyện Bảy Núi. Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã cũ thuộc tỉnh An Giang mới, chia vào một số phường và xã.
Tịnh Biên là nơi đồng bằng sông Cửu Long bất ngờ có núi: núi Cấm, núi Két, núi Dài, những ngọn đồi đá với rừng, chùa, suối và những hàng thốt nốt chạy dài trên bờ ruộng. Bài này đi qua tên gọi, đời sống người Khmer, chợ và cửa khẩu biên giới, rừng tràm Trà Sư, và cách tra địa chỉ cũ.
Tên Tịnh Biên: giữ yên biên giới
Hai chữ Tịnh Biên mang nghĩa giữ yên vùng biên, tên đặt từ thời nhà Nguyễn khi vùng đất phía tây Châu Đốc được tổ chức thành đơn vị hành chính sau khi đào kênh Vĩnh Tế. Thời ấy, vùng Bảy Núi thưa người Việt, chủ yếu là các phum sóc Khmer quanh chân núi, cùng một số đồn binh và làng mới lập dọc kênh.
Thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa, Tịnh Biên là một quận của tỉnh Châu Đốc. Sau năm 1975 là huyện Tịnh Biên thuộc An Giang. Cuối thập niên 1970, huyện được nhập với Tri Tôn thành huyện Bảy Núi; đầu thập niên 1990 tách lại. Nghị quyết thành lập thị xã Tịnh Biên ban hành cuối năm 2023, có hiệu lực đầu năm 2024; các thị trấn Nhà Bàng, Chi Lăng, Tịnh Biên cũ cùng một số xã trở thành phường.
Như vậy trên giấy tờ, người Tịnh Biên có thể gặp đủ các cách ghi: quận Tịnh Biên tỉnh Châu Đốc trước 1975, huyện Bảy Núi trong khoảng thập niên 1980, huyện Tịnh Biên, thị xã Tịnh Biên, rồi tên xã, phường mới từ tháng 7/2025. Mỗi cách đều đúng với thời điểm cấp.
Núi Cấm: ngọn cao nhất vùng Bảy Núi
Núi Cấm, tên chữ là Thiên Cấm Sơn, là ngọn núi cao nhất của vùng Bảy Núi và cũng là một trong những ngọn cao nhất đồng bằng sông Cửu Long. Đỉnh núi thường mát hơn đồng bằng phía dưới vài độ, có mây phủ vào sáng sớm mùa mưa. Trên núi có nhiều chùa, am, hồ nước, rừng cây và các vườn trái cây của dân trên núi như xoài, mít, chuối.
Người ta lên núi Cấm bằng đường bộ ngoằn ngoèo hoặc bằng cáp treo; nhiều người vẫn chọn đi bộ một phần để ngắm cảnh. Trên núi có hồ Thủy Liêm, các công trình chùa và tượng lớn là điểm dừng của khách hành hương. Những dịp lễ đầu năm, núi đông như hội, đường lên dễ kẹt; ngày thường thì yên, hợp với người muốn đi bộ, ngắm đồng bằng từ trên cao.
Truyền thuyết và lịch sử quanh núi Cấm nhiều tầng: nơi ẩn náu của nghĩa quân chống Pháp, nơi tu hành của các đạo sĩ, nơi có những câu chuyện về rừng thiêng nước độc thời khai hoang. Bài này không bàn chuyện linh ứng; với người tới xem, núi Cấm là một khối đá rừng có cảnh đẹp, có lịch sử, và có cộng đồng người sống trên núi bằng nghề vườn.
Rừng tràm Trà Sư và đồng thốt nốt
Rừng tràm Trà Sư nằm ở vùng trũng phía đông Tịnh Biên, là rừng ngập nước đặc trưng của đồng bằng, được bảo vệ như một khu rừng đặc dụng cảnh quan. Mùa nước nổi, mặt rừng phủ bèo tấm xanh, khách đi xuồng chèo luồn giữa hàng tràm, nghe chim, xem cò, vạc làm tổ. Mùa khô nước rút, rừng khác hẳn, nên người muốn xem đúng cảnh nổi tiếng nhất cần chọn khoảng thời gian có nước.
Ở phía chân núi, cảnh tiêu biểu của Tịnh Biên là cây thốt nốt mọc trên bờ ruộng. Người Khmer leo thốt nốt lấy nước, nấu đường trên bếp củi thành đường thốt nốt, làm bánh, làm nước giải khát. Nghề leo cây cao vất vả và nguy hiểm, người làm thường bắt đầu từ sáng sớm. Những hàng thốt nốt cùng ruộng lúa và núi phía sau là cảnh ảnh mà người đi xa nhận ra ngay là Bảy Núi.
Vùng ruộng quanh Tịnh Biên trồng các giống lúa mùa đặc sản, trong đó có gạo Nàng Nhen Thơm Bảy Núi đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Đây là lúa một vụ, gắn với mùa mưa, khác với lúa ba vụ của vùng đồng bằng phía đông.
Người Khmer, chùa phum sóc và hội đua bò
Tịnh Biên có đông đồng bào Khmer, sống thành phum sóc quanh chân núi. Mỗi phum sóc thường có một ngôi chùa Khmer với mái nhiều tầng, đầu đao uốn cong, tường vẽ tích truyện, là trung tâm sinh hoạt văn hóa và giáo dục chữ Khmer của cộng đồng. Khách tới thăm nên ăn mặc kín đáo, không chạm vào đồ thờ, không trèo lên tượng để chụp ảnh.
Hội đua bò Bảy Núi là nét văn hóa nổi tiếng nhất. Hội diễn ra vào dịp lễ Sene Dolta của người Khmer, khoảng tháng tám âm lịch, trên những thửa ruộng bùn. Mỗi đôi bò kéo một chiếc bừa, người điều khiển đứng trên bừa, hai đôi bò đua song song. Hội đua bò ở chùa Rô thuộc Tịnh Biên và ở Tri Tôn kéo rất đông người xem. Đây là hội có cạnh tranh và có rủi ro, người xem nên đứng ở chỗ ban tổ chức bố trí.
Ngoài đua bò, lễ Chôl Chnăm Thmây mừng năm mới vào tháng tư dương lịch và lễ Ok Om Bok cúng trăng là những dịp các phum sóc Tịnh Biên náo nhiệt nhất trong năm.
Chợ và cửa khẩu biên giới Tịnh Biên
Trên quốc lộ 91 từ Châu Đốc đi Hà Tiên, Tịnh Biên có cửa khẩu quốc tế Tịnh Biên, nối với phía Campuchia, là cửa ngõ đường bộ quan trọng của An Giang cũ. Quanh cửa khẩu là chợ biên giới Tịnh Biên, nơi bày bán hàng hóa hai bên: vải vóc, đồ gia dụng, khô cá, đường thốt nốt, hàng nông sản. Khách du lịch hay ghé chợ trên đường từ Châu Đốc vào núi Cấm.
Người mua hàng ở chợ biên giới nên chọn hàng có nguồn gốc rõ ràng, có hóa đơn khi cần, và tránh những lời mời mua hộ, chở hộ hàng không rõ nguồn gốc. Thực phẩm mua ở chợ nên kiểm tra hạn dùng, bao bì; quy định về hàng hóa qua biên giới cần tra theo thông tin chính thức hiện hành.
Cùng với cửa khẩu, các xã ven biên của Tịnh Biên có lịch sử gắn với chiến tranh biên giới cuối thập niên 1970. Nhiều gia đình từng phải bỏ nhà, rồi trở về lập lại ruộng vườn; các nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm trong vùng giữ lại ký ức đó.
Đi Tịnh Biên: mùa nào, lối nào, cần lưu ý gì
Đường quen nhất vào Tịnh Biên là quốc lộ 91 từ Châu Đốc, chạy qua khu Nhà Bàng, Chi Lăng rồi tới cửa khẩu; từ đó có đường vòng quanh chân núi Cấm và đường sang Tri Tôn. Nhiều người đi Tịnh Biên trong một chuyến kết hợp với Châu Đốc và Tri Tôn, nên tính thời gian ở lại ít nhất một đêm thay vì đi về trong ngày cho đỡ vội.
Mùa khô, khoảng từ cuối năm tới tháng tư dương lịch, trời nắng, đường núi khô ráo, đồng thốt nốt và ruộng gặt cho cảnh rõ nét; đây cũng là mùa đông khách hành hương lên núi dịp đầu năm, nên đường lên núi Cấm có thể kẹt và chỗ nghỉ kín. Mùa nước nổi thì hợp với rừng tràm Trà Sư, đồng ngập và các món cá đồng, bông điên điển.
Đường lên núi có đoạn dốc và cua gấp, người tự lái xe máy nên kiểm tra phanh, không chở quá nặng và tránh đi lúc trời tối hoặc mưa lớn. Khi ghé chùa Khmer, khách nên ăn mặc kín đáo, cởi giày khi vào chính điện, hỏi trước khi chụp ảnh các vị sư. Mua đường thốt nốt, khô cá ở chợ thì chọn nơi có bao bì, có nguồn gốc rõ để mang về xa không bị hỏng. Nếu đi nhóm đông vào dịp lễ, nên hẹn trước điểm gặp lại vì sóng điện thoại trên núi có chỗ chập chờn.
Tịnh Biên từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, thị xã Tịnh Biên cũ chỉ tồn tại được hơn một năm rưỡi thì cấp huyện bị bỏ. Các phường và xã cũ được sắp xếp thành một số phường và xã của tỉnh An Giang mới, trong đó có đơn vị giữ tên quen Tịnh Biên; vùng núi Cấm, vùng Nhà Bàng, Chi Lăng và các xã ven biên được ghép theo phương án riêng. Phương án cụ thể gắn với từng phường, xã cũ, nên cần tra theo tên trên giấy tờ.
Vì thời gian là thị xã quá ngắn, nhiều người vẫn quen ghi “huyện Tịnh Biên”, và giấy tờ cấp trước 2024 thì đúng là ghi huyện. Những tên thị trấn Nhà Bàng, Chi Lăng cũng là tên mà người địa phương dùng hằng ngày, kể cả sau khi đã thành phường rồi lại được ghép.
Với người làm hồ sơ đất đai, đặc biệt ở vùng núi và vùng biên, nên mang theo bản gốc giấy tờ, sơ đồ thửa đất và hỏi tại bộ phận một cửa của xã, phường mới. Ranh giới vùng núi thường phức tạp hơn đồng bằng, và đối chiếu tại chỗ luôn chắc chắn hơn tra trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Tịnh Biên lên thị xã khi nào?
Nghị quyết thành lập thị xã Tịnh Biên được ban hành cuối năm 2023 và có hiệu lực đầu năm 2024. Trước đó Tịnh Biên là huyện; cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990 từng nhập với Tri Tôn thành huyện Bảy Núi.
Núi Cấm thuộc huyện nào?
Núi Cấm, tên chữ Thiên Cấm Sơn, thuộc địa bàn Tịnh Biên cũ và là ngọn cao nhất vùng Bảy Núi. Từ 1/7/2025, vùng núi này thuộc tỉnh An Giang mới; muốn biết đơn vị cấp xã hiện nay của một địa chỉ trên núi, hãy tra theo tên xã, phường cũ ghi trên giấy tờ.
Rừng tràm Trà Sư nên đi mùa nào?
Nên đi vào mùa nước nổi, khoảng từ tháng tám đến tháng mười một âm lịch tùy năm, khi mặt rừng phủ bèo và có thể đi xuồng giữa hàng tràm. Mùa khô nước rút, cảnh rừng khác hẳn và ít xuồng đi được sâu.
Hội đua bò Bảy Núi tổ chức lúc nào, ở đâu?
Hội đua bò diễn ra vào dịp lễ Sene Dolta của người Khmer, khoảng tháng tám âm lịch, ở các điểm như chùa Rô thuộc Tịnh Biên và các phum sóc ở Tri Tôn. Lịch cụ thể từng năm nên xem theo thông báo của địa phương.
Tịnh Biên nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Tịnh Biên thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Thị xã cũ không còn, địa bàn chia vào một số phường và xã, tra theo tên xã, phường cũ.
Đường thốt nốt Bảy Núi làm thế nào?
Người Khmer leo cây thốt nốt từ sáng sớm, cắt cuống hoa để hứng nước, rồi nấu nước ấy trên bếp củi nhiều giờ cho tới khi đặc lại thành đường. Đường thốt nốt nguyên chất có màu vàng nâu, thơm, ngọt thanh và hơi dẻo.