Thành phố Long Xuyên nằm bên bờ phải sông Hậu, ở phía nam tỉnh An Giang cũ, là tỉnh lỵ của An Giang suốt từ năm 1976 tới tháng 6/2025. Long Xuyên từng là tỉnh lỵ tỉnh Long Xuyên thời Pháp, lên thành phố thuộc tỉnh năm 1999. Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố cũ thuộc tỉnh An Giang mới, chia thành các phường, trong đó có phường mang lại tên Long Xuyên; trung tâm hành chính tỉnh chuyển về Rạch Giá.
Long Xuyên ít khi là điểm đến du lịch như Châu Đốc, nhưng là nơi người An Giang tới để học, khám bệnh, làm giấy tờ, buôn bán. Bài này kể lại gốc tích đất Long Xuyên, cù lao Ông Hổ với khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng, nhịp chợ nổi và nghề cá, cùng điều đã thay đổi khi Long Xuyên không còn là tỉnh lỵ.
Long Xuyên: từ chợ bến sông đến tỉnh lỵ
Tên Long Xuyên có từ thời chúa Nguyễn, ban đầu là tên một đạo, một vùng đất rộng phía tây Hậu Giang, chứ không phải tên một thị trấn. Thời Minh Mạng, đất này thuộc tỉnh An Giang. Đến khi Pháp lập tỉnh Long Xuyên vào cuối thế kỷ XIX, chợ Long Xuyên bên rạch Long Xuyên đổ ra sông Hậu được chọn làm tỉnh lỵ, và từ đó cái tên gắn với đô thị này.
Vị trí của Long Xuyên có lợi thế rõ: ngay đầu kênh Thoại Hà, con kênh do Thoại Ngọc Hầu đào năm 1818 dẫn về vùng Núi Sập và xa hơn tới Rạch Giá. Lúa gạo từ đồng Tứ giác Long Xuyên theo kênh đổ ra sông Hậu ở đây, nên Long Xuyên lớn lên như một chợ gạo, chợ lúa, với nhà máy xay xát, kho bãi, ghe chài.
Năm 1976, khi lập lại tỉnh An Giang, Long Xuyên là thị xã tỉnh lỵ. Ngày 1/3/1999, thị xã Long Xuyên được nâng thành thành phố thuộc tỉnh. Trong hai mươi sáu năm sau đó, thành phố có những lần điều chỉnh phường, xã bên trong, mở rộng về phía Mỹ Thới, Mỹ Thạnh, nhưng giữ tên và vai trò tỉnh lỵ cho tới khi bỏ cấp huyện.
Cù lao Ông Hổ và khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng
Đối diện trung tâm Long Xuyên, giữa sông Hậu là cù lao Ông Hổ, thuộc xã Mỹ Hòa Hưng cũ. Đây là quê của Chủ tịch Tôn Đức Thắng, sinh năm 1888. Khu lưu niệm ở cù lao gồm ngôi nhà sàn gỗ của gia đình, nhà trưng bày hiện vật và đền thờ, được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Người đến thăm đi phà hoặc đò từ bờ Long Xuyên sang, chuyến ngắn nhưng đủ để thấy mặt sông Hậu ở đoạn này rộng ra sao.
Ngoài khu lưu niệm, cù lao Ông Hổ là một làng vườn yên tĩnh: nhà cửa nằm dọc con đường vòng quanh cù lao, vườn cây ăn trái, ruộng lúa và ao cá. Nhiều gia đình trồng rau, làm du lịch tại nhà, đưa khách đạp xe quanh cù lao. Cảnh sống ở đây khác hẳn phố thị bên kia sông dù chỉ cách một chuyến đò.
Tên cù lao thường được kể gắn với chuyện hổ thời khai hoang, như nhiều địa danh miền Tây khác. Chuyện ấy thuộc về truyền khẩu; điều chắc chắn là cái tên đã dùng từ lâu, và người Long Xuyên gọi cù lao này bằng tên đó nhiều hơn tên xã trên giấy.
Chợ nổi, nghề cá và đời sống đô thị ven sông
Long Xuyên có chợ nổi trên sông Hậu, nhỏ hơn và ít khách du lịch hơn chợ nổi Cái Răng của Cần Thơ, nhưng vẫn là chợ thật của người buôn bán: ghe chở trái cây, rau củ, khoai, bí treo “cây bẹo” để rao hàng, bán sỉ cho các ghe nhỏ và bạn hàng chợ trên bờ. Muốn xem thì đi từ sáng sớm, khi ghe còn đông.
Từ cuối thế kỷ XX, Long Xuyên và các xã ven sông lân cận là một trong những trung tâm nuôi và chế biến cá tra, cá basa của miền Tây. Nhà máy phi lê, kho lạnh, bè cá, ao nuôi tạo việc làm cho rất nhiều người trong vùng. Nghề này lên xuống theo giá xuất khẩu, nên đời sống của không ít gia đình cũng lên xuống theo.
Là tỉnh lỵ lâu năm, Long Xuyên tập trung trường đại học, bệnh viện tuyến tỉnh, các sở ngành, ngân hàng, siêu thị. Người các huyện lên Long Xuyên học, khám chữa bệnh, mua sắm, làm giấy tờ. Đô thị phát triển dọc hai trục chính là quốc lộ 91 và các con đường ven sông, phố nối phố về phía Châu Thành và Thoại Sơn.
Trường Đại học An Giang ở Long Xuyên, thành lập cuối thập niên 1990 và về sau trở thành trường thành viên của Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, là nơi học của rất nhiều sinh viên đầu nguồn. Quanh trường mọc lên các dãy trọ, quán cơm, tiệm photo, tạo nên một khu phố sinh viên mà các đô thị tỉnh lẻ khác trong vùng ít có. Nhiều người An Giang đi xa nhớ Long Xuyên trước hết qua những năm học ở đây.
Những dấu ấn kiến trúc và di tích trong lòng phố
Trong nội ô Long Xuyên vẫn còn một số công trình cũ đáng xem: nhà thờ lớn hiện đại với tháp chuông cao, các đình, chùa, hội quán người Hoa quanh khu chợ, và một vài dãy phố mặt tiền thời Pháp còn giữ được mái ngói, ban công. Không có quần thể cổ lớn như ở Hội An, nhưng đi bộ quanh chợ cũ buổi sáng, người ta thấy được lớp phố thị của một tỉnh lỵ miền Tây đầu thế kỷ XX.
Bảo tàng tỉnh An Giang đặt tại Long Xuyên, trưng bày hiện vật khảo cổ văn hóa Óc Eo tìm được ở Thoại Sơn, hiện vật về các cộng đồng Khmer, Chăm, Hoa và lịch sử kháng chiến. Với người muốn hiểu cả vùng trước khi đi Bảy Núi hay Óc Eo, đây là điểm dừng hữu ích.
Đình, miếu ở các phường ven ngoại ô như Mỹ Thới, Mỹ Thạnh vẫn giữ lệ cúng Kỳ yên hằng năm. Những lễ này là dịp hiếm hoi người trong phố còn gặp lại nhau theo nếp làng, giữa lúc khu dân cư mới mọc lên khắp nơi.
Khi Long Xuyên thôi là tỉnh lỵ
Điểm thay đổi lớn nhất đối với Long Xuyên sau 1/7/2025 không phải là tên, mà là vai trò. Tỉnh An Giang mới đặt trung tâm hành chính ở Rạch Giá, nên nhiều cơ quan cấp tỉnh chuyển dần về đó. Người làm việc trong các sở ngành phải đi lại xa hơn, còn Long Xuyên giữ vai trò đô thị lớn của vùng đầu nguồn, với trường học, bệnh viện, thương mại.
Với người dân, thủ tục thường ngày vẫn làm ở phường gần nhà. Hồ sơ cấp tỉnh, tùy lĩnh vực, có thể nộp qua cổng dịch vụ công trực tuyến hoặc tại các điểm tiếp nhận mà tỉnh bố trí. Trước khi đi xa, nên hỏi số điện thoại đường dây nóng do tỉnh công bố hoặc bộ phận một cửa ở phường để biết hồ sơ của mình nộp ở đâu.
Trong nhiều năm tới, giấy tờ của người Long Xuyên sẽ tồn tại song song hai cách ghi: “phường … thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang” trên giấy cũ và “phường …, tỉnh An Giang” trên giấy mới. Cả hai đều đúng với thời điểm cấp.
Long Xuyên nay thuộc đâu, tra địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, thành phố Long Xuyên cũ được sắp xếp thành các phường của tỉnh An Giang mới; khu trung tâm thuộc phường mang tên Long Xuyên, các phường cũ khác và xã ven sông nhập vào một số phường mới. Xã Mỹ Hòa Hưng ở cù lao Ông Hổ cũng được ghép theo phương án chung của tỉnh, nên muốn biết chính xác thì tra theo tên xã cũ.
Cách tra đơn giản nhất là lấy tên phường, xã cũ trên giấy tờ (ví dụ Mỹ Long, Mỹ Bình, Mỹ Xuyên, Bình Khánh, Mỹ Thới…), rồi đối chiếu bảng sắp xếp do tỉnh công bố. Nếu một phường cũ bị chia cho hai phường mới, cần thêm tên khóm, tên đường để xác định.
Những tên phường cũ như Mỹ Long hay Mỹ Bình sẽ còn được dùng trong đời sống lâu dài, giống như người Sài Gòn vẫn nói tên quận cũ. Khi viết địa chỉ trên hồ sơ mới thì dùng tên phường mới; khi kể chuyện quê, gọi tên cũ chẳng ai thấy lạ.
Đi lại quanh Long Xuyên: phà, cầu và quốc lộ 91
Long Xuyên nằm trên quốc lộ 91, tuyến đường chính nối Cần Thơ với Châu Đốc và biên giới. Từ Long Xuyên đi Cần Thơ xuôi theo sông Hậu, đi Châu Đốc ngược lên phía bắc qua Châu Thành, Châu Phú. Hướng tây có đường theo kênh Thoại Hà về Núi Sập, Óc Eo, tiếp sang Kiên Giang cũ; hướng ấy từ tháng 7/2025 trở thành trục nối hai nửa của tỉnh An Giang mới.
Sang bờ bên kia sông Hậu và các cù lao, người Long Xuyên quen đi phà và đò. Bến phà sang Chợ Mới từ lâu là cửa ngõ của cả huyện cù lao này với tỉnh lỵ; mỗi sáng có rất đông người đi học, đi chợ, đi làm qua đây. Các dự án cầu nối Long Xuyên với cù lao đã được nhắc tới nhiều năm; thông tin tiến độ nên xem theo công bố chính thức.
Trong nội ô, ngoài xe máy là phương tiện chính, có xe buýt nội tỉnh, xe ôm, xe công nghệ. Mùa mưa, một số tuyến đường trũng ven rạch có thể ngập khi mưa lớn trùng triều cường; người mới đến nên hỏi hàng xóm đoạn nào hay ngập để tránh. Bến xe Long Xuyên có nhiều chuyến đi Sài Gòn, Cần Thơ, Châu Đốc, Rạch Giá; giờ chạy và giá vé nên hỏi trực tiếp nhà xe.
Câu hỏi thường gặp
Long Xuyên lên thành phố năm nào?
Thị xã Long Xuyên được nâng lên thành phố thuộc tỉnh An Giang ngày 1/3/1999. Trước đó, Long Xuyên là thị xã tỉnh lỵ từ năm 1976, và trước nữa là tỉnh lỵ của tỉnh Long Xuyên thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa.
Từ 7/2025 Long Xuyên còn là tỉnh lỵ An Giang không?
Không. Tỉnh An Giang mới hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang có trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Long Xuyên cũ chia thành các phường thuộc tỉnh An Giang mới và vẫn là một đô thị lớn của vùng đầu nguồn sông Hậu.
Cù lao Ông Hổ ở đâu, đi thế nào?
Cù lao Ông Hổ nằm giữa sông Hậu đối diện trung tâm Long Xuyên, thuộc xã Mỹ Hòa Hưng cũ. Khách đi phà hoặc đò từ bờ Long Xuyên sang. Trên cù lao có khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng, một di tích được xếp hạng cấp quốc gia.
Chợ nổi Long Xuyên khác chợ nổi Cái Răng thế nào?
Chợ nổi Long Xuyên nhỏ hơn và ít khách du lịch hơn, chủ yếu là bạn hàng mua bán sỉ nông sản trên ghe. Muốn xem nên đi thật sớm buổi sáng; chợ thưa dần khi trời lên cao vì người buôn đã giao xong hàng.
Tỉnh Long Xuyên trên giấy tờ cũ nay là vùng nào?
Tỉnh Long Xuyên thời Pháp và trước 1976 gồm Long Xuyên, Chợ Mới, Châu Thành, Thoại Sơn và một số vùng giáp ranh. Muốn biết chính xác một làng cũ nay thuộc xã, phường nào của An Giang mới thì phải đọc tên làng trên giấy tờ rồi tra theo từng đơn vị.
Bảo tàng An Giang có gì đáng xem?
Bảo tàng tỉnh ở Long Xuyên trưng bày hiện vật khảo cổ văn hóa Óc Eo từ Thoại Sơn, hiện vật về văn hóa Khmer, Chăm, Hoa và lịch sử kháng chiến của vùng. Đây là điểm dừng hữu ích trước khi đi Óc Eo hay Bảy Núi.