Thị xã Tân Châu nằm ở góc đông bắc tỉnh An Giang cũ, trên bờ phải sông Tiền ngay đoạn sông vừa từ Campuchia chảy vào Việt Nam. Tân Châu là huyện cho tới năm 2009 thì chuyển thành thị xã; từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990, Tân Châu cùng An Phú từng nhập chung thành huyện Phú Châu. Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã cũ thuộc tỉnh An Giang mới, sắp xếp lại thành một số phường và xã.
Nhắc tới Tân Châu, người miền Tây nghĩ ngay tới lụa đen bóng, khăn rằn, những ngôi nhà sàn ven sông và tiếng khung cửi. Bài này kể về gốc tích đồn Tân Châu xưa, nghề lụa và lãnh Mỹ A, làng Chăm Châu Giang, cửa khẩu sông Vĩnh Xương, và cách tra một địa chỉ Tân Châu cũ hôm nay.
Tân Châu đạo: đồn canh giữ đầu nguồn sông Tiền
Dưới thời nhà Nguyễn, Tân Châu là một đạo, tức một đồn quân giữ đường sông, đặt ở đầu nguồn sông Tiền. Cùng với Châu Đốc đạo giữ sông Hậu, Tân Châu đạo kiểm soát ghe thuyền xuôi ngược giữa Chân Lạp và vùng đồng bằng. Từ đồn binh ấy hình thành dần một chợ ven sông, nơi người Việt, người Hoa và người Chăm định cư, buôn bán.
Thời Pháp, Tân Châu là một quận thuộc tỉnh Châu Đốc, chợ Tân Châu là một trong những phố chợ sầm uất nhất vùng thượng nguồn. Ghe từ Nam Vang xuống, ghe từ Sài Gòn lên đều ghé đây, chở cá khô, lúa gạo, tơ lụa, vải vóc. Kiến trúc phố chợ với những dãy nhà mặt tiền liền kề, mái ngói, cột gỗ là dấu vết của giai đoạn này.
Sau năm 1975, Tân Châu là huyện thuộc An Giang. Cuối thập niên 1970, huyện Tân Châu và huyện An Phú được nhập lại thành huyện Phú Châu; đầu thập niên 1990 tách ra như cũ. Năm 2009, toàn bộ huyện Tân Châu được chuyển thành thị xã Tân Châu, thị trấn Tân Châu cũ và một số xã lân cận trở thành phường. Vì vậy một người quê Tân Châu có thể gặp đủ ba cách ghi trên giấy tờ: huyện Tân Châu, huyện Phú Châu, thị xã Tân Châu.
Lụa Tân Châu và lãnh Mỹ A
Nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa ở Tân Châu có từ lâu, được nhắc tới nhiều nhất từ đầu thế kỷ XX khi lụa Tân Châu bán đi khắp Nam Kỳ và sang cả Campuchia. Thứ làm nên tên tuổi là lãnh Mỹ A, loại lụa trơn bóng màu đen tuyền, mặt vải mịn, mặc mát, càng giặt càng mềm. Áo bà ba lãnh Mỹ A từng là món đồ quý của phụ nữ miền Tây.
Màu đen của lãnh Mỹ A không đến từ thuốc nhuộm công nghiệp mà từ trái mặc nưa, một loại cây có trái chứa nhựa đen. Người thợ giã trái, ngâm lấy nước, nhúng lụa rồi phơi nắng, lặp đi lặp lại nhiều lần trong nhiều ngày cho tới khi lụa đạt độ đen bóng. Cách nhuộm này tốn công và phụ thuộc thời tiết, nên lãnh thật làm thủ công luôn ít và đắt hơn lụa thường.
Từ cuối thế kỷ XX, nghề lụa Tân Châu thu hẹp nhiều vì vải công nghiệp rẻ, trồng dâu không còn lời, người trẻ bỏ nghề. Một số cơ sở vẫn giữ khung dệt, nhuộm mặc nưa và đón khách tới xem. Người muốn mua lụa thủ công nên hỏi rõ người bán về cách nhuộm, thử độ mềm và độ bóng, và hiểu rằng phần nhiều hàng bày bán quanh chợ là lụa dệt máy.
Làng Chăm Châu Giang và các cộng đồng bên sông
Đối diện bên kia một nhánh sông, ở xã Châu Phong cũ là làng Chăm Châu Giang, một trong những làng Chăm lớn của An Giang. Thánh đường Hồi giáo ở đây, thường được gọi là thánh đường Mubarak, có mái vòm và tháp nhọn, nổi bật giữa nhà sàn và vườn cây. Người Chăm ở Châu Giang giữ nghề dệt thổ cẩm, dệt khăn, xà rông, và nghề buôn bán đường sông.
Nhà sàn người Chăm ven sông được dựng cao để tránh nước lũ, cầu thang gỗ, sàn ván, dưới gầm để xuồng, để lưới. Món ăn mang dấu ấn riêng như cà ri, bánh, các món bò; người Chăm không dùng thịt heo, nên khách đến chơi nên lưu ý khi mang quà. Khi vào khu vực thánh đường, cần ăn mặc kín đáo, cởi giày đúng chỗ, và hỏi trước khi chụp ảnh.
Bên cạnh người Chăm, Tân Châu có cộng đồng người Hoa ở phố chợ và đông đảo người Kinh làm ruộng, làm vườn, đánh bắt cá. Ba cộng đồng sống đan xen nhiều đời, chia nhau các nghề: người Chăm dệt và buôn, người Hoa buôn bán, người Kinh làm nông, nhưng ranh giới ấy ngày nay đã mờ đi nhiều.
Cửa khẩu Vĩnh Xương và con đường sông sang Campuchia
Ở phía bắc Tân Châu, trên sông Tiền là cửa khẩu quốc tế Vĩnh Xương, cửa khẩu đường sông quan trọng giữa Việt Nam và Campuchia. Tàu khách, tàu hàng đi Phnom Penh làm thủ tục ở đây, và nhiều du khách nước ngoài chọn tuyến tàu sông từ Châu Đốc hoặc Tân Châu ngược lên Phnom Penh. Gần đó còn cửa khẩu đường bộ nối với tỉnh biên giới phía Campuchia.
Đường sông từ Tân Châu đi Campuchia vốn đã có từ hàng trăm năm, trước cả khi có cửa khẩu theo nghĩa hiện đại. Người dân hai bên biên giới có quan hệ buôn bán, thân tộc lâu đời; nhiều chuyện ở vùng này chỉ hiểu được khi biết sông Tiền vốn là con đường chung của cả lưu vực.
Người định đi qua cửa khẩu cần mang đúng giấy tờ xuất nhập cảnh, kiểm tra quy định hiện hành của cả hai nước trước khi đi, và không nhận mang hộ hàng hóa cho người lạ. Thông tin về giờ mở cửa, loại giấy tờ được chấp nhận nên hỏi trực tiếp lực lượng biên phòng hoặc cơ quan xuất nhập cảnh.
Mùa nước nổi ở đầu nguồn sông Tiền
Tân Châu là một trong những nơi đón lũ sớm nhất của miền Tây. Khi nước từ thượng nguồn Mê Kông đổ về, mực nước sông Tiền lên nhanh, ruộng thấp ngoài đê ngập trắng. Trạm đo mực nước Tân Châu là một trong những trạm thủy văn quen thuộc trong các bản tin lũ đồng bằng sông Cửu Long, và người Tân Châu quen nghe con số mực nước như nghe dự báo thời tiết.
Mùa nước nổi mang cá linh non, cá chốt, cá rô, cá lóc về đồng; người dân đặt lọp, giăng lưới, câu cá, hái bông điên điển, rau muống, bông súng. Những năm lũ lớn từng gây ngập nhà, sạt lở bờ sông. Sạt lở là chuyện thường trực ở Tân Châu: nhiều đoạn bờ sông Tiền bị dòng chảy khoét sâu, nhà cửa phải dời vào trong, và việc giữ bờ là mối lo của chính quyền và người dân nhiều năm nay.
Ngày nay đê bao và cụm tuyến dân cư vượt lũ giúp đời sống ổn định hơn, nhưng cũng làm giảm lượng phù sa vào ruộng. Lũ những năm gần đây nhỏ hơn, cá linh hiếm hơn, và người lớn tuổi hay so sánh mùa nước bây giờ với mùa nước họ từng biết.
Phố chợ Tân Châu và nghề buôn đường sông
Trước khi có đường bộ tốt, Tân Châu sống bằng sông. Ghe buôn từ Phnom Penh xuống, ghe lúa từ các cù lao lên, ghe hàng bông từ Sa Đéc, Cao Lãnh ngược về đều ghé bến Tân Châu. Vì vậy phố chợ ở đây hình thành sớm, với những dãy nhà phố ven sông, tiệm vải, tiệm tạp hóa và vựa cá của người Hoa, người Việt, người Chăm cùng làm ăn. Người lớn tuổi vẫn nhớ thời vải lụa Tân Châu theo ghe đi khắp Nam Kỳ, lên tận Sài Gòn.
Ngày nay chợ Tân Châu vẫn là chợ lớn của vùng đầu nguồn sông Tiền. Buổi sáng, cá đồng, rau mùa nước, bánh trái quê và hàng vải là những thứ dễ gặp nhất. Một số tiệm vải lâu đời còn bán lụa, khăn rằn, vải may bà ba; khách nên hỏi rõ lụa dệt tay hay dệt máy, nhuộm thủ công hay nhuộm công nghiệp, vì giá và độ bền khác nhau nhiều.
Bến phà, bến đò ngang nối Tân Châu với các cù lao và với bờ bên kia vẫn là đường đi quen của dân địa phương, dù cầu và đường bộ đã thuận tiện hơn trước. Người lạ đến nên hỏi giờ chuyến cuối trong ngày, đặc biệt vào mùa nước lớn khi dòng chảy mạnh, và chọn đi ban ngày nếu không quen đường sông.
Tân Châu từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, thị xã Tân Châu cũ không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được sắp xếp lại thành một số phường và xã của tỉnh An Giang mới, trong đó khu trung tâm chợ Tân Châu cũ vẫn thuộc đơn vị mang tên Tân Châu. Các xã ven biên giới và vùng Châu Phong, Vĩnh Xương được ghép theo phương án của tỉnh; muốn biết chính xác thì tra theo xã, phường cũ.
Khi làm giấy tờ, người Tân Châu nên lưu ý hai mốc: năm 2009 khi huyện thành thị xã, một số xã đổi thành phường; và năm 2025 khi các phường, xã ấy lại được ghép. Một sổ đỏ ghi “xã Long Phú, huyện Tân Châu” cấp trước 2009 rất có thể đang chỉ nơi sau đó là phường Long Phú của thị xã Tân Châu, rồi nay là một đơn vị mới. Đọc giấy tờ theo đúng thời điểm cấp sẽ tránh được nhầm lẫn.
Trong đời sống, “Tân Châu” vẫn là tên của cả vùng lụa đầu nguồn sông Tiền. Chợ Tân Châu, bến đò, làng Chăm, các dãy nhà sàn ven sông vẫn ở đó; chỉ cấp hành chính trên giấy là đã khác.
Câu hỏi thường gặp
Tân Châu lên thị xã năm nào?
Huyện Tân Châu được chuyển thành thị xã Tân Châu năm 2009. Trước đó, từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990, Tân Châu và An Phú từng nhập chung thành huyện Phú Châu, rồi tách ra như cũ.
Huyện Phú Châu là gì, nay ở đâu?
Phú Châu là huyện tồn tại khoảng từ 1979 tới đầu thập niên 1990, gộp đất hai huyện Tân Châu và An Phú. Sau khi tách, phần đất ấy là thị xã Tân Châu và huyện An Phú; từ 1/7/2025 cả hai đều thuộc các xã, phường của tỉnh An Giang mới.
Lãnh Mỹ A nhuộm bằng gì?
Lãnh Mỹ A được nhuộm bằng nước trái mặc nưa, giã lấy nhựa đen rồi nhúng và phơi nắng nhiều lần trong nhiều ngày cho tới khi lụa đen bóng. Cách làm này tốn công, nên lụa nhuộm thủ công luôn ít và đắt hơn lụa dệt máy.
Cửa khẩu Vĩnh Xương là cửa khẩu gì?
Đó là cửa khẩu quốc tế đường sông trên sông Tiền thuộc Tân Châu cũ, nơi tàu khách, tàu hàng đi Phnom Penh làm thủ tục. Trước khi đi cần kiểm tra quy định xuất nhập cảnh hiện hành và mang đúng giấy tờ theo yêu cầu.
Tân Châu nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Tân Châu thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm ở Rạch Giá. Thị xã cũ không còn, địa bàn chia vào một số phường và xã; muốn biết địa chỉ cụ thể thì tra theo xã, phường cũ.
Đến làng Chăm Châu Giang cần lưu ý gì?
Khách nên ăn mặc kín đáo, cởi giày đúng nơi quy định khi vào thánh đường, hỏi trước khi chụp ảnh người đang hành lễ, và không mang thịt heo làm quà. Giờ hành lễ trong ngày nên tránh làm ồn quanh khu vực thánh đường.