Thị xã Phước Long của tỉnh Bình Phước cũ được thành lập năm 2009, khi huyện Phước Long được chia thành thị xã Phước Long và huyện Bù Gia Mập. Thị xã nằm ở phía bắc tỉnh, dưới chân núi Bà Rá, bên hồ thủy điện Thác Mơ trên sông Bé. Từ 1/7/2025, địa bàn Phước Long cũ thuộc các phường, xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Ở Phước Long, mọi câu chuyện đều xoay quanh ngọn núi: núi là mốc định hướng, là nơi có nhà tù thời Pháp, là điểm cao trong trận đánh đầu năm 1975, và nay là chỗ người ta leo lên ngắm hồ. Bài viết đi qua các lớp tên gọi, vị trí, di tích, đời sống và cách đọc địa chỉ thị xã cũ sau ngày sáp nhập.
Phước Long: tên một tỉnh, một huyện rồi một thị xã
Cũng như Bình Long, cái tên Phước Long từng gắn với ba cấp hành chính khác nhau. Năm 1956, chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Phước Long ở vùng đồi núi phía bắc Biên Hòa và Thủ Dầu Một, bao trùm vùng Bà Rá, Bù Đăng, Bù Đốp, Bù Gia Mập ngày nay. Trung tâm tỉnh nằm ở khu vực Phước Bình dưới chân núi Bà Rá.
Sau năm 1975, tỉnh Phước Long nhập vào tỉnh Sông Bé, phần đất được tổ chức lại thành các huyện. Huyện Phước Long rộng lớn, có hai thị trấn là Thác Mơ và Phước Bình. Cuối thập niên 1980, phần phía đông nam của huyện được tách ra lập huyện Bù Đăng.
Năm 2009, huyện Phước Long được chia thành thị xã Phước Long và huyện Bù Gia Mập. Thị xã nhận vùng đô thị quanh núi Bà Rá và hồ Thác Mơ; huyện mới nhận phần nông thôn, rừng núi rộng lớn phía bắc và tây bắc.
Vì vậy, người già sinh ra ở vùng Bù Gia Mập, Phú Riềng hay thậm chí Bù Đăng có khi vẫn nói quê mình là "Phước Long", đúng với tên huyện hoặc tỉnh lúc họ còn trẻ. Đọc hồ sơ cũ, nên chú ý năm cấp để biết "Phước Long" ở đó là tỉnh, huyện hay thị xã.
Núi Bà Rá: ngọn núi đứng một mình giữa đồi thấp
Núi Bà Rá là ngọn núi cao nhất vùng Bình Phước cũ, cao hơn bảy trăm mét, đứng nổi bật giữa vùng đồi thấp xung quanh. Đứng ở Phú Riềng hay Đồng Xoài, ngày trời trong vẫn thấy dáng núi xanh thẫm ở chân trời phía bắc. Với người Phước Long, núi như một chiếc đồng hồ thời tiết: mây phủ đỉnh là sắp mưa.
Rừng trên núi được bảo vệ, nhiều cây cổ thụ, khỉ sống thành đàn. Đường lên đỉnh có lối bậc thang cho người đi bộ, mất nhiều giờ leo, và có tuyến cáp treo cho người muốn lên nhanh. Trên đỉnh và lưng chừng núi có miếu thờ, điểm dừng nghỉ, chỗ ngắm cảnh nhìn xuống hồ Thác Mơ.
Người đi leo núi nên chuẩn bị nước, giày bám, áo mỏng thoáng, xuất phát sớm để tránh nắng. Mùa mưa đường bậc trơn, đá ẩm, cần đi chậm. Không nên cho khỉ ăn hay để thức ăn lộ ra ngoài túi.
Ngày rằm, mùng một và mùa lễ hội đầu năm, lượng người lên núi tăng nhiều. Ai muốn đi yên tĩnh nên chọn ngày thường, buổi sáng sớm.
Nhà tù Bà Rá và ký ức đầu thế kỷ hai mươi
Dưới chân núi Bà Rá có di tích nhà tù Bà Rá, do chính quyền thực dân Pháp xây dựng để giam giữ tù chính trị. Vùng rừng núi hẻo lánh, khí hậu khắc nghiệt, sốt rét hoành hành, nên nhà tù này khét tiếng với tù nhân thời đó.
Nhiều chiến sĩ cách mạng từng bị đày ở Bà Rá, trong đó có những người về sau trở thành cán bộ cao cấp. Di tích nay được tu bổ, trưng bày hiện vật, hình ảnh, là nơi các trường học trong vùng đưa học sinh đến tham quan vào những dịp kỷ niệm.
Người ghé thăm nên dành thời gian đọc phần thuyết minh, đi chậm qua các khu buồng giam. Đây là nơi tưởng niệm, không phải chỗ để chụp ảnh tạo dáng ồn ào.
Cùng với đồn điền cao su Phú Riềng ở phía nam, nhà tù Bà Rá cho thấy vùng đất Phước Long đầu thế kỷ hai mươi đã là nơi người Pháp khai thác và kiểm soát chặt chẽ, dù còn rất thưa dân.
Hồ Thác Mơ và sông Bé
Hồ Thác Mơ là hồ chứa của nhà máy thủy điện Thác Mơ, xây dựng trên sông Bé, đi vào hoạt động từ giữa thập niên 1990. Hồ rộng, mặt nước trải dài giữa đồi, bao quanh núi Bà Rá ở phía bắc và tây, cho Phước Long một khung cảnh hiếm có ở miền Đông Nam Bộ.
Trước khi có hồ, vùng lòng hồ là rừng, rẫy và một số làng nhỏ ven sông. Khi xây thủy điện, nhiều hộ phải di dời lên vùng cao hơn. Thác Mơ, cái tên của ngọn thác cũ trên sông Bé, nay được dùng cho nhà máy, cho hồ và cho cả một phường của thị xã.
Người dân ven hồ đánh bắt cá, nuôi cá lồng, làm du lịch nhỏ. Cá lăng, cá thát lát, cá rô phi từ hồ được bán ở chợ Phước Long và các nhà hàng. Mùa khô nước rút, lộ ra những bãi đất trống ven hồ, có hộ tranh thủ trồng rau, bắp ngắn ngày.
Khi đi thuyền trên hồ, cần mặc áo phao, nghe hướng dẫn của người chở. Hồ sâu, gió chiều có lúc mạnh, không nên tự ý bơi ra xa.
Chiến thắng Phước Long ngày 6/1/1975
Cuối năm 1974, đầu năm 1975, chiến dịch đường 14 – Phước Long diễn ra ở vùng này. Ngày 6/1/1975, thị xã Phước Long, tỉnh lỵ tỉnh Phước Long thời đó, được giải phóng, trở thành tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn trước mùa xuân 1975.
Sử sách Việt Nam coi đây là trận đánh thăm dò quan trọng, mở đường cho các quyết định chiến lược trong năm 1975. Núi Bà Rá là điểm cao trọng yếu trong trận này, nơi đặt đài quan sát, thông tin của phía phòng thủ.
Ở thị xã có tượng đài, nhà truyền thống và các hoạt động kỷ niệm hằng năm vào đầu tháng một. Nhiều cựu chiến binh từ khắp nơi trở lại thăm chiến trường cũ vào dịp này.
Với người trẻ ở Phước Long, mốc 6/1/1975 là một phần bài học lịch sử địa phương, được nhắc trong trường học và các buổi sinh hoạt văn hoá.
Kinh tế, đời sống và cộng đồng
Phước Long là đô thị nhỏ, sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp vùng xung quanh và dịch vụ. Điều, cao su, tiêu là ba cây chính; nhiều vườn trồng xen cây ăn trái như sầu riêng, bơ. Hạt điều thô từ Bù Gia Mập, Phú Riềng đổ về Phước Long để chế biến hoặc bán lại.
Chợ Phước Long và các chợ phường là nơi trao đổi nông sản, thực phẩm. Ngoài ra, thị xã có bệnh viện, trường trung học phổ thông, ngân hàng phục vụ người dân cả vùng phía bắc tỉnh cũ.
Người Xtiêng sinh sống ở các ấp ven, giữ những lễ hội đầu năm, nghề đan lát, dệt thổ cẩm. Người Kinh phần lớn là con cháu lớp di dân thời đồn điền, thời kinh tế mới và lớp đến buôn bán sau này.
Du lịch núi Bà Rá, hồ Thác Mơ thu hút khách chủ yếu vào cuối tuần và mùa lễ hội. Dịch vụ lưu trú, ăn uống có, nhưng quy mô nhỏ, vào dịp đông nên đặt phòng sớm.
Thị xã Phước Long cũ nay thuộc tỉnh Đồng Nai
Từ 1/7/2025, thị xã Phước Long không còn là đơn vị cấp huyện. Các phường và xã cũ được sắp xếp thành phường, xã mới trực thuộc tỉnh Đồng Nai. Tên cụ thể của từng đơn vị mới nên tra theo nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh, hoặc hỏi ủy ban, công an nơi cư trú.
Từ Phước Long về Biên Hòa, trung tâm tỉnh mới, quãng đường khá xa: thường xuôi đường tỉnh 741 về Đồng Xoài, rồi tiếp xuống Phú Giáo, Tân Uyên hoặc qua Chơn Thành theo quốc lộ 13. Nhiều thủ tục có thể nộp trực tuyến hoặc tại điểm tiếp nhận gần nhà, nên hỏi trước để đỡ đi lại.
Một điều cần chú ý: có một huyện Phước Long khác ở tỉnh Bạc Liêu cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau. Khi tìm kiếm thông tin, gửi hàng hay khai địa chỉ, nên ghi rõ tỉnh để tránh nhầm hai nơi cùng tên ở hai đầu Nam Bộ.
Người sinh ở Phước Long trước năm 2009 có giấy tờ ghi huyện Phước Long; trước 1976 có thể ghi tỉnh Phước Long. Những giấy tờ ấy vẫn còn giá trị, chỉ cần khai đúng theo bản gốc.
Gợi ý một ngày ở Phước Long
Buổi sáng sớm có thể leo núi Bà Rá hoặc đi cáp treo, ngắm hồ Thác Mơ từ trên cao khi sương còn đọng. Xuống núi, ghé di tích nhà tù Bà Rá để đọc lại một chặng lịch sử của vùng đất.
Buổi trưa ăn cá hồ ở các quán ven hồ Thác Mơ, hoặc thử các món của vùng đồi như măng rừng, gà thả vườn, canh thụt theo cách nấu của người Xtiêng. Buổi chiều đi dạo quanh hồ, xem người dân kéo lưới, nuôi cá lồng.
Nếu còn thời gian, đi tiếp về phía bắc sang Bù Gia Mập để vào vùng rừng quốc gia, hoặc xuôi về Phú Riềng tìm hiểu lịch sử đồn điền cao su. Đường đi đa phần là đường tỉnh, nên xem tình trạng mặt đường trước khi đi vào mùa mưa.
Mang theo kem chống nắng, mũ rộng vành và nước uống. Phước Long nằm cao hơn đồng bằng một chút nhưng nắng vẫn gắt, nhất là giữa trưa mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Phước Long nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, thị xã Phước Long cũ thuộc tỉnh Đồng Nai, sau khi tỉnh Bình Phước hợp nhất vào Đồng Nai theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn thị xã được sắp xếp thành các phường, xã mới.
Thị xã Phước Long được thành lập năm nào?
Thị xã Phước Long được thành lập năm 2009, khi huyện Phước Long chia thành thị xã Phước Long và huyện Bù Gia Mập. Trước đó vùng này là trung tâm của huyện Phước Long thời Sông Bé và Bình Phước.
Núi Bà Rá cao bao nhiêu?
Núi Bà Rá thường được ghi cao hơn bảy trăm mét, là ngọn núi cao nhất vùng Bình Phước cũ. Có thể leo theo lối bậc thang hoặc đi cáp treo để lên ngắm toàn cảnh hồ Thác Mơ và vùng đồi xung quanh.
Vì sao ngày 6/1/1975 quan trọng với Phước Long?
Ngày 6/1/1975, Phước Long được giải phóng, trở thành tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn. Đây được xem là trận đánh thăm dò quan trọng trước các chiến dịch lớn trong mùa xuân năm 1975.
Phước Long ở Bình Phước khác Phước Long ở Bạc Liêu thế nào?
Phước Long ở Bình Phước cũ là thị xã vùng đồi núi miền Đông, nay thuộc Đồng Nai. Phước Long ở Bạc Liêu cũ là huyện vùng sông nước miền Tây, nay thuộc tỉnh Cà Mau. Khi khai địa chỉ nên ghi rõ tỉnh để tránh nhầm.
Hồ Thác Mơ có đi thuyền được không?
Một số hộ dân và cơ sở du lịch quanh hồ có thuyền chở khách ngắm cảnh. Nên hỏi trước giá, thời gian và luôn mặc áo phao. Gió chiều trên hồ có lúc mạnh, không nên tự bơi ra xa.