Thành phố Đồng Xoài là tỉnh lỵ của Bình Phước cũ, tách từ huyện Đồng Phú để lập thị xã năm 1999 và lên thành phố năm 2018. Đồng Xoài nằm ở giữa phía nam tỉnh, nơi quốc lộ 14 cắt đường tỉnh đi Phước Long. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn Đồng Xoài cũ thuộc các phường, xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Ít đô thị ở Nam Bộ lớn lên nhanh như Đồng Xoài: chưa đầy ba mươi năm từ một thị trấn ven đường thành thành phố có đại lộ, khu hành chính, khu công nghiệp. Bài này kể lại lịch sử tên gọi, vị trí, các mốc phát triển và những điều nên biết khi làm giấy tờ ở đây sau ngày sáp nhập.
Tên Đồng Xoài và ký ức trận đánh năm 1965
Tên Đồng Xoài thường được giải thích là cánh đồng có nhiều cây xoài, nhưng người già trong vùng cũng nói đó chỉ là cách gọi dân gian, không ai biết chắc xoài ở đâu. Điều chắc chắn là từ trước năm 1975, Đồng Xoài đã là một điểm dân cư và đồn bốt quan trọng trên trục đường từ Sài Gòn lên vùng Phước Long.
Tháng 6/1965, trận Đồng Xoài diễn ra ở đây, là một trong những trận đánh lớn của giai đoạn đầu chiến tranh, được sử sách phía Việt Nam ghi là chiến dịch Đồng Xoài. Tên Đồng Xoài nhờ vậy được biết tới rộng rãi, có trong sách giáo khoa và hồi ký của nhiều người.
Sau năm 1975, Đồng Xoài thuộc huyện Đồng Phú của tỉnh Sông Bé, vẫn chỉ là một thị trấn nhỏ với dãy nhà gỗ, nhà tôn hai bên đường, quanh là rẫy điều và đồi cao su. Người đi Phước Long, Bù Đăng dừng ăn uống ở ngã tư trước khi đi tiếp.
Năm 1997, khi Bình Phước tái lập, thị trấn Đồng Xoài được chọn làm tỉnh lỵ vì nằm ở giữa, đường đi các huyện tương đối đều. Quyết định ấy thay đổi số phận của cả vùng đất.
Từ thị xã năm 1999 lên thành phố năm 2018
Năm 1999, thị xã Đồng Xoài được thành lập trên cơ sở thị trấn Đồng Xoài và một phần các xã của huyện Đồng Phú. Huyện Đồng Phú chuyển trung tâm về vùng Tân Phú, phía nam. Vì vậy, người sinh trước năm 1999 ở vùng ven Đồng Xoài có thể thấy giấy khai sinh ghi huyện Đồng Phú, sau đó mới là thị xã Đồng Xoài.
Những năm đầu, thị xã gần như là một công trường: mở đường, xây trụ sở, quy hoạch khu dân cư. Người từ Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh miền Trung lên mua đất, mở cửa hàng. Trường học, bệnh viện tỉnh, chợ Đồng Xoài lần lượt được xây.
Năm 2018, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định thành lập thành phố Đồng Xoài thuộc tỉnh Bình Phước. Ở thời điểm ấy, thành phố gồm các phường ở lõi đô thị và một số xã ven còn nhiều vườn cao su, điều. Ranh giới thành phố từ năm 2018 đến trước 7/2025 không có thay đổi lớn.
Đồng Xoài vì thế là đơn vị mang cả ba danh xưng trong vòng hai mươi năm: thị trấn, thị xã, thành phố. Đọc giấy tờ cũ, cần chú ý năm cấp để hiểu đúng đơn vị hành chính lúc đó.
Vị trí: ngã tư nối bốn hướng
Đồng Xoài nằm ở phần phía nam của Bình Phước cũ, xung quanh là huyện Đồng Phú ở phía nam và đông, Phú Riềng ở phía bắc, Hớn Quản và Chơn Thành ở phía tây. Địa hình là đồi thoải đất đỏ, độ cao không lớn, nhiều suối nhỏ chảy về sông Bé.
Quốc lộ 14 đi qua giữa thành phố, nối xuống Chơn Thành rồi theo quốc lộ 13 về Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh; theo hướng ngược lại lên Bù Đăng, Đắk Nông và Tây Nguyên. Đường tỉnh 741 nối Đồng Xoài với Phú Riềng, Phước Long ở phía bắc và xuống Phú Giáo của Bình Dương cũ ở phía nam.
Nhờ vị trí này, Đồng Xoài là điểm trung chuyển của xe khách, xe tải chở nông sản từ các huyện phía bắc về đồng bằng. Bến xe tỉnh, các hãng xe đi Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, miền Trung và Tây Nguyên đều có chuyến qua đây.
Từ Đồng Xoài về Biên Hòa, trung tâm hành chính của tỉnh Đồng Nai mới, có thể đi theo hướng đường tỉnh 741 qua Phú Giáo rồi về Tân Uyên, hoặc vòng qua Chơn Thành và quốc lộ 13. Thời gian tùy đường và giờ đi; nên hỏi nhà xe hoặc xem ứng dụng bản đồ trước chuyến đi.
Hồ Suối Cam, khu hành chính và những đại lộ mới
Hồ Suối Cam ở trung tâm là nơi người Đồng Xoài đi bộ, tập thể dục buổi sáng và chiều tối. Quanh hồ có công viên, đường dạo, nhiều quán cà phê. Ngày lễ, Tết, đây thường là chỗ tổ chức văn nghệ, bắn pháo hoa của thành phố.
Khu trung tâm hành chính tỉnh Bình Phước cũ được quy hoạch trên các trục đường rộng, với trụ sở các sở, ngành, tòa án, viện kiểm sát. Từ 1/7/2025, một phần bộ máy cấp tỉnh chuyển về Biên Hòa, nhưng nhiều cơ quan, chi nhánh và điểm tiếp nhận hồ sơ vẫn đặt ở đây để phục vụ người dân vùng phía bắc.
Các đại lộ mở thẳng tắp, vỉa hè rộng, nhiều dãy phố mới xây tạo cho Đồng Xoài dáng vẻ của một đô thị trẻ. Tuy vậy, chỉ cần đi ra vài cây số là gặp lại vườn cao su, vườn điều, nhà vườn mái tôn của người trồng rẫy.
Chợ Đồng Xoài là chợ lớn nhất khu vực, bán đủ nông sản các huyện: hạt điều, tiêu, măng rừng, trái cây, rau, thịt heo rừng nuôi. Sáng sớm chợ đông nhất; buổi chiều có thêm các chợ chiều nhỏ trong khu dân cư.
Khu công nghiệp, việc làm và người nhập cư
Quanh Đồng Xoài có khu công nghiệp Đồng Xoài và các khu công nghiệp của huyện Đồng Phú liền kề. Nhà máy may mặc, giày da, chế biến gỗ, chế biến nông sản thu hút lao động từ các huyện trong tỉnh và từ nơi khác đến. Nhiều khu nhà trọ công nhân mọc lên quanh khu công nghiệp.
Bên cạnh đó, Đồng Xoài là nơi tập trung dịch vụ của cả vùng: ngân hàng, bệnh viện, trường cao đẳng, trung tâm đào tạo nghề, siêu thị, đại lý xe. Người dân Phú Riềng, Đồng Phú, Bù Đăng thường về đây khám bệnh, mua sắm, làm giấy tờ.
Dân cư Đồng Xoài phần lớn là người nhập cư, đến trong vòng ba mươi năm: cán bộ từ Thủ Dầu Một lên, người miền Bắc, miền Trung vào buôn bán, người các huyện ra phố làm việc. Cộng đồng Xtiêng sống ở một số ấp ven, giữ vài nghề thủ công truyền thống.
Vì tốc độ đô thị hoá nhanh, giá đất ở Đồng Xoài từng có nhiều đợt sốt. Người mua đất nên kiểm tra quy hoạch, pháp lý tại cơ quan đất đai, không nên dựa vào lời môi giới hay tờ rơi.
Đồng Xoài cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Đồng Xoài không còn là đơn vị hành chính cấp huyện. Các phường, xã của Đồng Xoài cũ được sắp xếp thành một số phường, xã mới trực thuộc tỉnh Đồng Nai. Tên gọi cụ thể của từng phường mới nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh, hoặc hỏi công an phường nơi cư trú.
Trong thực tế giao tiếp, người dân vẫn nói "lên Đồng Xoài", "về Đồng Xoài" như một địa danh quen thuộc, giống cách người ta vẫn nói Thủ Dầu Một hay Biên Hòa. Trên giấy tờ mới, địa chỉ chỉ còn số nhà, đường, tên phường hoặc xã mới và tỉnh Đồng Nai.
Một chi tiết người làm hồ sơ nên lưu ý: nhiều doanh nghiệp, hộ kinh doanh đăng ký ở Đồng Xoài trước 7/2025 vẫn có con dấu, hoá đơn ghi địa chỉ cũ. Việc cập nhật địa chỉ trên giấy phép kinh doanh thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký kinh doanh và thuế; nên hỏi trước khi in ấn mới.
Với người ở xa quê, khi kê khai lý lịch có thể ghi nơi sinh theo giấy khai sinh, ví dụ "thị xã Đồng Xoài, tỉnh Bình Phước", và ghi chú địa danh hiện nay nếu biểu mẫu yêu cầu.
Mấy gợi ý cho người mới đến
Người mới đến Đồng Xoài thường bất ngờ vì nắng: mùa khô từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư nắng gắt, bụi đất đỏ, nên mang theo áo khoác chống nắng, khẩu trang. Mùa mưa có những cơn mưa chiều lớn, đường ngập cục bộ ở vài nơi trũng.
Ăn uống ở Đồng Xoài mang dáng dấp nhiều vùng: phở, bún bò, bánh canh, cơm tấm đều có, cộng thêm những món của vùng đất đỏ như gà nướng lu, heo rừng lai, măng rừng xào, canh thụt của người Xtiêng ở vài quán đặc sản. Hạt điều rang muối là món quà người ta hay mua khi về.
Nếu muốn đi chơi gần, có thể ra hồ Suối Cam buổi chiều, lên Phước Long ngắm núi Bà Rá và hồ Thác Mơ, hay ghé sóc Bom Bo ở Bù Đăng. Các điểm này đi trong ngày được bằng xe máy hoặc ô tô.
Khi cần làm thủ tục, nên hỏi trước nơi tiếp nhận vì sau sắp xếp, một số việc làm tại xã, phường mới, một số việc phải lên tỉnh. Gọi điện cho bộ phận một cửa hoặc hỏi người dân địa phương thường nhanh hơn tự đoán.
Trường học, bệnh viện và dịch vụ công của vùng phía bắc
Khi còn là tỉnh lỵ, Đồng Xoài tập trung phần lớn cơ sở y tế, giáo dục cấp tỉnh của Bình Phước. Bệnh viện đa khoa tỉnh, trung tâm y tế, các phòng khám tư đều ở đây, nên người bệnh từ Bù Đăng, Phú Riềng, Bù Gia Mập thường chuyển về Đồng Xoài trước khi phải đi xa hơn xuống Thành phố Hồ Chí Minh.
Trường trung học phổ thông chuyên của tỉnh, trường cao đẳng, các trung tâm đào tạo nghề cũng đặt tại Đồng Xoài. Học sinh các huyện xa lên đây học thường ở trọ, cuối tuần mới về. Các khu trọ sinh viên, học sinh tập trung quanh các trường và khu hành chính.
Sau ngày sáp nhập, những cơ sở này vẫn hoạt động tại chỗ; tên gọi có thể đổi theo tỉnh mới, nhưng người dân vẫn đến khám, học như trước. Một số thủ tục chuyên ngành có thể phải nộp lên các sở của tỉnh Đồng Nai, đặt ở Biên Hòa, hoặc làm trực tuyến qua cổng dịch vụ công.
Người mới chuyển đến nên hỏi trước nơi đăng ký thường trú, trường cho con và trạm y tế gần nhà. Ở các khu dân cư mới, đường sá đẹp nhưng dịch vụ đôi khi chưa đủ, phải đi xa hơn dự tính.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Đồng Xoài nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Đồng Xoài thuộc tỉnh Đồng Nai sau khi Bình Phước hợp nhất với Đồng Nai theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp thành phố trực thuộc tỉnh không còn, địa bàn cũ chia thành các phường, xã mới.
Đồng Xoài lên thành phố năm nào?
Đồng Xoài được thành lập thị xã năm 1999, tách từ huyện Đồng Phú, và được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Bình Phước năm 2018. Trước đó, từ năm 1997, đây là thị trấn tỉnh lỵ của Bình Phước.
Giấy khai sinh ghi huyện Đồng Phú nhưng nhà ở Đồng Xoài là sao?
Trước năm 1999, vùng Đồng Xoài thuộc huyện Đồng Phú. Người sinh trước khi lập thị xã sẽ có nơi sinh ghi huyện Đồng Phú, tỉnh Sông Bé hoặc Bình Phước. Đây là thay đổi địa giới, không phải giấy tờ sai.
Trận Đồng Xoài diễn ra khi nào?
Trận Đồng Xoài diễn ra vào tháng 6/1965, được ghi là chiến dịch Đồng Xoài trong sử sách Việt Nam. Đây là một trong những trận lớn ở miền Đông Nam Bộ thời kỳ đầu của cuộc chiến tranh.
Từ Đồng Xoài đi Biên Hòa bằng đường nào?
Có thể đi đường tỉnh 741 qua vùng Phú Giáo, Tân Uyên rồi về Biên Hòa, hoặc đi quốc lộ 14 xuống Chơn Thành rồi theo quốc lộ 13 qua Bình Dương. Nên kiểm tình trạng đường và lịch xe khách trước khi đi.
Đồng Xoài có gì để đi dạo?
Hồ Suối Cam ở trung tâm là nơi đi dạo, tập thể dục quen thuộc của người dân. Ngoài ra có các công viên, quảng trường trong khu hành chính, chợ Đồng Xoài và những con đường cao su ở vùng ven để chụp ảnh.