Thị xã Nghi Sơn là đơn vị cấp huyện ở cực nam tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giáp thị xã Hoàng Mai của Nghệ An. Tên cũ là huyện Tĩnh Gia, đổi thành thị xã Nghi Sơn năm 2020. Từ 1/7/2025, cấp thị xã bị bỏ; vùng Tĩnh Gia – Nghi Sơn cũ thành các xã, phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Ít vùng nào ở Thanh Hóa đổi khác nhanh như Tĩnh Gia trong hai mươi năm qua: từ huyện ven biển nghèo đất cát thành khu công nghiệp nặng với cảng nước sâu và nhà máy lọc dầu. Bài này kể lại tên Tĩnh Gia, sự ra đời của khu kinh tế, làng biển, đảo Biện Sơn, và cách ghi địa chỉ sau 2025.
Phủ Tĩnh Gia và cái tên bị thay
Tên Tĩnh Gia có từ thời nhà Nguyễn, khi vùng đất phía nam sông Yên được gọi là phủ Tĩnh Gia. Sau năm 1945, phủ trở thành huyện Tĩnh Gia, tên này được dùng liên tục hơn bảy mươi năm. Trong ký ức người xứ Thanh, Tĩnh Gia là vùng đất cát nghèo, gió Lào thổi mạnh, người dân sống nhờ biển và ruộng muối.
Năm 2020, huyện Tĩnh Gia được chuyển thành thị xã Nghi Sơn. Tên Nghi Sơn lấy từ tên khu kinh tế, vốn lấy từ tên xã Nghi Sơn trên bán đảo ở cực nam. Lý do chọn tên mới là thương hiệu Nghi Sơn đã gắn với cảng, lọc dầu và khu công nghiệp.
Việc đổi tên khiến nhiều người lớn tuổi tiếc, vì Tĩnh Gia là tên gắn với quê hương nhiều đời. Tới nay, trong lời ăn tiếng nói, người địa phương vẫn nói người Tĩnh Gia, chợ Tĩnh Gia. Thị trấn Tĩnh Gia, huyện lỵ cũ, cũng thành một phường của thị xã mới.
Giấy tờ cấp trước năm 2020 ghi huyện Tĩnh Gia; từ năm 2020 đến tháng 6/2025 ghi thị xã Nghi Sơn. Cả hai đều có giá trị. Người làm hồ sơ đất đai, khai sinh, hưu trí cho người vùng này nên giữ cả hai loại giấy để đối chiếu.
Khu kinh tế, cảng nước sâu và lọc hóa dầu
Khu kinh tế Nghi Sơn được thành lập năm 2006, chiếm phần lớn diện tích phía nam huyện Tĩnh Gia cũ. Ở đây có cảng biển nước sâu cho tàu trọng tải lớn, nhà máy xi măng, nhà máy nhiệt điện và nổi bật nhất là Liên hợp lọc hóa dầu Nghi Sơn, một trong hai nhà máy lọc dầu lớn của Việt Nam cùng với Dung Quất ở Quảng Ngãi.
Việc xây khu kinh tế kéo theo giải tỏa nhiều làng ven biển. Người dân được tái định cư vào các khu mới, chuyển từ nghề biển, nghề muối sang làm công nhân, buôn bán, cho thuê nhà trọ. Quá trình này mang lại việc làm nhưng cũng để lại nhiều tâm tư về đất cũ, mồ mả, nghề cũ.
Cảng Nghi Sơn phục vụ hàng hóa cho cả vùng Bắc Trung Bộ và một phần Lào. Đường sắt, quốc lộ 1 và cao tốc Bắc – Nam đi qua, cùng các tuyến đường nối cảng với khu công nghiệp, biến Nghi Sơn thành đầu mối vận tải lớn của tỉnh.
Mặt trái là vấn đề môi trường, bụi, khói và rủi ro sự cố ở khu công nghiệp nặng. Người dân ven khu kinh tế thường xuyên quan tâm đến chất lượng nước biển, không khí; đây là điều người định cư mới cũng nên tìm hiểu trước khi chọn chỗ ở.
Làng biển, làm muối và đảo Biện Sơn
Dải bờ biển Tĩnh Gia cũ dài, có nhiều làng chài như Hải Thanh, Hải Bình, Nghi Sơn. Làng chài Hải Thanh từ lâu là một trong những làng nghề cá lớn của Thanh Hóa, với bến thuyền đông đúc và chợ cá sầm uất buổi sáng. Hải sản ở đây được làm thành nước mắm, cá khô, mực khô.
Ruộng muối từng trải dài ở một số xã ven biển. Nghề muối vất vả, phụ thuộc trời nắng, và đã thu hẹp nhiều khi đất được chuyển cho công nghiệp và đô thị. Những người làm muối lâu năm vẫn nhớ mùa nắng gió Lào cũng là mùa muối trắng nhất.
Đảo Biện Sơn nằm ngoài khơi phía nam, trước kia là một xã đảo của Tĩnh Gia. Đảo có làng chài, giếng nước ngọt, đồi cây và vũng neo thuyền tránh bão. Đảo che chắn cho vùng cảng phía trong, nên có vị trí đặc biệt trong cảng biển Nghi Sơn.
Bãi biển Hải Hòa ở phía bắc là bãi tắm dài, cát mịn, ít đông hơn Sầm Sơn, thu hút khách trong tỉnh và từ Nghệ An sang. Người muốn tắm biển yên tĩnh thường chọn Hải Hòa hoặc các đoạn bãi phía bắc thị xã cũ.
Đào Duy Từ và những người con của Tĩnh Gia
Đào Duy Từ, người có công lớn giúp chúa Nguyễn ở Đàng Trong xây lũy Trường Dục, lũy Thầy và tổ chức bộ máy, là người gốc Tĩnh Gia. Vì xuất thân con nhà hát xướng nên ông không được thi cử ở Đàng Ngoài, phải vào Nam lập nghiệp. Ông còn được nhớ như người có công với nghệ thuật tuồng.
Ở quê ông có đền thờ và các hoạt động tưởng niệm. Tên Đào Duy Từ được dùng cho tên đường, tên trường ở nhiều tỉnh. Người Tĩnh Gia tự hào về ông như biểu tượng của người tài vượt khó.
Vùng đất Tĩnh Gia cũng có nhiều di tích nhỏ hơn: đình làng, đền thờ thần biển, đền thờ các vị có công khai hoang. Nhiều di tích nằm sát khu công nghiệp, được giữ lại hoặc di dời khi giải phóng mặt bằng.
Những người con Tĩnh Gia đi làm ăn xa rất đông, từ các khu công nghiệp phía Nam đến nước ngoài. Từ khi có khu kinh tế, một phần người trẻ quay về làm việc ở quê, thay đổi rõ bộ mặt các làng.
Đi lại ở cửa nam xứ Thanh
Nghi Sơn nằm trên quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam và cao tốc Bắc – Nam phía Đông. Từ thành phố Thanh Hóa đi xuống phía nam qua Quảng Xương, Nông Cống là tới. Phía nam, qua ranh giới tỉnh là thị xã Hoàng Mai của Nghệ An, rồi đến Quỳnh Lưu, Diễn Châu.
Ga Khoa Trường và các ga nhỏ trên địa bàn phục vụ tàu địa phương; tàu khách đường dài thường dừng ở ga Thanh Hóa hoặc một số ga lớn khác. Người đi Nghi Sơn bằng xe khách có thể xuống dọc quốc lộ 1 ở các thị trấn, phường cũ.
Vùng này có gió Lào khô nóng mùa hè và bão vào mùa thu. Người đi biển, đi đảo nên theo dõi thời tiết, nhất là từ tháng 8 đến tháng 10. Mùa đi biển hợp nhất là cuối xuân, đầu hè.
Do có khu công nghiệp, giao thông trên các tuyến nối cảng thường nhiều xe tải nặng. Người đi xe máy cần cẩn thận, đặc biệt vào giờ đổi ca và ban đêm.
Nghi Sơn từ 1/7/2025: tên nào còn, tên nào mới
Từ 1/7/2025, thị xã Nghi Sơn thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn Tĩnh Gia – Nghi Sơn cũ thành một số xã, phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Một số đơn vị mới lấy lại các tên quen như Tĩnh Gia, Nghi Sơn; tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn hoặc khu phố, xã hoặc phường cũ, thị xã Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Nay bỏ tầng thị xã, ghi xã hoặc phường mới và tỉnh Thanh Hóa. Doanh nghiệp trong khu kinh tế cần cập nhật địa chỉ trên giấy đăng ký, hóa đơn theo hướng dẫn.
Khu kinh tế Nghi Sơn vẫn tồn tại như một khu chức năng, không phụ thuộc cấp huyện. Ban quản lý khu kinh tế và các khu công nghiệp vẫn hoạt động; người lao động trong khu không bị ảnh hưởng trực tiếp bởi việc bỏ cấp huyện.
Trong đời thường, ba lớp tên cùng sống: Tĩnh Gia của ông bà, Nghi Sơn của khu kinh tế và tên xã, phường mới trên giấy tờ. Người nơi khác đến nên biết cả ba để khỏi lạc khi hỏi đường.
Đất cát, gió Lào và nông nghiệp vùng Tĩnh Gia
Trước khi có khu kinh tế, phần lớn dân Tĩnh Gia sống bằng nông nghiệp trên đất cát pha và đất đồi thấp. Đất nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, nên cây trồng chủ yếu là khoai lang, lạc, vừng, sắn, rau màu. Lúa chỉ có ở các cánh đồng thấp ven sông Yên và những vùng trũng.
Mùa hè, gió Tây khô nóng mà người miền Trung gọi là gió Lào thổi mạnh, làm ruộng đồng khô hạn. Người Tĩnh Gia quen chịu nắng gió, xây nhà thấp, dày tường, trồng cây quanh nhà để chắn gió. Nước ngọt là thứ quý, nhiều làng ven biển phải đào giếng sâu hoặc mua nước.
Cuộc sống khó khăn khiến người Tĩnh Gia đi làm ăn xa rất sớm, từ các tỉnh phía Nam đến nước ngoài. Tiền gửi về quê đã xây những ngôi nhà mới dọc quốc lộ 1 từ trước khi khu kinh tế thành hình.
Khi khu kinh tế lớn lên, nhiều cánh đồng màu được chuyển thành đất công nghiệp, đất đô thị. Người làm nông giảm, người làm công nhân, buôn bán, dịch vụ tăng lên. Những vùng còn giữ nông nghiệp chủ yếu ở phía tây, giáp Như Thanh và Nông Cống.
Ở những vùng ấy, nhịp sống vẫn chậm như xưa: sáng ra đồng, chiều chăn bò trên đồi cát, tối quây quần quanh mâm cơm có cá biển kho mặn và rau luộc. Khoảng cách giữa một xã thuần nông phía tây và khu cảng phía đông chỉ là vài chục phút xe, nhưng nhịp sống khác hẳn nhau, như hai thế giới nằm cạnh nhau trong cùng một thị xã cũ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tĩnh Gia đổi thành thị xã Nghi Sơn năm nào?
Năm 2020, huyện Tĩnh Gia được chuyển thành thị xã Nghi Sơn. Tên mới lấy theo khu kinh tế Nghi Sơn, vốn lấy từ tên xã Nghi Sơn ở cực nam. Tên Tĩnh Gia có từ thời phủ Tĩnh Gia của nhà Nguyễn.
Nghi Sơn nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp thị xã bị bỏ. Vùng Tĩnh Gia – Nghi Sơn cũ thành các xã, phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Khu kinh tế Nghi Sơn có từ bao giờ?
Khu kinh tế Nghi Sơn được thành lập năm 2006, chiếm phần lớn phía nam huyện Tĩnh Gia cũ, có cảng nước sâu, lọc hóa dầu, nhiệt điện và xi măng. Khu vẫn hoạt động bình thường sau khi bỏ cấp huyện.
Đào Duy Từ quê ở đâu?
Đào Duy Từ là người gốc vùng Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Ông vào Đàng Trong giúp chúa Nguyễn, có công xây lũy Trường Dục, lũy Thầy và tổ chức bộ máy, được nhớ cả vì đóng góp cho nghệ thuật tuồng.
Đảo Biện Sơn thuộc đâu?
Đảo Biện Sơn nằm ngoài khơi phía nam, trước đây là một xã đảo của huyện Tĩnh Gia, sau là thị xã Nghi Sơn. Từ 1/7/2025, đảo thuộc đơn vị cấp xã mới của tỉnh Thanh Hóa theo danh sách sắp xếp.
Giấy tờ ghi huyện Tĩnh Gia có còn giá trị không?
Có. Giấy tờ cấp trước năm 2020 ghi huyện Tĩnh Gia vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo tên xã, phường hiện hành của tỉnh Thanh Hóa.