Thị xã Hồng Lĩnh là đơn vị cấp huyện ở phía bắc tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025. Thị xã được lập năm 1992, một năm sau khi tái lập tỉnh, trên phần đất cắt từ hai huyện Đức Thọ và Can Lộc. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Hồng Lĩnh cũ được sắp xếp thành các phường mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh.
Tên thị xã lấy theo dãy núi Hồng Lĩnh, ngọn núi thường đi đôi với sông Lam trong các câu thơ, câu ví về xứ Nghệ. Bài dưới đây nói về vì sao lập Hồng Lĩnh, ngã ba Bãi Vọt, dãy núi Hồng với các di tích quanh đó, đời sống phố chợ, và cách ghi địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Vì sao lập thị xã Hồng Lĩnh năm 1992
Trước năm 1992, vùng đất Hồng Lĩnh thuộc hai huyện Đức Thọ và Can Lộc. Đây là nơi quốc lộ 1 gặp quốc lộ 8 đi sang Lào, tạo thành ngã ba Bãi Vọt. Ngay từ thời bao cấp, quanh ngã ba đã hình thành một khu buôn bán, nhà trọ, quán xá phục vụ người đi đường và xe hàng.
Khi Hà Tĩnh tái lập năm 1991, tỉnh mới chỉ có một thị xã là thị xã Hà Tĩnh ở phía nam. Phía bắc tỉnh cần một trung tâm đô thị gần Vinh, gần sông Lam, để làm đầu mối cho các huyện Nghi Xuân, Đức Thọ, Can Lộc và hướng đi Hương Sơn. Thị xã Hồng Lĩnh ra đời năm 1992 để đáp ứng nhu cầu đó.
Địa bàn thị xã gồm một số phường quanh khu Bãi Vọt và chân núi như Bắc Hồng, Nam Hồng, Đức Thuận, Trung Lương, Đậu Liêu, cùng xã Thuận Lộc. Tên Đức Thuận, Trung Lương nghe gần với tên làng cũ của Đức Thọ, Can Lộc, phản ánh nguồn gốc vùng đất.
Khác nhiều thị xã lớn lên từ một thị trấn huyện lỵ, Hồng Lĩnh lớn lên chủ yếu nhờ một ngã ba giao thông. Vì vậy, phố xá Hồng Lĩnh chạy dài dọc quốc lộ hơn là tụ quanh một khu hành chính, và người ta tả đường đi theo các mốc trên quốc lộ nhiều hơn theo tên phố.
Ngã ba Bãi Vọt và trục đường đi Lào
Ngã ba Bãi Vọt là nơi quốc lộ 8 rẽ khỏi quốc lộ 1, đi về phía tây qua Đức Thọ, Hương Sơn tới cửa khẩu quốc tế Cầu Treo sang Lào. Hàng hóa, xe khách đi Lào và các tỉnh Trung Lào thường qua đây. Trong chiến tranh, ngã ba này nằm trên tuyến tiếp vận quan trọng và bị đánh phá nhiều lần.
Ngày nay, quanh Bãi Vọt có bến xe, chợ, các cửa hàng vật tư, quán ăn phục vụ người đi đường. Tài xế xe tải đường dài hay dừng ở đây nghỉ trước khi lên dốc đi Hương Sơn hoặc tiếp tục xuôi quốc lộ 1 vào Nam. Đây là kiểu phố quen thuộc ở các ngã ba quốc lộ: náo nhiệt ban ngày, nhiều xe ban đêm.
Hồng Lĩnh cũng cách thành phố Vinh không xa, chỉ cần qua cầu Bến Thủy là sang đất Nghệ An. Nhiều người sống ở Hồng Lĩnh nhưng làm việc, học hành ở Vinh, và ngược lại. Đường đi lại giữa hai bên sông Lam ngày càng thuận tiện, nhất là khi có thêm cầu mới.
Tuyến cao tốc Bắc Nam phía đông đi qua địa phận Hà Tĩnh ở phía tây quốc lộ 1. Khi tuyến này khai thác ổn định, xe đi Nam có thêm lựa chọn tránh đoạn phố đông của Hồng Lĩnh. Vị trí các nút giao và đoạn nào đã thông xe thay đổi theo tiến độ, nên kiểm tra thông tin mới nhất trước khi đi.
Dãy núi Hồng: chín mươi chín ngọn và các di tích
Dãy Hồng Lĩnh chạy dọc giữa Nghi Xuân, Can Lộc, Đức Thọ và thị xã Hồng Lĩnh, nhìn từ quốc lộ 1 thấy như một bức tường đá xanh. Dân gian nói núi Hồng có chín mươi chín ngọn, kèm truyền thuyết rằng đàn chim hồng về đậu, thiếu một ngọn để đủ trăm nên bay đi. Đây là truyện kể, không phải số đếm địa chất, nhưng là cách người Hà Tĩnh nhớ về núi.
Trên dãy núi có nhiều chùa cổ và di tích. Chùa Hương Tích ở phía Can Lộc từ lâu được gọi là danh lam bậc nhất đất Hoan Châu. Ở phía thị xã Hồng Lĩnh và các vùng giáp ranh cũng có những chùa, đền nhỏ trên sườn núi, là điểm đi lễ, leo núi của người dân vào dịp đầu năm.
Núi Hồng gắn với hình ảnh “núi Hồng sông Lam” trong văn chương, là biểu tượng quê hương của người xứ Nghệ đi xa. Thơ Nguyễn Du có những câu nhắc về núi Hồng nhìn từ quê Tiên Điền. Người Hồng Lĩnh thì quen nhìn núi mỗi sáng từ cửa nhà, đoán thời tiết theo mây trên đỉnh.
Sườn núi phía Hồng Lĩnh là đất đồi, có rừng trồng, có nơi khai thác đá. Leo núi tự phát nên đi theo lối mòn quen, có người địa phương dẫn, tránh mùa mưa vì đá trơn và dễ lạc trong mây mù.
Phố chợ, nghề buôn và đời sống thị xã
Hồng Lĩnh có tiếng là thị xã buôn bán. Chợ Hồng Lĩnh là đầu mối hàng hóa cho cả vùng phía bắc tỉnh, nhiều tiểu thương các huyện lân cận lấy hàng ở đây. Ngành buôn bán, vận tải, dịch vụ ăn uống chiếm phần lớn sinh kế trong khu phố.
Ra khỏi trục quốc lộ là các khối phố, xóm còn làm ruộng, trồng rau màu, chăn nuôi nhỏ. Xã Thuận Lộc ở phía đông vẫn giữ nét làng quê với đồng ruộng, đình làng. Nhiều nhà vừa có người buôn bán ngoài phố, vừa có ruộng trong làng.
Như nhiều nơi ở Hà Tĩnh, Hồng Lĩnh có đông người đi làm ăn xa, cả trong nước lẫn nước ngoài. Tiền gửi về góp phần xây nhà, mở cửa hàng, cho con đi học. Những dịp Tết, khu phố đông hẳn lên khi người đi xa về quê.
Món ăn ở Hồng Lĩnh mang đúng nét xứ Nghệ: cháo canh, bánh mướt, bánh bèo, cá kho, nhút xơ mít. Quán ăn quanh Bãi Vọt mở từ sáng sớm đến khuya để phục vụ người đi đường, nên đây là chỗ dễ tìm một bữa ăn nóng bất kể giờ nào.
Đường 8 trong chiến tranh và những năm làm cửa ngõ
Quốc lộ 8 từ Bãi Vọt đi Hương Sơn từng là một trong những con đường tiếp vận sang phía tây trong chiến tranh. Ngã ba Bãi Vọt và các cầu trên đường 8 nhiều lần bị đánh phá, xe chở hàng phải đi đêm, tắt đèn, có đoạn dùng phà và cầu phao thay cầu cố định. Người già trong vùng còn nhớ chuyện đi dân công, chuyện thanh niên xung phong giữ đường.
Sau chiến tranh, đường 8 trở lại vai trò con đường thương mại với Lào. Thời bao cấp, hàng hóa qua lại còn ít, chủ yếu là gỗ, lâm sản và hàng viện trợ. Từ khi cửa khẩu Cầu Treo được nâng cấp thành cửa khẩu quốc tế, lượng xe hàng, xe khách đi qua Bãi Vọt tăng dần, kéo theo các dịch vụ dọc đường.
Vị trí cửa ngõ khiến Hồng Lĩnh luôn có người lạ qua lại: tài xế, thương lái, người đi làm ở Lào, khách đi Cầu Treo. Người Hồng Lĩnh quen buôn bán với khách vãng lai, giá cả niêm yết rõ hơn nhiều chợ quê, và có nhiều nhà nghỉ nhỏ dọc quốc lộ.
Nhìn theo chiều dài lịch sử, Hồng Lĩnh là ví dụ cho việc một ngã ba đường có thể trở thành đô thị. Điều đó cũng giải thích vì sao khi bỏ cấp huyện, người dân vẫn sẽ gọi vùng này là Hồng Lĩnh hay Bãi Vọt lâu dài, dù tên trên giấy tờ là tên phường mới.
Những làng cũ nằm trong thị xã
Dù mang danh thị xã, Hồng Lĩnh chứa nhiều làng cũ có tuổi đời hàng trăm năm, vốn là làng của Đức Thọ và Can Lộc trước năm 1992. Các làng này còn đình, nhà thờ họ, giếng làng, và giữ lệ cúng tế, họp họ vào dịp đầu năm. Đi khỏi quốc lộ vài trăm mét là đã thấy cổng làng, lũy tre, ruộng lúa.
Nhà thờ họ ở đây là nơi các dòng họ lưu giữ gia phả, ghi tên làng, tên tổng, tên huyện theo từng thời. Người làm giấy tờ, tìm gốc gác thường nhờ trưởng họ tra gia phả để biết ông bà mình thuộc làng nào, huyện nào trước khi thị xã ra đời.
Một số làng ở chân núi có truyền thống khai thác đá, đốt vôi, làm nghề mộc. Những nghề này nay đã thu hẹp, thay bằng buôn bán, xây dựng và đi làm xa. Ruộng lúa vẫn còn ở phía đông, nhưng diện tích giảm dần vì đường sá, khu dân cư mới.
Với người tìm hiểu địa danh, điều cần nhớ là tên phường của Hồng Lĩnh, như Đậu Liêu hay Trung Lương, thường chính là tên làng cũ. Khi sắp xếp phường mới sau 7/2025, những tên này có thể không còn trên giấy tờ, nhưng vẫn còn trong cách người dân gọi nhau và trong gia phả.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Tĩnh giữ nguyên tên tỉnh, không sáp nhập. Từ 1/7/2025, thị xã Hồng Lĩnh không còn là đơn vị hành chính; các phường, xã cũ được gộp lại thành một số phường mới của tỉnh Hà Tĩnh. Tên Hồng Lĩnh vẫn còn hiện diện trong cách gọi của người dân và trong tên các phường mới theo phương án sắp xếp.
Bài này không liệt kê từng phường cũ thuộc phường mới nào vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban phường và cổng thông tin của tỉnh. Nếu bạn đang làm thủ tục đất đai hay hộ tịch, đó là nguồn nên tra.
Giấy tờ cấp trước năm 1992 ở vùng này ghi huyện Đức Thọ hoặc huyện Can Lộc, tùy làng. Giấy tờ cấp từ 1976 đến 1991 còn ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Từ 1992 đến hết tháng sáu năm 2025 ghi thị xã Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh. Ba lớp tên này đều chỉ một vùng đất.
Khi ghi địa chỉ mới, hãy ghi phường mới và tỉnh Hà Tĩnh, có thể kèm “trước là phường Bắc Hồng, thị xã Hồng Lĩnh” trong ngoặc. Với người giao hàng, câu “gần ngã ba Bãi Vọt” vẫn là mốc dễ hiểu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Hồng Lĩnh được thành lập năm nào?
Thị xã Hồng Lĩnh được lập năm 1992, một năm sau khi tái lập tỉnh Hà Tĩnh, trên phần đất cắt từ hai huyện Đức Thọ và Can Lộc, quanh ngã ba Bãi Vọt nơi quốc lộ 8 rẽ khỏi quốc lộ 1.
Hồng Lĩnh nay thuộc tỉnh nào?
Hồng Lĩnh vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Tĩnh không sáp nhập. Từ 1/7/2025 thị xã không còn là đơn vị hành chính, địa bàn cũ được sắp xếp thành các phường mới của tỉnh.
Ngã ba Bãi Vọt ở đâu?
Ngã ba Bãi Vọt nằm trong thị xã Hồng Lĩnh cũ, là nơi quốc lộ 8 tách khỏi quốc lộ 1 để đi về phía tây qua Đức Thọ, Hương Sơn tới cửa khẩu Cầu Treo sang Lào. Đây là mốc giao thông quen của cả vùng.
Núi Hồng Lĩnh có bao nhiêu ngọn?
Dân gian nói núi Hồng có chín mươi chín ngọn, kèm truyền thuyết chim hồng thiếu một ngọn nên bay đi. Đó là cách kể quen thuộc chứ không phải số đếm khảo sát; dãy núi trải qua Nghi Xuân, Can Lộc, Đức Thọ và Hồng Lĩnh.
Trước năm 1992, vùng Hồng Lĩnh thuộc huyện nào?
Trước năm 1992, vùng đất thị xã Hồng Lĩnh thuộc hai huyện Đức Thọ và Can Lộc, tùy từng làng. Từ 1976 đến 1991, các huyện này thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh, nên giấy tờ thời đó ghi tỉnh Nghệ Tĩnh.
Đi từ Vinh tới Hồng Lĩnh thế nào?
Từ Vinh qua cầu Bến Thủy trên sông Lam, đi tiếp quốc lộ 1 theo hướng nam là tới Hồng Lĩnh. Quãng đường không dài, nhưng giờ cao điểm đoạn cầu và khu phố có thể đông xe, nên tính dư thời gian.