Huyện Nghi Xuân là đơn vị cấp huyện ở cực bắc tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025, nằm trên bờ nam sông Lam, đối diện thành phố Vinh. Huyện có hai thị trấn là Tiên Điền (huyện lỵ) và Xuân An. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Nghi Xuân cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tỉnh không sáp nhập.
Nghi Xuân là đất của văn chương: quê Nguyễn Du, quê Nguyễn Công Trứ, đất ca trù Cổ Đạm. Đây cũng là cửa ngõ phía bắc của Hà Tĩnh, nơi xe từ Vinh qua cầu Bến Thủy là vào địa phận tỉnh. Bài này đi qua các lớp đó, kể về sông Lam, biển Xuân Thành, núi Hồng, và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Bờ nam sông Lam, cửa ngõ của Hà Tĩnh
Nghi Xuân nằm trong góc giữa sông Lam ở phía bắc, biển ở phía đông và dãy Hồng Lĩnh ở phía nam. Bên kia sông là thành phố Vinh và thị xã Cửa Lò của Nghệ An. Cầu Bến Thủy và cầu Bến Thủy 2 nối hai bờ, là đường đi chính của quốc lộ 1 và tuyến tránh.
Thị trấn Xuân An nằm ngay đầu cầu Bến Thủy phía Hà Tĩnh, là nơi xe từ Vinh vào tỉnh đi qua đầu tiên. Phố Xuân An phát triển nhanh nhờ vị trí này, nhiều người sống ở đây nhưng làm việc ở Vinh. Giá đất quanh đầu cầu vì thế thường cao hơn các vùng khác của huyện.
Cửa sông Lam đổ ra biển ở cửa Hội; bờ nam cửa Hội thuộc Nghi Xuân với làng biển Xuân Hội. Tàu thuyền đánh cá ra vào cửa này, và bến cá ở đây là nơi mua hải sản tươi của người dân hai bên sông.
Vị trí cửa ngõ khiến Nghi Xuân có quan hệ gần gũi với Vinh hơn với thành phố Hà Tĩnh. Học sinh đi học, người bệnh đi khám, người buôn bán đi chợ thường sang Vinh. Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, điều này càng rõ vì Vinh là tỉnh lỵ chung.
Tiên Điền: quê Nguyễn Du và dòng họ Nguyễn
Làng Tiên Điền là quê của Nguyễn Du (1765–1820), tác giả “Truyện Kiều”. Ông sinh ở Thăng Long, nhưng quê cha ở Tiên Điền, và ông đã sống nhiều năm ở quê trước khi ra làm quan cho triều Nguyễn. Dòng họ Nguyễn Tiên Điền là một dòng họ lớn, nhiều người làm quan, đỗ đạt thời Lê.
Khu di tích Nguyễn Du ở Tiên Điền gồm nhà thờ, khu mộ, nhà trưng bày tư liệu về cuộc đời và tác phẩm của ông. Đây là điểm đến của học sinh, sinh viên, người yêu văn chương và khách nước ngoài. Dịp kỷ niệm ngày sinh, ngày mất của ông có các hoạt động văn hóa.
Từ Tiên Điền nhìn về phía nam là dãy Hồng Lĩnh, nhìn về phía bắc là sông Lam. Cảnh này hiện lên trong một số bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du, khi ông nhớ quê từ nơi xa. Người đọc Truyện Kiều đến đây thường muốn tận mắt thấy núi Hồng, sông Lam trong thơ.
Thị trấn Tiên Điền là huyện lỵ của Nghi Xuân, hình thành từ việc sắp xếp lại thị trấn huyện lỵ cũ với xã Tiên Điền trong đợt sắp xếp những năm gần đây. Phố thị trấn nhỏ, yên tĩnh, có chợ, trường học, cơ quan huyện cũ.
Uy Viễn và Nguyễn Công Trứ
Làng Uy Viễn của Nghi Xuân là quê của Nguyễn Công Trứ (1778–1858), nhà thơ, nhà quân sự, nhà kinh tế thời Nguyễn. Ông nổi tiếng với các bài hát nói, ca trù phóng khoáng, và với việc chỉ đạo khẩn hoang lập ra hai huyện Kim Sơn ở Ninh Bình và Tiền Hải ở Thái Bình.
Ở quê ông có đền thờ, là di tích lịch sử của tỉnh. Người Nghi Xuân hay kể những câu chuyện về tính cách khác thường của ông: lên voi xuống chó, có lúc làm tướng, có lúc bị giáng làm lính, về già cưỡi bò đeo đạc ngựa đi chơi. Những chuyện đó được truyền lại như một phần tính cách người Nghi Xuân.
Nguyễn Công Trứ và ca trù gắn bó với nhau. Ông viết nhiều bài hát nói, thể loại thơ dùng để hát trong ca trù, và nhiều bài vẫn được các nghệ nhân hát đến nay. Vì vậy, khi nói về ca trù Nghi Xuân, người ta thường nhắc tên ông.
Nhiều con đường, trường học trong cả nước mang tên Nguyễn Công Trứ. Tại quê, tên ông còn gắn với các hoạt động khuyến học, lễ hội văn hóa của huyện.
Ca trù Cổ Đạm và dân ca ví, giặm
Làng Cổ Đạm là một trong những nơi giữ ca trù lâu đời ở xứ Nghệ. Năm 2009, UNESCO ghi danh ca trù là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, và Cổ Đạm là một trong các địa phương có câu lạc bộ ca trù được nhắc tới. Nghệ nhân ở đây vẫn dạy hát cho lớp trẻ.
Ca trù là lối hát thính phòng với đào nương hát, kép đàn đáy, quan viên cầm chầu. Bài hát thường là thơ hát nói, trong đó có nhiều bài của Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Dương Khuê. Nghe ca trù cần yên tĩnh, nên các buổi diễn thường nhỏ, gần gũi.
Bên cạnh ca trù, Nghi Xuân cũng là đất dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, được UNESCO ghi danh năm 2014. Các câu lạc bộ ví, giặm ở xã sinh hoạt định kỳ, hát trong lễ hội và giao lưu với Nghệ An bên kia sông.
Muốn nghe ca trù hay ví, giặm ở Nghi Xuân, bạn nên hỏi trước ủy ban xã hoặc nhà văn hóa, vì các buổi diễn không có lịch cố định hằng ngày. Dịp lễ hội đầu năm và các sự kiện văn hóa của tỉnh là lúc dễ gặp nhất.
Biển Xuân Thành và vùng cát ven biển
Biển Xuân Thành ở phía đông huyện là bãi biển dài, cát trắng mịn, nước trong, được nhiều người Hà Tĩnh và Nghệ An chọn đi nghỉ hè. Một số khu nghỉ dưỡng đã được xây dựng, bên cạnh các nhà hàng, quán hải sản ven bãi.
Mùa du lịch chính là mùa hè. Ngoài mùa, biển vắng, gió lạnh, nhiều cơ sở đóng cửa. Khách muốn yên tĩnh có thể chọn đi vào đầu hoặc cuối mùa, khi thời tiết vẫn đẹp nhưng ít người hơn.
Dải đất ven biển Nghi Xuân là đất cát, trồng khoai lang, lạc, rau màu, có rừng phi lao chắn cát. Làng chài dọc bờ đánh bắt gần bờ, làm nước mắm, ruốc, cá khô. Ở vùng giáp cửa Hội có bến cá lớn hơn.
Hải sản Nghi Xuân phổ biến là cá, mực, ghẹ, sò. Giá cả thay đổi theo mùa, nên hỏi giá trước khi gọi món ở quán ven bãi. Người địa phương thường mua ở chợ cá buổi sáng rồi nhờ quán chế biến.
Núi Hồng, chùa cổ và những làng khoa bảng khác
Phía nam huyện là sườn bắc của dãy Hồng Lĩnh, với rừng thông, những khe suối nhỏ và các chùa cổ. Từ Nghi Xuân lên núi có nhiều lối mòn; người địa phương hay leo vào dịp đầu năm. Cảnh nhìn từ núi xuống sông Lam và biển rất rộng.
Ngoài Tiên Điền và Uy Viễn, Nghi Xuân còn nhiều làng có truyền thống học hành, đỗ đạt. Văn bia, nhà thờ họ, đình làng lưu giữ tên người đỗ đạt thời Lê, Nguyễn. Người làm nghiên cứu Hán Nôm thường tìm đến các làng này.
Các lễ hội làng ở Nghi Xuân thường diễn ra đầu xuân, có tế lễ, rước kiệu, hát ví, giặm, thi đấu thể thao dân gian. Một số lễ hội ở vùng ven biển gắn với nghề cá, như lễ cầu ngư.
Như nhiều huyện Hà Tĩnh, Nghi Xuân có nhiều người đi làm xa, nhưng nhờ gần Vinh nên một phần lớn người trẻ có thể làm việc ở thành phố mà vẫn ở nhà. Đây là điểm khác với các huyện miền núi xa trung tâm.
Đọc địa danh Nghi Xuân qua các thời
Nghi Xuân là tên huyện có từ lâu đời và ổn định qua nhiều triều đại, ít bị cắt nhập so với các huyện khác của Hà Tĩnh. Ranh giới phía bắc là sông Lam, phía đông là biển, phía nam là núi Hồng, nên các mốc tự nhiên giữ cho huyện gần như cùng một hình dạng qua nhiều thế kỷ.
Phần lớn xã của Nghi Xuân sau năm 1945 mang chữ Xuân đứng đầu: Xuân Hội, Xuân Thành, Xuân Giang, Xuân Lam, Xuân Hồng, Xuân Viên, Xuân Liên và nhiều tên khác. Bên cạnh đó vẫn có những tên làng cổ được giữ làm tên xã như Cổ Đạm, Tiên Điền. Thấy chữ Xuân đầu tên xã trên giấy tờ Hà Tĩnh, khả năng cao đó là quê Nghi Xuân.
Tên làng thời Nguyễn như Tiên Điền, Uy Viễn, Cổ Đạm thường không trùng với tên xã sau 1945. Ví dụ làng Uy Viễn nằm trong vùng xã Xuân Giang. Khi đọc gia phả hay văn bia, cần hiểu rằng tên làng là lớp cũ hơn tên xã.
Sau các đợt sắp xếp xã 2019–2021 và đợt sau 7/2025, nhiều tên xã chữ Xuân có thể không còn trên giấy tờ mới. Nhưng tên làng cổ như Tiên Điền, Cổ Đạm gắn với danh nhân và di sản nên vẫn được nhắc trong đời sống và trong tên di tích.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Nghi Xuân cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Nghi Xuân không còn là đơn vị hành chính; hai thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban xã và trên cổng thông tin của tỉnh.
Giấy tờ cấp từ 1976 đến 1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Giấy tờ cấp trước đợt sắp xếp những năm gần đây có thể ghi thị trấn Nghi Xuân hoặc xã Tiên Điền thay cho thị trấn Tiên Điền. Tất cả vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp.
Gửi hàng về Nghi Xuân, ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là thị trấn Xuân An, huyện Nghi Xuân” hay tên xã cũ tương ứng. Với người giao hàng từ Vinh sang, mốc “đầu cầu Bến Thủy phía Hà Tĩnh” rất dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nghi Xuân nay thuộc tỉnh nào?
Nghi Xuân vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính; hai thị trấn Tiên Điền, Xuân An và các xã cũ gộp thành các xã mới.
Quê Nguyễn Du ở đâu?
Nguyễn Du sinh ở Thăng Long nhưng quê cha ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ở đây có khu di tích Nguyễn Du gồm nhà thờ, khu mộ và nhà trưng bày tư liệu về ông.
Nguyễn Công Trứ quê ở đâu?
Nguyễn Công Trứ quê làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông là nhà thơ hát nói, nhà quân sự và người chỉ đạo khẩn hoang lập hai huyện Kim Sơn, Tiền Hải; quê ông có đền thờ là di tích của tỉnh.
Ca trù Cổ Đạm là gì?
Cổ Đạm là làng ở Nghi Xuân giữ lối hát ca trù lâu đời, với đào nương, kép đàn đáy và quan viên cầm chầu. Ca trù được UNESCO ghi danh năm 2009; câu lạc bộ ở Cổ Đạm vẫn truyền dạy cho lớp trẻ.
Biển Xuân Thành thuộc huyện nào?
Biển Xuân Thành thuộc huyện Nghi Xuân trước 1/7/2025, là bãi cát dài, nước trong, được người Hà Tĩnh và Nghệ An chọn nghỉ hè. Mùa du lịch chính là mùa hè; ngoài mùa biển vắng và nhiều cơ sở đóng cửa.
Từ Vinh sang Nghi Xuân đi đường nào?
Từ Vinh qua cầu Bến Thủy hoặc cầu Bến Thủy 2 trên sông Lam là vào địa phận Nghi Xuân, thị trấn Xuân An nằm ngay đầu cầu. Từ đó theo quốc lộ 1 hoặc đường ven biển đi tiếp tới Tiên Điền, Xuân Thành.