Huyện Hương Khê là đơn vị cấp huyện miền núi ở phía tây nam tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025, giáp Lào ở phía tây và Quảng Bình cũ ở phía nam. Huyện lỵ là thị trấn Hương Khê. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Hương Khê cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tỉnh không sáp nhập.
Cái tên Hương Khê đi vào sử sách qua cuộc khởi nghĩa Hương Khê cuối thế kỷ XIX, và đi vào đời sống qua trái bưởi Phúc Trạch. Bài này đi qua địa hình thung lũng sông Ngàn Sâu, đường sắt và đường Hồ Chí Minh, vùng trồng bưởi, rừng núi biên giới, lần tách đất lập Vũ Quang, và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Thung lũng dài bên sông Ngàn Sâu
Hương Khê là một thung lũng dài chạy theo hướng tây bắc – đông nam, kẹp giữa dãy Trường Sơn ở phía tây và các dãy núi thấp ở phía đông. Sông Ngàn Sâu chảy dọc thung lũng, nhận nước từ nhiều khe suối rồi đi về phía bắc gặp sông Ngàn Phố thành sông La.
Địa hình như vậy khiến Hương Khê có kiểu khí hậu riêng: mùa hè rất nóng vì gió tây nam khô thổi qua núi, mùa mưa lũ về nhanh từ thượng nguồn, nước sông Ngàn Sâu có thể dâng cao chỉ sau vài trận mưa lớn. Các xã ven sông quen với lũ, nhà cửa thường có gác hoặc tầng hai để tránh nước.
Phần lớn diện tích huyện là đồi núi và rừng. Đồng ruộng tập trung ở dải đất bằng ven sông và các thung lũng nhỏ. Người dân trồng lúa, ngô, sắn, cây ăn quả, chăn nuôi trâu bò, khai thác rừng trồng.
Hương Khê có đường biên giới với Lào ở phía tây, chủ yếu là núi rừng hiểm trở. Vùng biên có các đồn biên phòng, bản làng nhỏ. Đi vào vùng biên cần tuân thủ quy định khu vực biên giới, không tự ý vượt qua các điểm có biển cấm.
Khởi nghĩa Hương Khê và tên gọi đi vào sử sách
Từ năm 1885 đến năm 1896, Phan Đình Phùng cùng Cao Thắng và nhiều thủ lĩnh khác lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp có quy mô lớn nhất trong phong trào Cần Vương. Sử sách gọi đây là khởi nghĩa Hương Khê, vì vùng núi Hương Khê và Vụ Quang là nơi đặt căn cứ chính.
Nghĩa quân xây dựng hệ thống đồn, lũy trên núi, chế tạo súng theo mẫu súng Pháp, mở rộng hoạt động ra nhiều tỉnh Bắc Trung Bộ. Cuộc khởi nghĩa kết thúc sau khi Phan Đình Phùng mất năm 1895 và lực lượng tan rã dần vào năm sau.
Phần căn cứ Vụ Quang nay thuộc huyện Vũ Quang cũ, được tách khỏi Hương Khê và các huyện lân cận năm 2000. Vì vậy, khi đọc tài liệu cũ nói “căn cứ Vụ Quang ở Hương Khê”, bạn cần hiểu theo ranh giới thời trước.
Ở Hương Khê có các di tích, bia ghi dấu liên quan đến cuộc khởi nghĩa. Học sinh trong huyện học về lịch sử này từ sớm, và tên Phan Đình Phùng, Cao Thắng được đặt cho nhiều con đường, trường học.
Bưởi Phúc Trạch: từ vườn quê đến chỉ dẫn địa lý
Bưởi Phúc Trạch mang tên xã Phúc Trạch của Hương Khê, nơi giống bưởi này được trồng lâu đời. Vùng trồng sau đó mở rộng ra nhiều xã trong huyện. Quả bưởi to, vỏ mỏng khi chín, múi màu hồng nhạt hoặc trắng ngà, vị ngọt thanh, ít hạt hơn nhiều giống khác.
Bưởi Phúc Trạch đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nghĩa là tên này gắn với vùng trồng cụ thể và quy trình nhất định. Không phải mọi quả bưởi bán dưới tên Phúc Trạch đều trồng ở Hương Khê, nên người mua ở xa nên mua qua người quen hoặc nơi bán rõ nguồn.
Mùa bưởi chính vào khoảng tháng tám đến tháng mười một âm lịch, đẹp nhất là gần Tết. Bưởi để được lâu nếu không dập, nên nhiều người mua về để dành. Dịp này, dọc quốc lộ và đường Hồ Chí Minh qua Hương Khê có nhiều sạp bày bưởi bán cho khách qua đường.
Ngoài bưởi, Hương Khê còn có cam, chè, mật ong rừng và lâm sản. Nhiều hộ làm kinh tế vườn đồi kết hợp trồng cây ăn quả với chăn nuôi. Thu nhập từ bưởi là nguồn quan trọng của nhiều gia đình trong huyện.
Đường sắt, ga Hương Phố và đường Hồ Chí Minh
Tuyến đường sắt Bắc Nam chạy dọc thung lũng Hương Khê, đi qua các ga như Hương Phố, Phúc Trạch rồi vào Quảng Bình cũ. Trong các huyện Hà Tĩnh, Hương Khê là nơi đường sắt chạy qua dài nhất theo cảm nhận của người địa phương, và ga Hương Phố là nơi nhiều người Hà Tĩnh lên xuống tàu khi đi Nam.
Đoạn đường sắt qua Hương Khê từng là điểm nóng trong chiến tranh, vì nằm trên tuyến vận chuyển vào Nam. Các cầu, ga bị đánh phá nhiều lần. Ngày nay đường sắt vẫn là cách đi lại quen của người dân, nhất là người lớn tuổi và người mang hàng nặng.
Đường Hồ Chí Minh cũng chạy qua Hương Khê, gần như song song với đường sắt ở một số đoạn. Con đường này giúp xe đi từ Hà Tĩnh vào Quảng Bình cũ, Quảng Trị và xa hơn mà không qua quốc lộ 1. Đoạn qua Hương Khê có đèo dốc, rừng hai bên, nên lái xe cẩn thận khi trời mưa.
Từ thị trấn Hương Khê ra thành phố Hà Tĩnh có các tuyến tỉnh lộ băng qua núi, qua vùng Cẩm Xuyên hoặc Can Lộc. Thời gian đi phụ thuộc tuyến chọn và điều kiện đường, nên hỏi người địa phương khi đi lần đầu.
Thị trấn Hương Khê và đời sống miền núi
Thị trấn Hương Khê là huyện lỵ, nằm giữa thung lũng, có chợ, bến xe, cơ quan của huyện cũ. Chợ Hương Khê họp đông vào buổi sáng, bán nông sản, lâm sản, hàng tạp hóa cho cả vùng. Phố thị trấn nhỏ, dọc theo trục đường chính.
Dân cư Hương Khê chủ yếu là người Kinh, cùng một số cộng đồng dân tộc thiểu số ở vùng cao như người Chứt. Mỗi cộng đồng giữ phong tục riêng, nhưng cùng chia sẻ nhịp sống miền núi: làm vườn, làm ruộng, vào rừng, chăn nuôi.
Nhiều thanh niên Hương Khê đi làm xa như các huyện khác của Hà Tĩnh. Người ở lại phát triển kinh tế vườn đồi, trang trại nhỏ. Các xã vùng sâu vẫn còn khó khăn về đường sá, trường học, y tế, nhất là vào mùa mưa lũ.
Món ăn ở Hương Khê có cá suối, rau rừng, măng, gà đồi, bên cạnh các món chung của Hà Tĩnh như cháo canh, nhút, bánh mướt. Đến mùa bưởi, bữa ăn nhà nào cũng có đĩa bưởi tráng miệng.
Rừng Kẻ Gỗ, Vũ Quang và hệ sinh thái miền tây
Phía tây và phía nam Hương Khê là những cánh rừng tự nhiên còn khá lớn của Hà Tĩnh. Một phần thuộc Vườn quốc gia Vũ Quang ở phía bắc, một phần nối sang khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ ở phía đông nam. Rừng ở đây là nơi sống của nhiều loài thú, chim, bò sát và thực vật quý.
Rừng giữ vai trò giữ nước cho sông Ngàn Sâu và các hồ thủy lợi phía hạ du. Khi rừng đầu nguồn bị mất, lũ về nhanh hơn và mùa khô cạn kiệt hơn, điều mà người dân ven sông nhận ra rõ qua từng năm. Vì vậy chuyện giữ rừng được nhắc nhiều trong các cuộc họp thôn xã.
Người dân ở các xã giáp rừng sống nhờ rừng trồng, khai thác lâm sản phụ được phép, làm vườn và chăn nuôi. Một số tham gia nhận khoán bảo vệ rừng. Săn bắt động vật hoang dã, khai thác gỗ trái phép là việc bị cấm và bị xử lý nghiêm.
Khách muốn vào rừng nên đi theo các tuyến được ban quản lý cho phép, có người dẫn đường địa phương, mang đủ nước và thông báo lộ trình. Mùa mưa là mùa vắt rừng và suối dâng nhanh, không nên tự đi.
Hương Khê và lần tách đất lập Vũ Quang
Năm 2000, huyện Vũ Quang được lập trên phần đất tách từ ba huyện Hương Khê, Đức Thọ và Hương Sơn. Hương Khê nhường một số xã ở phía bắc, vùng gần căn cứ Vụ Quang xưa. Sau lần này, Hương Khê thu hẹp nhưng vẫn là một trong những huyện rộng nhất của tỉnh.
Với người làm giấy tờ, điều này có nghĩa là một số làng ghi Hương Khê trước năm 2000, ghi Vũ Quang từ năm 2000 đến tháng sáu 2025, và sau đó chỉ còn tên xã mới. Giấy tờ thời nào ghi theo thời đó, vẫn hợp lệ.
Hương Khê cũng trải qua đợt sắp xếp xã 2019–2021, một số xã nhỏ được gộp lại. Danh sách xã vì thế thay đổi trong vài năm cuối trước khi bỏ cấp huyện.
Trong ký ức người dân, ranh giới giữa Hương Khê và Vũ Quang không quá rõ, vì nhiều họ hàng sống hai bên. Người ta vẫn gọi chung cả vùng là “miền Ngàn Sâu”, theo tên con sông chảy qua.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Hương Khê cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Hương Khê không còn là đơn vị hành chính; thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Hãy tra danh sách chính thức ở ủy ban xã và cổng thông tin của tỉnh khi cần dùng cho thủ tục.
Giấy tờ cấp từ 1976 đến 1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Vùng nay thuộc Vũ Quang cũ có thể ghi Hương Khê trên giấy tờ trước năm 2000. Sau 7/2025, cả hai tên huyện không còn trên địa chỉ hành chính.
Gửi hàng, đặc biệt là đặt bưởi về thành phố, hãy ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là xã Phúc Trạch, huyện Hương Khê” hay tên xã cũ tương ứng. Người bán bưởi ở Hương Khê thường gửi qua xe khách hoặc dịch vụ giao hàng, ghi rõ tên cũ giúp tránh nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hương Khê nay thuộc tỉnh nào?
Hương Khê vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính, thị trấn và các xã cũ được gộp thành các xã mới.
Bưởi Phúc Trạch trồng ở đâu?
Bưởi Phúc Trạch có gốc ở xã Phúc Trạch, huyện Hương Khê, rồi mở rộng ra nhiều xã trong huyện. Giống bưởi này đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý; mùa chính vào cuối năm, đẹp nhất gần Tết.
Khởi nghĩa Hương Khê diễn ra khi nào?
Khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo, kéo dài từ năm 1885 đến năm 1896, là cuộc khởi nghĩa lớn nhất của phong trào Cần Vương. Căn cứ chính ở vùng núi Hương Khê và Vụ Quang.
Hương Khê có ga tàu nào?
Tuyến đường sắt Bắc Nam đi qua Hương Khê với các ga như Hương Phố, Phúc Trạch. Ga Hương Phố là nơi nhiều người Hà Tĩnh lên xuống tàu khi đi Nam, vì thành phố Hà Tĩnh không có ga.
Hương Khê có giáp Lào không?
Có. Phía tây Hương Khê là dãy Trường Sơn, có đoạn biên giới với Lào. Đây chủ yếu là núi rừng hiểm trở; đi vào khu vực biên giới cần tuân thủ quy định của biên phòng.
Vũ Quang tách từ Hương Khê năm nào?
Năm 2000, huyện Vũ Quang được lập trên phần đất tách từ Hương Khê, Đức Thọ và Hương Sơn. Hương Khê nhường một số xã phía bắc, gần căn cứ Vụ Quang của khởi nghĩa Hương Khê xưa.