Huyện Hương Sơn là đơn vị cấp huyện miền núi ở phía tây bắc tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025, giáp Lào và Nghệ An. Huyện có hai thị trấn: Phố Châu (huyện lỵ) và Tây Sơn gần cửa khẩu Cầu Treo. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Hương Sơn cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tỉnh không sáp nhập.
Người Hà Tĩnh nhắc Hương Sơn là nghĩ ngay tới cam bù, nhung hươu và con đường quốc lộ 8 lên Cầu Treo. Bài dưới đây đi qua thung lũng sông Ngàn Phố, cửa khẩu, nghề nuôi hươu, vườn cam, dấu tích Hải Thượng Lãn Ông, lần tách đất cho Vũ Quang và cách ghi địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Thung lũng Ngàn Phố giữa Trường Sơn
Hương Sơn nằm trong thung lũng của sông Ngàn Phố, con sông bắt nguồn từ dãy Trường Sơn giáp Lào, chảy về phía đông rồi gặp sông Ngàn Sâu thành sông La. Hai bên sông là đồi núi, rừng, những dải đất bằng nhỏ để làm ruộng và lập làng.
Phía tây huyện là núi cao, rừng rậm, có vùng thuộc Vườn quốc gia Vũ Quang trải sang. Phía bắc giáp các huyện miền núi của Nghệ An, phía đông giáp Đức Thọ, phía nam giáp Vũ Quang. Nhiều khe suối từ núi đổ về sông, tạo ra những cảnh thác, vực mà người địa phương hay đến chơi mùa hè.
Khí hậu Hương Sơn khắc nghiệt hơn đồng bằng: mùa hè gió tây nam khô nóng rất rõ, mùa mưa lũ về nhanh, mùa đông có nơi lạnh hơn các huyện ven biển. Chính khí hậu ấy lại hợp với một số cây trồng, con nuôi đặc thù như cam bù, hươu sao.
Vùng núi Hương Sơn có suối nước khoáng nóng ở phía tây, gần đường lên cửa khẩu. Đây là điểm người dân và khách tìm đến ngâm tắm, nhất là mùa lạnh. Dịch vụ ở đây phát triển ở mức vừa phải, không tấp nập như các khu nghỉ dưỡng lớn.
Quốc lộ 8 và cửa khẩu quốc tế Cầu Treo
Quốc lộ 8 từ ngã ba Bãi Vọt đi qua Đức Thọ, vào Hương Sơn, qua thị trấn Phố Châu, rồi lên dốc tới cửa khẩu quốc tế Cầu Treo ở biên giới Việt – Lào. Bên kia biên giới là tỉnh Bolikhamxay của Lào, từ đó có đường đi Viêng Chăn và sang Thái Lan.
Cầu Treo là một trong những cửa khẩu đường bộ quan trọng nối miền Trung với Lào. Xe hàng chở gỗ, nông sản, hàng tiêu dùng qua lại hằng ngày. Khách du lịch đi đường bộ sang Lào, Thái Lan cũng thường chọn cửa khẩu này.
Gần cửa khẩu là khu kinh tế cửa khẩu và thị trấn Tây Sơn, nơi có các kho bãi, dịch vụ vận tải, nhà nghỉ, quán ăn. Đời sống ở đây gắn với nhịp xe qua cửa khẩu: đông khi hàng nhiều, vắng khi biên giới có điều chỉnh.
Đường lên Cầu Treo có nhiều đoạn đèo dốc, mùa mưa dễ sạt lở. Người lái xe nên kiểm tra tình trạng đường trước, đặc biệt sau những đợt mưa lớn. Thủ tục xuất nhập cảnh tại cửa khẩu theo quy định hiện hành, nên kiểm tra trước giờ làm việc và giấy tờ cần mang.
Nghề nuôi hươu và nhung hươu Hương Sơn
Hương Sơn có truyền thống nuôi hươu sao lấy nhung từ lâu. Hươu được nuôi trong chuồng hoặc vườn rào cạnh nhà, ăn lá cây, cỏ, rau củ. Nhiều gia đình nuôi vài con, có nhà nuôi hàng chục con, coi đây là “của để dành”.
Nhung hươu là phần sừng non của hươu đực, được cắt vào mùa nhất định. Nhung Hương Sơn có tiếng trong dân gian, được nhiều người ở xa tìm mua. Giá nhung thay đổi theo chất lượng và thời điểm, nên người mua nên mua ở nơi tin cậy, có thể xem tận nơi.
Việc sử dụng nhung hươu là thói quen dân gian; bài này không khuyên dùng cho mục đích chữa bệnh. Người có vấn đề sức khỏe nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.
Nghề nuôi hươu cũng có thăng trầm: có năm giá cao, nhiều hộ mở rộng; có năm giá xuống, đàn hươu giảm. Dù vậy, hình ảnh con hươu sao trong vườn nhà vẫn là một nét riêng của làng quê Hương Sơn mà ít nơi khác có.
Cam bù và kinh tế vườn đồi
Cam bù Hương Sơn là giống cam quả to, vỏ dày sần, màu vàng cam khi chín, vị ngọt đậm pha chua nhẹ. Cam chín vào cuối năm, đẹp nhất là dịp Tết, nhiều gia đình bày cam bù trên bàn thờ ngày Tết.
Vùng trồng cam bù nằm ở nhiều xã ven sông Ngàn Phố và vùng đồi. Cam được trồng trên đất đồi, chăm bằng phân chuồng, tưới bằng nước suối. Mùa thu hoạch, thương lái về tận vườn mua, hoặc người dân mang ra chợ, bày bán dọc quốc lộ 8.
Ngoài cam bù, Hương Sơn còn có chè xanh, mật ong, các loại cây ăn quả khác, và rừng trồng keo. Kinh tế vườn đồi kết hợp với nuôi hươu, chăn nuôi bò dê là mô hình phổ biến ở nhiều gia đình.
Người mua cam ở xa nên lưu ý cam bù thật có vỏ dày, sần, khi bóc thơm mùi tinh dầu. Hàng mang tên cam bù Hương Sơn bán ở thành phố không phải lúc nào cũng trồng ở Hương Sơn, nên mua qua người quen hoặc nơi bán rõ nguồn.
Dấu tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, danh y thế kỷ XVIII, sinh ở vùng Hải Dương xưa nhưng sống phần lớn cuộc đời ở quê mẹ thuộc Hương Sơn. Tại đây ông chữa bệnh, dạy học, viết bộ sách y học lớn “Hải Thượng y tông tâm lĩnh”.
Ở Hương Sơn có khu di tích lưu niệm Hải Thượng Lãn Ông, gồm nhà thờ, mộ và các công trình tưởng niệm. Đây là nơi giới y học cổ truyền thường đến thăm, nhất là vào dịp kỷ niệm ngày mất của ông.
Tên Hải Thượng Lãn Ông được đặt cho nhiều bệnh viện, trường học, con đường trong cả nước. Người Hương Sơn tự hào về danh y này, coi ông là một phần của truyền thống vùng đất.
Khi đến thăm khu di tích, khách nên đi theo hướng dẫn của ban quản lý, giữ trật tự. Khu di tích nằm trong vùng đồi núi, nên chuẩn bị nước, mũ nón vào mùa hè.
Làng quê Hương Sơn: giọng nói, món ăn và người đi xa
Giọng Hương Sơn có sắc riêng ngay trong cái chung của giọng Hà Tĩnh: nhiều từ cổ, thanh điệu nặng, nói nhanh. Người các huyện đồng bằng nghe vài câu là đoán được người Hương Sơn. Đây là điều người Hương Sơn đi xa hay kể vui khi gặp đồng hương.
Bữa ăn của người Hương Sơn có cá sông Ngàn Phố, rau rừng, măng, gà đồi, thịt bò, bên cạnh nhút, tương và các món chung của xứ Nghệ. Mùa đông, các nhà hay nấu canh rau rừng với cá, ăn kèm cơm nóng. Nhiều gia đình vẫn tự làm tương, muối nhút để ăn quanh năm.
Như các huyện khác của Hà Tĩnh, Hương Sơn có nhiều người đi làm ăn xa, cả trong nước và nước ngoài. Nhà mới xây nhiều ở các xã ven quốc lộ, nhưng người già, trẻ nhỏ ở lại chiếm phần đông thời gian trong năm.
Các làng còn đình, đền, nhà thờ họ, giữ lệ tế lễ đầu xuân. Một số đền thờ gắn với các nhân vật lịch sử địa phương và với những người có công khai phá vùng đất ven sông. Người đi xa về thường ghé thắp hương ở nhà thờ họ trước khi đi thăm họ hàng.
Phố Châu, Tây Sơn và lần tách đất cho Vũ Quang
Thị trấn Phố Châu là huyện lỵ của Hương Sơn, nằm trên quốc lộ 8, có chợ, bến xe, cơ quan huyện cũ. Đường Hồ Chí Minh cũng đi qua khu vực này, khiến Phố Châu là nút giao của hai trục đường lớn. Chợ Phố Châu là nơi mua bán sầm uất của cả huyện.
Thị trấn Tây Sơn ở phía tây, gần cửa khẩu Cầu Treo, phát triển chủ yếu nhờ hoạt động thương mại biên giới. Hai thị trấn cách nhau một quãng đường đèo dốc, cảnh quan khác hẳn nhau.
Năm 2000, một số xã phía nam Hương Sơn được tách sang huyện mới Vũ Quang, cùng với đất của Hương Khê và Đức Thọ. Giấy tờ cấp trước năm đó ở các xã này ghi huyện Hương Sơn, sau đó ghi Vũ Quang.
Đợt sắp xếp xã 2019–2021 gộp nhiều xã của Hương Sơn, có xã mang tên mới. Vì thế, cùng một thôn có thể có nhiều cách ghi xã khác nhau trong mười năm gần đây, chưa kể lần đổi sau 7/2025.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Hương Sơn cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Hương Sơn không còn là đơn vị hành chính; hai thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban xã và trên cổng thông tin của tỉnh.
Giấy tờ cấp từ 1976 đến 1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Vùng nay thuộc Vũ Quang cũ có thể ghi Hương Sơn trên giấy tờ trước năm 2000. Những giấy tờ đó vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp.
Gửi hàng về Hương Sơn, ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là thị trấn Phố Châu, huyện Hương Sơn” hoặc tên xã cũ tương ứng. Mốc “trên quốc lộ 8” hay “gần cửa khẩu Cầu Treo” giúp người giao hàng định vị nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Hương Sơn nay thuộc tỉnh nào?
Hương Sơn vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính, hai thị trấn và các xã cũ được gộp thành các xã mới.
Cửa khẩu Cầu Treo ở đâu?
Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo nằm ở phía tây huyện Hương Sơn cũ, trên quốc lộ 8, giáp tỉnh Bolikhamxay của Lào. Gần cửa khẩu là thị trấn Tây Sơn và khu kinh tế cửa khẩu.
Cam bù Hương Sơn có mùa nào?
Cam bù Hương Sơn chín vào cuối năm, đẹp nhất là dịp Tết. Quả to, vỏ dày sần, vị ngọt đậm pha chua nhẹ. Người mua ở xa nên mua qua người quen hoặc nơi bán rõ nguồn để tránh hàng nơi khác.
Huyện lỵ Hương Sơn ở đâu?
Huyện lỵ Hương Sơn là thị trấn Phố Châu, nằm trên quốc lộ 8 và gần đường Hồ Chí Minh. Huyện còn thị trấn Tây Sơn ở phía tây, gần cửa khẩu Cầu Treo. Từ 1/7/2025 cả hai được sắp xếp vào xã mới.
Hải Thượng Lãn Ông có phải người Hương Sơn không?
Lê Hữu Trác sinh ở vùng Hải Dương xưa nhưng sống phần lớn cuộc đời ở quê mẹ thuộc Hương Sơn, chữa bệnh, dạy học và viết sách ở đây. Hương Sơn có khu di tích lưu niệm ông gồm nhà thờ và mộ.
Nghề nuôi hươu ở Hương Sơn có từ bao giờ?
Nghề nuôi hươu sao lấy nhung ở Hương Sơn có từ lâu, được truyền qua nhiều thế hệ. Không có mốc năm thống nhất trong tài liệu phổ biến; điều chắc chắn là đây là nghề đặc trưng của huyện, ít nơi khác có.