Thành phố Vĩnh Long là tỉnh lỵ của tỉnh Vĩnh Long cũ, nằm bên bờ sông Cổ Chiên, được nâng từ thị xã lên thành phố năm 2009. Từ 1/7/2025, cấp thành phố không còn; địa bàn được sắp xếp thành một số phường thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, và nơi đây tiếp tục là trung tâm hành chính của tỉnh mới gồm ba tỉnh cũ.
Bài dành cho người cần biết thành phố cũ gồm những gì, phố phường hình thành từ đâu, nên xem gì nếu ghé qua và tra giấy tờ cũ thế nào. Các con số chính xác về dân số, diện tích không được nêu ở đây vì đã thay đổi theo đợt sắp xếp; muốn dùng cho hồ sơ, hãy tra số liệu chính thức.
Thị trấn bên dinh xưa, thị xã rồi thành phố
Đất thành phố Vĩnh Long là nơi trị sở dinh Long Hồ dừng chân lâu nhất từ thế kỷ 18. Khi Vĩnh Long thành một trong sáu tỉnh Nam Kỳ năm 1832, tỉnh thành cũng đặt ở đây, có thành lũy, dinh thự và chợ bên sông. Dấu tích thành cũ nay không còn nhiều, nhưng cách bố trí phố chợ dọc sông Cổ Chiên và sông Long Hồ, con rạch chảy xuyên trung tâm, vẫn cho thấy một đô thị lớn lên từ bến nước.
Thời Pháp, nơi này là tỉnh lỵ tỉnh Vĩnh Long; sau năm 1975 là thị xã Vĩnh Long, rồi làm tỉnh lỵ tỉnh Cửu Long trong khoảng 1976–1991. Khi tái lập tỉnh Vĩnh Long năm 1992, thị xã trở lại vai tỉnh lỵ. Năm 2009, Chính phủ quyết định thành lập thành phố Vĩnh Long trên cơ sở toàn bộ thị xã cũ.
Trước 7/2025, thành phố gồm các phường đánh số kiểu đô thị cũ (Phường 1, Phường 2…) và một số phường, xã mang tên riêng như Tân Ngãi, Trường An ở rìa thành phố. Kiểu đặt tên phường bằng số khiến nhiều người nhầm khi tra địa chỉ: "Phường 1" có ở rất nhiều thành phố, thị xã miền Tây, nên khi khai giấy tờ cũ luôn kèm tên thành phố và tên tỉnh.
Văn Thánh Miếu và những di tích trong nội ô
Di tích nổi tiếng nhất của thành phố là Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, nằm bên bờ sông Long Hồ. Công trình được các nho sĩ địa phương, trong đó có đốc học Nguyễn Thông, khởi xướng xây dựng từ những năm 1860, là một trong số ít văn miếu còn lại ở Nam Bộ. Khuôn viên có hồ nước, cổng tam quan, nhà bia và nhiều cây cổ thụ, không khí tĩnh, hợp cho người thích kiến trúc cổ và lịch sử giáo dục.
Văn miếu cũng là nơi người ta hay nhắc tới các nhân vật lịch sử gắn với Vĩnh Long, trong đó có Phan Thanh Giản. Câu chuyện năm 1867, khi ông giao thành cho quân Pháp rồi tự vẫn, vẫn được giới nghiên cứu bàn thảo nhiều chiều; khu di tích là chỗ để người đọc tìm hiểu bối cảnh thay vì phán xét vội.
Trong nội ô còn khu lưu niệm cố Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng, người quê huyện Long Hồ, cùng một số đình, chùa, nhà thờ có tuổi đời trên trăm năm. Bảo tàng tỉnh trưng bày hiện vật về lịch sử, văn hóa vùng đất giữa hai sông. Các điểm này đều nằm gần nhau, đi bộ hoặc xe máy một buổi là đủ.
Điều đáng quý ở cụm di tích này là chúng còn nằm giữa đời sống phố thị chứ không bị rào riêng thành khu du lịch. Buổi chiều, người dân vẫn tập thể dục quanh hồ, học sinh ngồi ôn bài dưới gốc cây cổ thụ, các cụ ngồi uống trà gần cổng. Nếu muốn chụp ảnh, nên hỏi trước khi chụp người và tránh dùng đèn chớp trong gian thờ.
Người ở xa ghé thăm nên đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh giờ nắng gắt. Khi vào khu thờ tự, ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng như ở mọi di tích.
Cầu Mỹ Thuận và vị trí giao thông
Với nhiều người, thành phố Vĩnh Long gắn với cầu Mỹ Thuận. Cầu dây văng này bắc qua sông Tiền, nối Cái Bè của Tiền Giang cũ với đầu cầu phía Vĩnh Long, thông xe năm 2000. Trước đó, xe cộ trên quốc lộ 1 phải qua phà Mỹ Thuận, cảnh xếp hàng chờ phà nhiều giờ vào dịp lễ Tết là ký ức của cả một thế hệ người miền Tây đi làm ăn xa.
Năm 2023, cầu Mỹ Thuận 2 thông xe cùng tuyến cao tốc Mỹ Thuận – Cần Thơ, chạy song song cầu cũ. Từ đó, xe đi xuyên miền Tây có thể không cần vào nội ô thành phố, giảm đáng kể cảnh kẹt xe ở các nút giao. Ngược lại, người muốn ghé thành phố cần nhớ rẽ khỏi cao tốc đúng nút, nếu không sẽ chạy thẳng qua.
Từ thành phố, quốc lộ 53 đi về Trà Vinh, quốc lộ 80 tách hướng tây sang Sa Đéc, Đồng Tháp; quốc lộ 1 chạy xuống Bình Minh rồi qua cầu Cần Thơ. Đường thủy vẫn quan trọng: sông Cổ Chiên là luồng ghe chở gạch, lúa, trái cây đi khắp vùng. Bến phà, đò ngang sang cù lao An Bình thuộc huyện Long Hồ đối diện thành phố vẫn còn hoạt động, là lối quen của người đi chơi miệt vườn.
Đời sống phố thị: chợ, trường học, bệnh viện
Chợ ven sông: chợ Vĩnh Long nằm sát bờ sông, hàng hóa đến bằng cả đường bộ lẫn ghe. Buổi sáng sớm là lúc chợ đông nhất, bày bán trái cây miệt vườn, cá đồng, rau từ các xã quanh thành phố.
Trung tâm giáo dục: thành phố có một số trường đại học, cao đẳng và trường trung học có bề dày, thu hút học sinh, sinh viên từ các huyện và các tỉnh lân cận. Khu nhà trọ, quán ăn sinh viên tạo nên một nhịp sống riêng ở vài phường.
Y tế tuyến tỉnh: các bệnh viện tuyến tỉnh đặt tại thành phố phục vụ người dân cả Vĩnh Long cũ; từ 2025 nhiều cơ sở còn đón người từ Bến Tre, Trà Vinh cũ. Muốn biết cơ sở nào tiếp nhận loại bệnh nào, nên hỏi trực tiếp hoặc tra trang chính thức của ngành y tế tỉnh.
Ăn uống bình dân: phố ẩm thực về đêm, quán hủ tiếu, bánh xèo, cơm tấm dọc các tuyến chính; món chè, bánh lá từ các xã quanh thành phố mang vào bán. Giá cả thay đổi theo thời điểm, hỏi trước khi gọi là thói quen tốt.
Nhịp sống: dù là tỉnh lỵ, nhịp phố vẫn chậm hơn Cần Thơ hay Mỹ Tho; sau mười giờ tối nhiều tuyến đường đã vắng. Đó là một phần lý do nhiều người làm ở Cần Thơ vẫn chọn về Vĩnh Long sinh sống.
Đi một vòng thành phố cũ trong một ngày
Với người ghé thăm lần đầu, một lộ trình đi bộ kết hợp xe máy trong ngày đủ để thấy những gì làm nên gương mặt thành phố cũ. Lộ trình dưới đây chỉ là gợi ý, giờ mở cửa các điểm có thể thay đổi nên hỏi tại chỗ:
- Sáng sớm: ra chợ ven sông khi ghe hàng vừa cập bến, ăn sáng hủ tiếu hoặc bánh canh ở các quán quanh chợ, nhìn sông Cổ Chiên lúc còn sương.
- Giữa buổi sáng: đi bộ dọc bờ sông Long Hồ tới Văn Thánh Miếu, dành khoảng một giờ cho khuôn viên, nhà bia và các gian thờ.
- Gần trưa: ghé bảo tàng tỉnh để xem hiện vật về vùng đất giữa hai sông, rồi nghỉ trưa tránh nắng.
- Đầu giờ chiều: qua phà hoặc đò ngang sang cù lao An Bình thuộc Long Hồ cũ, đi một vòng vườn trái cây, ghé chùa Tiên Châu hoặc nhà cổ Cai Cường.
- Chiều muộn: quay về thành phố, ra khu công viên ven sông đón gió, nhìn cầu Mỹ Thuận lên đèn từ xa.
- Buổi tối: ăn tối ở phố ẩm thực, chọn món cá kho, lẩu mắm hay các món ốc bình dân của miền Tây.
Đi mùa mưa, nhớ mang áo mưa vì mưa chiều thường đến nhanh. Đi dịp Tết, phà sang cù lao đông hơn thường lệ, nên đi sớm. Thành phố nhỏ, các điểm gần nhau, nhưng trưa nắng gắt nên chia lịch hợp lý thay vì cố đi liền một mạch.
Nay thuộc đâu: các phường của tỉnh Vĩnh Long mới
Từ 1/7/2025, thành phố Vĩnh Long không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ của thành phố được sắp xếp lại thành một số phường mới thuộc tỉnh Vĩnh Long, mỗi phường mới gồm vài phường cũ liền kề. Vì trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt ở Vĩnh Long, các cơ quan cấp tỉnh tiếp tục làm việc trên địa bàn thành phố cũ, nay phục vụ cả người dân Bến Tre và Trà Vinh cũ.
Một số tên phường mới mượn tên địa danh quen thuộc, một số giữ tên phường cũ lớn nhất trong nhóm. Danh mục này không liệt kê tên từng phường mới để tránh sai; khi cần, hãy tra theo tên phường cũ ghi trên giấy tờ, hoặc hỏi trực tiếp trung tâm phục vụ hành chính công phường nơi mình ở.
Người có giấy tờ ghi "thị xã Vĩnh Long" (trước 2009), "thị xã Vĩnh Long, tỉnh Cửu Long" (1976–1991) đều đang chỉ cùng một nơi. Khi làm hồ sơ đất đai, thừa kế hay xác nhận nơi sinh, ghi rõ chuỗi tên cũ này giúp cán bộ đối chiếu nhanh hơn.
Phần đất thuộc thành phố cũ nhưng nằm ven rìa, sát huyện Long Hồ, có thể được ghép với xã cũ của Long Hồ trong đợt sắp xếp. Nếu nhà bạn ở vùng giáp ranh, đừng mặc định mình thuộc phường; hãy tra cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Vĩnh Long được thành lập năm nào?
Thành phố Vĩnh Long được thành lập năm 2009 trên cơ sở toàn bộ thị xã Vĩnh Long. Trước đó nơi này là thị xã, từng là tỉnh lỵ tỉnh Cửu Long trong khoảng 1976–1991 và tỉnh lỵ Vĩnh Long từ năm 1992.
Thành phố Vĩnh Long nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, địa bàn thành phố Vĩnh Long cũ được sắp xếp thành một số phường thuộc tỉnh Vĩnh Long mới. Đây vẫn là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới gồm Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh cũ.
Văn Thánh Miếu Vĩnh Long ở đâu?
Văn Thánh Miếu nằm bên bờ sông Long Hồ trong nội ô thành phố Vĩnh Long cũ, gần các di tích khác. Công trình khởi dựng từ những năm 1860, là một trong số ít văn miếu còn giữ được ở Nam Bộ.
Cầu Mỹ Thuận nối những đâu?
Cầu Mỹ Thuận bắc qua sông Tiền, nối Cái Bè thuộc Tiền Giang cũ với đầu cầu phía thành phố Vĩnh Long, thông xe năm 2000. Cầu Mỹ Thuận 2 chạy song song, thông xe năm 2023 cùng cao tốc Mỹ Thuận – Cần Thơ.
Từ thành phố Vĩnh Long sang cù lao An Bình thế nào?
Cù lao An Bình thuộc huyện Long Hồ cũ, nằm đối diện thành phố qua sông Cổ Chiên. Người đi thường qua phà hoặc đò ngang từ bến trong thành phố; giờ chạy và giá vé nên hỏi tại bến vì có thể thay đổi.
Giấy tờ ghi thị xã Vĩnh Long tỉnh Cửu Long là nơi nào?
Đó chính là thành phố Vĩnh Long về sau. Giấy tờ lập trong khoảng 1976–1991 ghi tỉnh Cửu Long vì khi ấy Vĩnh Long và Trà Vinh chung một tỉnh; khi làm hồ sơ, nên ghi kèm tên cũ và tên mới để đối chiếu.