Huyện Long Hồ thuộc tỉnh Vĩnh Long cũ, bao quanh thành phố Vĩnh Long, gồm cả cù lao An Bình giữa sông Cổ Chiên và sông Tiền. Tên huyện lấy từ dinh Long Hồ, đơn vị hành chính đầu tiên của vùng đất này thời chúa Nguyễn. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới.
Long Hồ vừa là vùng ven đô của tỉnh lỵ, vừa giữ nhiều nét miệt vườn nhất tỉnh cũ. Bài đi qua nguồn gốc tên gọi, cù lao An Bình với chùa Tiên Châu và nhà cổ Cai Cường, quê của cố Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng, khu công nghiệp ven quốc lộ và cách tra địa chỉ sau sắp xếp.
Cái tên Long Hồ: từ dinh thế kỷ 18 đến huyện
Long Hồ là cái tên lâu đời nhất của vùng đất Vĩnh Long. Đầu thập niên 1730, chúa Nguyễn lập dinh Long Hồ để cai quản vùng đất mới khai phá phía nam sông Tiền. Trị sở dinh từng đặt ở vài nơi trước khi dời về khu vực thành phố Vĩnh Long ngày nay. Dinh đổi tên mấy lần, tới năm 1832 thì thành tỉnh Vĩnh Long trong Nam Kỳ lục tỉnh.
Vùng đất quanh tỉnh lỵ về sau được tổ chức thành đơn vị cấp huyện bao quanh thị xã, theo cách quen thuộc ở nhiều tỉnh Nam Bộ. Sau năm 1975, huyện mang tên Long Hồ như một cách giữ lại tên dinh xưa. Con rạch chảy qua trung tâm thành phố cũng mang tên sông Long Hồ, nên với người địa phương, chữ Long Hồ vừa là tên sông, tên huyện, vừa là tên một thời lịch sử.
Trung tâm huyện là thị trấn Long Hồ, nằm không xa thành phố. Vì huyện ôm quanh tỉnh lỵ, ranh giới giữa đất huyện và đất thành phố nhiều chỗ chỉ là một con đường, một con rạch. Người ở các xã giáp ranh đi chợ, đi học, khám bệnh ở thành phố như người trong phố.
Cù lao An Bình: miệt vườn giữa sông
Phần nổi tiếng nhất của Long Hồ là cù lao An Bình, một cù lao lớn nằm đối diện thành phố Vĩnh Long, bao quanh bởi sông Cổ Chiên, sông Tiền và các nhánh nhỏ. Trước 7/2025, cù lao gồm các xã An Bình, Bình Hòa Phước, Hòa Ninh, Đồng Phú của huyện Long Hồ. Đất phù sa bồi hằng năm, mương vườn chằng chịt, cây trái quanh năm.
Chôm chôm, nhãn, chuối, bưởi, măng cụt và nhiều loại cây khác phủ kín cù lao. Mùa chôm chôm chín đỏ là lúc cù lao đông khách nhất. Nhiều nhà vườn mở cửa đón khách vào vườn ăn trái, ăn cơm nhà, ngủ lại theo kiểu nhà dân. Các con đường bê tông nhỏ len giữa vườn, đi xe đạp hoặc xe máy chậm là thích hợp nhất.
Để sang cù lao, người ta đi phà hoặc đò ngang từ thành phố Vĩnh Long; một số đường bộ nối qua cầu tới phần cù lao giáp đất liền. Mùa nước nổi, nước lên cao sát bờ mương, có năm tràn vào vườn; người đi chơi nên hỏi thăm tình hình nước trước. Giá dịch vụ vào vườn, ăn uống, ngủ lại do từng hộ tự định, nên hỏi rõ trước.
Một điều nên nhớ: cù lao là nơi người dân sống và làm vườn, không phải công viên. Đừng hái trái khi chưa được phép, không xả rác xuống mương, và giữ yên lặng khi đi ngang nhà dân vào buổi tối.
Chùa Tiên Châu và nhà cổ Cai Cường
Trên cù lao An Bình có chùa Tiên Châu, một ngôi chùa cổ có kiến trúc gỗ chạm khắc, nhiều hoành phi, câu đối, nằm giữa vườn cây. Chùa là điểm đến quen thuộc trong các lộ trình tham quan cù lao. Người ghé thăm nên coi đây là di tích kiến trúc và văn hóa, ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, không bàn tán về nghi lễ.
Cũng trên cù lao là nhà cổ Cai Cường ở xã Bình Hòa Phước cũ, xây vào cuối thế kỷ 19. Ngôi nhà kết hợp kiến trúc phương Tây ở mặt ngoài với kết cấu gỗ truyền thống bên trong, một kiểu nhà phổ biến ở giới điền chủ Nam Kỳ thời ấy. Khuôn viên có vườn cây, sân rộng, và đôi khi được dùng làm bối cảnh quay phim, chụp ảnh.
Hai di tích này cho thấy cù lao An Bình không chỉ là vườn trái cây mà từng là nơi cư trú của những gia đình khá giả, có điều kiện xây nhà to, cúng chùa. Ngoài ra còn nhiều nhà cổ nhỏ hơn rải rác trong cù lao, một số vẫn có người ở; khách muốn vào xem cần xin phép chủ nhà.
Long Phước, quê cố Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng
Ông Phạm Hùng, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng giai đoạn 1987–1988, sinh năm 1912 tại xã Long Phước thuộc huyện Long Hồ. Ở quê hương có khu di tích nhà thời niên thiếu của ông, bên cạnh khu lưu niệm trong thành phố Vĩnh Long. Đây là điểm tham quan lịch sử thường có trong lộ trình của học sinh và đoàn khách trong tỉnh.
Cuộc đời ông gắn với nhiều giai đoạn lịch sử của đất nước, từ thời hoạt động trước năm 1945, những năm tù đày ở Côn Đảo, đến các cương vị lãnh đạo sau này. Khu di tích ở quê và khu lưu niệm trong thành phố trưng bày hiện vật, hình ảnh theo từng giai đoạn ấy, giúp người xem hình dung một người con của vùng đất Long Hồ đi xa rồi trở thành nhân vật lịch sử.
Long Phước là vùng ruộng vườn yên tĩnh, cách thành phố không xa. Đường vào xã nhỏ, đi xe máy thuận tiện hơn xe lớn. Khi đến khu di tích, khách nên giữ trật tự, tôn trọng không gian tưởng niệm.
Ngoài Long Phước, Long Hồ còn nhiều đình làng tổ chức lễ Kỳ Yên hằng năm, nhiều chùa và miếu nhỏ trong các xóm. Với người đọc tìm hiểu lịch sử địa phương, các đình làng là nơi giữ sắc phong, bia ký, những dấu vết quý về thời khai hoang của vùng đất mang tên dinh xưa.
Một ngày trên cù lao An Bình
Cù lao không lớn, một ngày là đủ để đi một vòng thong thả. Lộ trình dưới đây là gợi ý cho người đi lần đầu, tự đi bằng xe máy hoặc xe đạp thuê:
- Sáng sớm: qua phà hoặc đò từ thành phố Vĩnh Long, ăn sáng ở quán gần bến phía cù lao, nhìn ghe xuồng qua lại trên sông Cổ Chiên.
- Giữa buổi sáng: đi theo đường bê tông nhỏ vào trong cù lao, ghé chùa Tiên Châu, dành thời gian xem kiến trúc gỗ và khuôn viên.
- Gần trưa: vào một nhà vườn đang mùa trái, hỏi giá trước, ăn trái tại vườn rồi dùng cơm nhà với cá kho, canh chua, rau vườn.
- Đầu giờ chiều: nghỉ trưa trên võng dưới tán cây; buổi trưa trên cù lao nắng nhưng mát nhờ vườn rậm.
- Chiều: ghé nhà cổ Cai Cường ở Bình Hòa Phước cũ, đi dạo các con mương, xem người dân hái trái, chèo xuồng.
- Chiều muộn: quay lại bến, qua sông về thành phố trước khi trời tối, nhất là mùa mưa.
Người muốn ngủ lại cù lao nên đặt trước với nhà dân, hỏi rõ điều kiện chỗ ngủ, nhà vệ sinh và giá. Mùa mưa nhiều muỗi, mang theo thuốc chống muỗi. Đi với trẻ nhỏ thì để ý các đoạn đường sát mương không có lan can.
Ven đô và công nghiệp: Long Hồ đổi thay thế nào
Khu công nghiệp: khu công nghiệp Hòa Phú nằm ven quốc lộ 1 trên đất Long Hồ, thu hút nhà máy chế biến, sản xuất và lao động từ khắp tỉnh. Nhiều khu nhà trọ, quán ăn mọc lên quanh khu công nghiệp, đổi nhịp sống của các xã ven quốc lộ.
Trục giao thông: quốc lộ 1 và cao tốc Mỹ Thuận – Cần Thơ đều đi qua huyện, cùng các đường tỉnh nối về thành phố. Đất ven trục giao thông lên giá, nhiều ruộng vườn chuyển thành khu dân cư, kho bãi.
Vườn và ruộng: ngoài cù lao An Bình, các xã phía trong vẫn trồng lúa, cây ăn trái, rau màu. Nhiều hộ vừa làm vườn vừa có người đi làm khu công nghiệp, kiểu sinh kế hai chân rất phổ biến ở vùng ven đô.
Giáo dục: một số trường cao đẳng, đại học đặt cơ sở trên đất Long Hồ, gần ranh thành phố, kéo theo nhu cầu nhà trọ cho sinh viên.
Rủi ro: sạt lở bờ sông ở vài đoạn ven sông Cổ Chiên, sông Tiền và tình trạng mất dần vườn cây do đô thị hóa là hai mối lo được nhắc nhiều. Người mua đất nên kiểm tra kỹ quy hoạch và hành lang bờ sông.
Nay thuộc đâu: các xã của tỉnh Vĩnh Long mới
Từ 1/7/2025, huyện Long Hồ không còn. Thị trấn Long Hồ và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Vĩnh Long, mỗi xã mới gồm vài xã cũ liền kề. Một số xã cũ giáp thành phố Vĩnh Long có thể được ghép với phường cũ của thành phố, nên không phải mọi địa chỉ Long Hồ cũ đều thành xã.
Các xã trên cù lao An Bình được ghép lại với nhau theo phương án của tỉnh. Bài này không nêu tên từng đơn vị mới để tránh sai; người cần tra nên dựa vào tên xã cũ trên giấy tờ, xem cổng thông tin tỉnh Vĩnh Long hoặc hỏi trực tiếp trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã.
Với hồ sơ cũ ghi "tỉnh Cửu Long" (1976–1991), Long Hồ vẫn là cùng một huyện, chỉ khác tên tỉnh. Ghi đủ chuỗi tên cũ và mới khi khai hồ sơ đất đai, hộ tịch giúp đối chiếu nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tên Long Hồ có từ bao giờ?
Tên Long Hồ có từ đầu thập niên 1730 khi chúa Nguyễn lập dinh Long Hồ quản lý vùng đất phía nam sông Tiền. Dinh này về sau đổi tên nhiều lần và năm 1832 thành tỉnh Vĩnh Long; tên huyện Long Hồ giữ lại dấu tích ấy.
Cù lao An Bình thuộc huyện nào?
Cù lao An Bình thuộc huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long cũ, gồm các xã An Bình, Bình Hòa Phước, Hòa Ninh, Đồng Phú. Từ 1/7/2025, các xã này được sắp xếp lại thành xã mới thuộc tỉnh Vĩnh Long.
Đi cù lao An Bình bằng cách nào?
Từ thành phố Vĩnh Long, người đi thường qua phà hoặc đò ngang sang cù lao, rồi đi xe máy hay xe đạp giữa các vườn. Giờ chạy phà, đò và giá dịch vụ có thể thay đổi nên hỏi tại bến hoặc nơi lưu trú.
Nhà cổ Cai Cường ở đâu?
Nhà cổ Cai Cường nằm ở xã Bình Hòa Phước cũ trên cù lao An Bình, huyện Long Hồ. Ngôi nhà xây cuối thế kỷ 19, mặt ngoài kiểu phương Tây, bên trong kết cấu gỗ truyền thống của giới điền chủ Nam Kỳ.
Ông Phạm Hùng quê ở đâu?
Ông Phạm Hùng sinh năm 1912 tại xã Long Phước, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long. Ở quê có khu di tích nhà thời niên thiếu của ông, ngoài ra còn khu lưu niệm trong thành phố Vĩnh Long cũ.
Huyện Long Hồ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Long Hồ cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới gồm Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh cũ. Huyện không còn, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành đơn vị mới.