Huyện Mang Thít thuộc tỉnh Vĩnh Long cũ, nằm giữa tỉnh, dọc kênh Mang Thít và bờ sông Cổ Chiên, trung tâm là thị trấn Cái Nhum. Đây là vùng lò gạch gốm đỏ nổi tiếng nhất miền Tây. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới.
Tên kênh và tên huyện thường được viết hai cách, Mang Thít và Măng Thít. Tên chính thức của đơn vị hành chính là Mang Thít, còn trong văn nói và nhiều tài liệu, con kênh hay được gọi là Măng Thít. Bài này dùng Mang Thít cho thống nhất.
Con kênh nối hai dòng sông
Muốn hiểu Mang Thít, phải bắt đầu từ con kênh cùng tên. Kênh Mang Thít nối sông Cổ Chiên ở phía đông bắc với sông Hậu ở phía tây nam, qua ngả Trà Ôn. Nhờ con kênh này, ghe thuyền đi từ vùng sông Tiền sang sông Hậu không phải vòng xuống tận cửa biển, rút ngắn đáng kể đường thủy giữa các tỉnh miền Tây.
Từ lâu, kênh Mang Thít là một trong những tuyến thủy nội địa quan trọng của đồng bằng. Sà lan chở lúa gạo, vật liệu xây dựng, hàng hóa ngày đêm qua lại. Dọc hai bờ kênh là nhà dân, vườn cây, và đặc biệt là những dãy lò gạch gốm, vì đường thủy là cách rẻ nhất để chở đất sét vào và chở gạch, lu, chậu đi bán.
Huyện lấy tên con kênh. Trung tâm huyện là thị trấn Cái Nhum. Huyện giáp thành phố Vĩnh Long và Long Hồ ở phía bắc, Vũng Liêm ở phía đông, Trà Ôn và Tam Bình ở phía nam và tây; mặt đông bắc nhìn ra sông Cổ Chiên, bên kia là đất Bến Tre cũ.
Lò gạch gốm đỏ: nghề làm nên tên tuổi
Dọc sông Cổ Chiên và kênh Mang Thít, hàng trăm lò gạch gốm từng mọc san sát, mái lò hình vòm phủ rêu, tường gạch đỏ sẫm, ống khói vươn lên giữa vườn dừa. Cảnh ấy khiến báo chí và khách du lịch đặt cho vùng này cái tên "vương quốc gốm đỏ". Nghề có từ nhiều đời, truyền qua các gia đình ven sông.
Nguyên liệu là đất sét phù sa lấy từ ruộng, bãi bồi, chở về bằng ghe. Đất được nhào, đóng khuôn thành gạch thẻ, gạch tàu, ngói, rồi phơi cho khô trước khi xếp vào lò. Lò đốt chủ yếu bằng trấu, củi, lửa giữ nhiều ngày đêm liền. Ngoài gạch xây, nhiều lò làm lu, chậu kiểng, đồ gốm mỹ nghệ bán trong nước và xuất khẩu.
Người làm lò thường kể nghề vất vả: nóng, bụi, giờ giấc theo lửa chứ không theo ngày đêm. Nhưng đó cũng là nghề nuôi sống nhiều xóm, tạo việc cho người chở đất, người đóng gạch, người chạy ghe, người buôn hàng gốm.
Lò tắt dần và câu chuyện chuyển đổi
Những năm gần đây, nghề lò gạch thủ công ở Mang Thít thu hẹp rõ. Lò đốt trấu, củi thải khói bụi, ảnh hưởng sức khỏe và môi trường; nhu cầu gạch thủ công giảm khi gạch không nung, gạch công nghiệp phổ biến hơn; đất sét cũng khó khai thác hơn trước. Chính quyền khuyến khích chuyển đổi, nhiều chủ lò ngừng đốt, một số chuyển sang lò công nghệ mới hoặc nghề khác.
Kết quả là nhiều dãy lò nay bỏ không, mái lò sụp dần, cây mọc trên vòm. Cảnh này lại trở thành điểm thu hút người chụp ảnh và khách thích tìm hiểu nghề xưa. Một số lò được giữ lại, sửa sang để đón khách tham quan, giới thiệu quy trình làm gốm và bán sản phẩm.
Với người ở xa ghé thăm, nên đi theo nhóm nhỏ, hỏi chủ lò trước khi vào khu sản xuất, vì đây là nơi làm việc có lửa, có máy móc. Không trèo lên vòm lò cũ vì có thể sụp. Nếu mua gốm mang đi xa, nhờ người bán đóng gói kỹ, gốm đỏ nặng và dễ mẻ.
Câu hỏi giữ nghề hay bỏ nghề vẫn đang được bàn. Nhiều người muốn giữ một phần như di sản và điểm du lịch, nhưng cũng hiểu không thể giữ nguyên cả trăm lò như trước.
Cái Nhum và nhịp sống huyện lỵ
Thị trấn Cái Nhum là trung tâm của huyện Mang Thít cũ, nằm bên rạch và gần kênh Mang Thít. Chợ Cái Nhum là nơi buôn bán trái cây, cá đồng, đồ dùng của các xã quanh đó. Thị trấn nhỏ, phố xá vài con đường, cơ quan huyện cũ, trường học và trạm y tế tập trung quanh chợ.
Đường bộ về Cái Nhum đi từ thành phố Vĩnh Long hoặc từ các huyện lân cận theo đường tỉnh. Dù đường bộ đã thuận tiện, nhiều nhà ven kênh vẫn dùng xuồng, ghe như phương tiện quen thuộc để đi vườn, chở hàng. Buổi sáng, ghe nhỏ cập chợ bán rau trái là cảnh còn thấy được.
Như phần lớn vùng nông thôn trong tỉnh, Mang Thít có nhiều người trẻ đi làm xa. Người ở lại vừa làm vườn vừa làm thuê theo mùa ở các lò, các vựa trái cây. Dịp Tết, chợ Cái Nhum và các bến kênh đông nhất năm.
Vườn trái cây, ruộng lúa và mùa mặn
Ngoài lò gạch, Mang Thít là huyện nông nghiệp. Vườn cây ăn trái như chôm chôm, cam, bưởi, nhãn, xen dừa chạy dọc kênh rạch; các xã phía trong trồng lúa, rau màu. Đất phù sa ngọt nhiều tháng trong năm, nhưng vì nằm khá gần phía đông tỉnh, những năm hạn mặn gay gắt nước mặn có thể theo sông Cổ Chiên lấn vào.
Những mùa khô như thế, nhà vườn phải đóng cống, trữ nước ngọt trong mương, theo dõi độ mặn trước khi bơm nước tưới. Cây ăn trái nhạy với mặn, chỉ vài lần tưới nước nhiễm mặn có thể làm vàng lá, rụng trái. Kinh nghiệm truyền tai trong xóm cùng thông tin cảnh báo của ngành nông nghiệp là hai nguồn người dân dựa vào.
Một số nhà vườn đã đổi sang cây chịu hạn mặn tốt hơn, hoặc kết hợp nuôi cá trong mương vườn. Cách làm mỗi nơi một khác tùy đất và vốn; người muốn tìm hiểu nên hỏi trực tiếp nông dân địa phương thay vì dựa vào một công thức chung.
Ghé vùng lò gốm: vài điều thực tế
Vùng lò gốm Mang Thít không có cổng bán vé hay lối đi riêng cho khách như khu du lịch. Phần lớn là xóm nghề đang sống, nên vài điều sau giúp chuyến đi suôn sẻ và không làm phiền người làm nghề:
- Chọn giờ: buổi sáng sớm hoặc chiều muộn ánh sáng đẹp, lò cũng bớt nóng; trưa nắng gắt, đứng gần lò rất mệt.
- Đi đường nào: các xóm lò nằm dọc sông Cổ Chiên và kênh Mang Thít, đường bê tông nhỏ, đi xe máy thuận nhất; xe lớn khó quay đầu.
- Xin phép: hỏi chủ lò trước khi vào sân phơi hay lại gần miệng lò; khu đang đốt có thể rất nóng, nhiều khói.
- An toàn: không trèo lên vòm lò bỏ hoang, không đứng sát mép kênh nơi bờ đất yếu, để ý xe chở đất sét, gạch qua lại.
- Mua hàng: hỏi giá theo từng loại, nhờ đóng gói; chậu, lu lớn nặng nên tính trước cách chở về.
- Chụp ảnh: hỏi trước khi chụp người đang làm việc, không bay thiết bị bay sát mái lò hay nhà dân khi chưa được đồng ý.
Nếu đi theo đoàn, nhiều nơi có người địa phương dẫn đường và giới thiệu quy trình; khoản phí, nếu có, nên thỏa thuận rõ từ đầu.
Đường thủy và ký ức người đi ghe
Với người chạy ghe, sà lan khắp miền Tây, Mang Thít không chỉ là tên huyện mà là tên một đoạn đường quen. Từ vùng sông Tiền muốn sang sông Hậu, ghe lúa, ghe cát, ghe trái cây thường đi qua kênh Mang Thít. Những đêm trên kênh, dãy lò đỏ lửa hai bên bờ là cột mốc để người đi sông biết mình đã tới đâu.
Dọc kênh từng có nhiều chợ nhỏ, quán ven bờ phục vụ ghe dừng nghỉ, bán dầu, nước ngọt, đồ ăn. Khi đường bộ phát triển, lượng ghe nhỏ giảm, nhiều quán đóng cửa, nhưng sà lan chở hàng nặng vẫn đi kênh vì rẻ hơn đường bộ. Người đi ngang qua bằng tàu, ghe du lịch vẫn có thể ngắm cảnh lò gốm từ mặt nước, một góc nhìn khác hẳn đi đường bộ.
Kênh đông ghe cũng có mặt trái: sóng do tàu lớn gây sạt bờ ở một số đoạn, và va chạm giữa ghe nhỏ với sà lan vào ban đêm. Người dân ven kênh quen dặn nhau buộc xuồng chắc, cho trẻ con tránh xa mép nước khi tàu lớn qua.
Nay thuộc đâu: các xã của tỉnh Vĩnh Long mới
Từ 1/7/2025, huyện Mang Thít không còn. Thị trấn Cái Nhum và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Vĩnh Long, mỗi xã mới gồm vài xã cũ liền kề. Tỉnh Vĩnh Long mới gồm Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh cũ, trung tâm hành chính đặt tại Vĩnh Long.
Bài này không nêu tên từng xã mới để tránh sai. Người có giấy tờ ghi huyện Mang Thít nên tra theo tên xã cũ, xem phương án sắp xếp công bố trên cổng thông tin tỉnh, hoặc hỏi trực tiếp trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã nơi mình ở.
Giấy tờ ghi "huyện Mang Thít, tỉnh Cửu Long" là giấy tờ lập trong khoảng 1976–1991, vẫn chỉ cùng một vùng đất. Khi khai hồ sơ đất đai hay hộ tịch, ghi rõ cả tên cũ lẫn tên mới giúp cán bộ đối chiếu nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Mang Thít hay Măng Thít mới đúng?
Tên đơn vị hành chính là huyện Mang Thít. Trong văn nói và nhiều tài liệu, con kênh hay được gọi là kênh Măng Thít. Hai cách viết đều chỉ cùng một vùng đất giữa tỉnh Vĩnh Long cũ.
Kênh Mang Thít nối những sông nào?
Kênh Mang Thít nối sông Cổ Chiên với sông Hậu qua ngả Trà Ôn, giúp ghe thuyền đi giữa hai dòng sông lớn mà không phải vòng ra cửa biển. Đây là một tuyến thủy nội địa quan trọng của đồng bằng sông Cửu Long.
Làng gạch gốm Mang Thít còn hoạt động không?
Còn, nhưng thu hẹp nhiều so với trước vì khói bụi, nhu cầu gạch thủ công giảm và chính sách chuyển đổi. Nhiều lò đã ngừng đốt, một số được giữ lại làm điểm tham quan và tiếp tục làm gốm mỹ nghệ.
Thị trấn Cái Nhum thuộc huyện nào?
Thị trấn Cái Nhum là trung tâm của huyện Mang Thít, tỉnh Vĩnh Long cũ. Từ 1/7/2025, thị trấn cùng các xã cũ được sắp xếp lại thành xã mới thuộc tỉnh Vĩnh Long, không còn cấp thị trấn.
Đi tham quan lò gốm Mang Thít cần lưu ý gì?
Nên hỏi chủ lò trước khi vào khu sản xuất, đi theo nhóm nhỏ, không trèo lên vòm lò cũ vì dễ sụp. Mua gốm mang đi xa thì nhờ đóng gói kỹ vì gốm đỏ nặng và dễ mẻ.
Huyện Mang Thít nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Mang Thít cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới gồm Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh cũ. Cấp huyện bị bỏ, các xã và thị trấn cũ được sắp xếp thành xã mới.