Thành phố Thủ Dầu Một là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bình Dương đến ngày 1/7/2025, đồng thời là tỉnh lỵ từ thời tỉnh Thủ Dầu Một, qua tỉnh Bình Dương trước 1975, tỉnh Sông Bé, rồi Bình Dương tái lập. Thủ Dầu Một là thị xã đến năm 2012 thì lên thành phố. Từ 1/7/2025, phần đất này thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về năm phường Thủ Dầu Một, Phú Lợi, Chánh Hiệp, Bình Dương và Phú An.
Người Bình Dương quen gọi gọn là "đất Thủ". Khu phố chợ bên sông Sài Gòn giữ dáng thị xã cũ với nhà cổ, chợ, nhà thờ, chùa Bà; còn phía bắc là khu thành phố mới quy hoạch thẳng tắp với trung tâm hành chính tập trung. Bài này đi qua tên gọi, lớp phố cũ, nghề sơn mài, những thay đổi hành chính và cách đất Thủ chia về các phường mới.
Phú Cường và cái tên Thủ Dầu Một
Trung tâm cũ của Thủ Dầu Một nằm ở Phú Cường, một làng chợ bên bờ trái sông Sài Gòn. Thời Pháp, khi lập tỉnh Thủ Dầu Một, tỉnh lỵ đặt ở đây; thời Việt Nam Cộng hòa, tỉnh lỵ tỉnh Bình Dương cũng mang tên Phú Cường. Vì thế sách báo trước 1975 hay viết "Phú Cường" ở chỗ người nay viết "Thủ Dầu Một", và người lớn tuổi vẫn dùng lẫn hai tên. Phường Phú Cường cũ là lõi của thị xã, nơi có chợ, bến, công sở thời Pháp.
Về chữ "Thủ Dầu Một", cách giải thích phổ biến là "thủ" chỉ đồn canh, "dầu một" chỉ cây dầu lớn mọc đơn độc gần đồn, thành mốc nhận đường cho ghe thuyền. Có ý kiến khác cho rằng tên gọi gắn với một kho chứa dầu hay một chức quan coi đồn. Các cách giải thích đều là truyền khẩu, chưa có văn bản gốc chốt hẳn, nên kể lại nên nói rõ là theo truyền thuyết.
Sau năm 1975, Thủ Dầu Một là thị xã tỉnh lỵ tỉnh Sông Bé, rồi tỉnh Bình Dương từ năm 1997. Năm 2012 thị xã lên thành phố thuộc tỉnh, về sau được công nhận là đô thị loại I. Ranh giới thành phố trước 7/2025 gồm mười bốn phường: Phú Cường, Phú Thọ, Chánh Nghĩa, Hiệp Thành, Phú Hòa, Phú Lợi, Chánh Mỹ, Định Hòa, Tương Bình Hiệp, Hiệp An, Tân An, Phú Mỹ, Phú Tân, Hòa Phú.
Những dấu tích nên biết ở khu phố cũ
Chùa Bà Thiên Hậu. Miếu thờ Thiên Hậu của cộng đồng người Hoa ở trung tâm Phú Cường, gắn với lễ rước kiệu dịp rằm tháng Giêng, một trong những lễ hội đông người nhất vùng. Trong lễ, đường phố quanh chợ cấm xe nhiều giờ, nên người đi làm qua khu này nên tính đường vòng.
Chùa Hội Khánh. Ngôi chùa cổ ở khu Phú Cường cũ, được xem là một trong những chùa lâu đời của vùng, với kiến trúc gỗ, tượng thờ chạm khắc và khuôn viên cây cổ thụ. Chùa được giới nghiên cứu nhắc đến như di tích kiến trúc nghệ thuật của tỉnh cũ.
Nhà thờ Chánh Tòa Phú Cường. Công trình mái nhọn kiểu Gothic gần khu chợ, là nhà thờ chính tòa của giáo phận cùng tên. Đây là một mốc nhận đường của khu trung tâm, ai lên Thủ Dầu Một lần đầu cũng dễ nhận ra.
Chợ Thủ Dầu Một và dãy nhà cổ. Khu chợ xây thời Pháp cùng những dãy nhà phố hai tầng quanh đó, xen vài ngôi nhà gỗ cổ của các gia đình giàu có thời trước, là phần giữ dáng thị xã rõ nhất. Một số nhà cổ được giới thiệu như di tích, việc vào xem phụ thuộc chủ nhà.
Di tích nhà tù Phú Lợi. Nơi giam giữ tù chính trị thời trước 1975, nay là khu di tích có nhà trưng bày. Tên Phú Lợi được giữ lại làm tên một phường mới từ 2025.
Sơn mài Tương Bình Hiệp và trường mỹ nghệ đầu thế kỷ 20
Thủ Dầu Một nổi tiếng với nghề sơn mài, tập trung ở làng Tương Bình Hiệp phía bắc trung tâm. Nghề dùng nhựa cây sơn, vỏ trứng, vỏ trai, vàng bạc quỳ để làm tranh, hộp, bình, bàn ghế. Một sản phẩm phải qua nhiều lớp sơn, mài, phơi, mất nhiều tuần, nên giá trị nằm ở công chứ không ở vật liệu. Ngày nay số xưởng còn làm không nhiều như thời thịnh, phần lớn làm hàng xuất khẩu theo đơn và hàng lưu niệm.
Gắn với nghề này là trường mỹ nghệ thành lập ở Thủ Dầu Một từ đầu thế kỷ 20, dạy chạm gỗ, sơn mài, đúc đồng cho con em địa phương. Ngôi trường là một trong những cơ sở đào tạo mỹ thuật ứng dụng sớm ở Nam Bộ, góp phần biến Thủ Dầu Một thành nơi có nghề gỗ mỹ nghệ, đồ gỗ có tiếng, nền móng cho ngành chế biến gỗ của Bình Dương sau này.
Muốn xem sơn mài, cách tốt nhất là hỏi trước các cơ sở còn làm ở Tương Bình Hiệp cũ; nhiều xưởng không mở cửa đón khách như điểm du lịch mà chỉ tiếp khi có hẹn. Tương Bình Hiệp từ 1/7/2025 nằm trong phường Chánh Hiệp, cùng Định Hòa và một phần Chánh Mỹ, Hiệp An cũ.
Thành phố mới phía bắc và trung tâm hành chính tập trung
Từ cuối thập niên 2000, tỉnh Bình Dương quy hoạch một khu đô thị mới ở phía bắc Thủ Dầu Một, trên đất các phường Hòa Phú, Phú Mỹ, Phú Tân, sát ranh Tân Uyên. Trung tâm khu này là tòa nhà hành chính tập trung, nơi các sở ngành của tỉnh dời về từ khoảng năm 2014, cùng đại lộ, công viên, khu dân cư, trường đại học quốc tế và khu công nghiệp VSIP II. Người địa phương gọi nôm na là "thành phố mới".
Khu này đối lập hẳn với phố chợ Phú Cường: đường rộng, ít hàng quán, ban ngày đông người đi làm thủ tục, chiều tối thưa hơn. Việc dời trung tâm hành chính khiến người dân các huyện phía bắc đi làm thủ tục cấp tỉnh thuận hơn, không phải chen vào khu chợ cũ. Từ 1/7/2025, khi tỉnh nhập vào TP Hồ Chí Minh, các cơ quan cấp tỉnh không còn; nhiều đầu mối tiếp nhận hồ sơ cho người dân vùng Bình Dương cũ vẫn đặt ở khu này, nhưng nên hỏi trước qua cổng dịch vụ công.
Ở giữa phố cũ và thành phố mới là các phường Hiệp Thành, Phú Hòa, Phú Lợi, Chánh Nghĩa với chợ nhỏ, trường học, bệnh viện, Đại học Thủ Dầu Một. Trục đại lộ Bình Dương (quốc lộ 13) chạy dọc phía đông thành phố, nối xuống Thuận An và lên Bến Cát; khu du lịch Đại Nam nằm trên trục này ở phía tây bắc, đất Hiệp An cũ.
Giấy tờ của người đất Thủ qua các lớp tên
Một gia đình sống lâu năm ở Phú Cường có thể giữ trong tủ đủ loại giấy mang các tên khác nhau cho cùng một căn nhà. Giấy trước 1975 ghi "Phú Cường, tỉnh Bình Dương"; giấy thời 1976–1996 ghi "thị xã Thủ Dầu Một, tỉnh Sông Bé"; giấy từ 1997 đến 2012 ghi "thị xã Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương"; từ 2012 ghi "thành phố Thủ Dầu Một". Từ 1/7/2025, giấy mới ghi phường mới và TP Hồ Chí Minh. Tất cả đều hợp lệ với thời điểm cấp.
Khi làm hồ sơ cần chứng minh nơi sinh hay quá trình cư trú, nên xếp giấy theo thứ tự thời gian và ghi chú bên cạnh tên đơn vị tương ứng hôm nay. Với người sinh ở bệnh viện tỉnh cũ đặt ở Thủ Dầu Một, nơi sinh trên giấy khai sinh thường ghi đơn vị nơi có bệnh viện, không phải quê cha mẹ, nên đừng ngạc nhiên khi nơi sinh và quê quán khác nhau.
Ai ở các phường bị chia như Chánh Mỹ, Hiệp Thành, Hiệp An cũ nên tra kỹ: cùng một tên phường cũ, nhà đầu hẻm có thể thuộc phường Thủ Dầu Một mới còn nhà cuối hẻm thuộc phường Chánh Hiệp. Thông tin cư trú cập nhật trên VNeID và khu phố là hai nơi nên hỏi trước khi ghi địa chỉ mới vào hợp đồng.
Nay thuộc đâu: Thủ Dầu Một cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, mười bốn phường của thành phố Thủ Dầu Một cũ đi về năm phường mới; hai phường mới nhận thêm đất của Tân Uyên và Bến Cát cũ. Ba phường cũ bị chia (Chánh Mỹ, Hiệp Thành, Hiệp An), người ở đó nên tra theo khu phố.
| Phường mới | Hình thành từ (theo bảng đối chiếu) |
|---|---|
| Phường Thủ Dầu Một | Phú Cường, Phú Thọ, Chánh Nghĩa; một phần Chánh Mỹ và Hiệp Thành |
| Phường Phú Lợi | Phú Lợi, Phú Hòa; một phần Hiệp Thành |
| Phường Chánh Hiệp | Định Hòa, Tương Bình Hiệp; một phần Chánh Mỹ và Hiệp An |
| Phường Bình Dương | Hòa Phú, Phú Mỹ, Phú Tân; phường Phú Chánh của Tân Uyên cũ |
| Phường Phú An | Tân An, một phần Hiệp An; xã Phú An của Bến Cát cũ |
Khu chợ, nhà thờ Phú Cường và bờ sông Sài Gòn nay thuộc phường Thủ Dầu Một; khu trung tâm hành chính tập trung thuộc phường Bình Dương. Tên phường Phú Mỹ, Phú Thọ, Tân An của Thủ Dầu Một cũ trùng tên đơn vị ở nơi khác của thành phố mới, nên ghi đủ tên phường mới khi gửi hồ sơ.
Sống ở đất Thủ hôm nay
Thủ Dầu Một cũ là nơi tập trung trường học, bệnh viện, chợ đầu mối của cả vùng Bình Dương cũ, nên người từ Dầu Tiếng, Phú Giáo, Bàu Bàng vẫn quen "xuống Thủ" để khám bệnh, mua sắm, làm giấy. Giá nhà ở khu trung tâm cao hơn hẳn các phường ven, còn khu Chánh Hiệp, Phú An cũ có nhiều nhà trọ cho người làm ở khu công nghiệp lân cận.
Ăn uống, đất Thủ có những món chung của Bình Dương như bánh bèo bì, bánh tằm bì, gỏi gà măng cụt mùa măng cụt Lái Thiêu chín, cùng các quán cà phê ven sông Sài Gòn. Bờ sông dọc đường Bạch Đằng có công viên, đường đi bộ, buổi chiều đông người tập thể dục; bên kia sông là đất Củ Chi, Phú Hòa Đông cũ của TP Hồ Chí Minh cũ, nối qua cầu Phú Cường.
Đi lại, trục chính là đại lộ Bình Dương xuống Thuận An, Sài Gòn; đường Mỹ Phước – Tân Vạn vòng phía đông; các đường tỉnh đi Dĩ An, Tân Uyên, Phú Giáo; đường tỉnh 744 lên Dầu Tiếng. Giờ cao điểm, đoạn qua khu chợ và các ngã tư lớn thường ùn, nên người hẹn làm thủ tục buổi sáng nên đi sớm.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Thủ Dầu Một nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Thủ Dầu Một cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về năm phường Thủ Dầu Một, Phú Lợi, Chánh Hiệp, Bình Dương và Phú An. Hai phường Bình Dương và Phú An gồm thêm đất của Tân Uyên và Bến Cát cũ.
Thủ Dầu Một lên thành phố năm nào?
Thủ Dầu Một là thị xã tỉnh lỵ suốt thời tỉnh Sông Bé và Bình Dương tái lập, lên thành phố thuộc tỉnh năm 2012, về sau được công nhận đô thị loại I. Thành phố tồn tại đến ngày 30/6/2025.
Phú Cường là ở đâu?
Phú Cường là làng chợ bên sông Sài Gòn, lõi của Thủ Dầu Một và là tên tỉnh lỵ tỉnh Bình Dương thời trước 1975. Phường Phú Cường cũ nay thuộc phường Thủ Dầu Một của TP Hồ Chí Minh.
Làng sơn mài Tương Bình Hiệp nay thuộc phường nào?
Phường Tương Bình Hiệp cũ cùng Định Hòa và một phần Chánh Mỹ, Hiệp An nhập thành phường Chánh Hiệp từ 1/7/2025. Muốn xem xưởng sơn mài nên hẹn trước vì nhiều cơ sở không mở cửa đón khách.
Khu thành phố mới Bình Dương thuộc phường nào?
Khu thành phố mới với trung tâm hành chính tập trung nằm trên đất Hòa Phú, Phú Mỹ, Phú Tân cũ, nay thuộc phường Bình Dương của TP Hồ Chí Minh. Phường này còn gồm phường Phú Chánh của Tân Uyên cũ.
Tên Thủ Dầu Một nghĩa là gì?
Cách giải thích phổ biến là "thủ" chỉ đồn canh, "dầu một" chỉ cây dầu lớn đứng một mình gần đồn làm mốc cho ghe thuyền. Đây là cách giải thích dân gian, chưa có văn bản gốc khẳng định chắc chắn.