Thành phố Tân Uyên là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bình Dương đến ngày 1/7/2025, nằm dọc bờ phải sông Đồng Nai, giữa Thủ Dầu Một, Dĩ An ở phía tây nam và Bắc Tân Uyên ở phía bắc. Huyện Tân Uyên xưa từng gồm cả Phú Giáo (tách năm 1999) và Bắc Tân Uyên (tách cuối năm 2013); phần phía nam lên thị xã từ đầu năm 2014 và thành phố năm 2023. Từ 1/7/2025, đất này thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về các phường Tân Uyên, Tân Hiệp, Tân Khánh, Vĩnh Tân, Bình Cơ và một phần các phường Bình Dương, Tân Đông Hiệp.
Tân Uyên là nơi Bình Dương cũ chạm vào sông Đồng Nai: có cù lao trồng bưởi, làng gốm, bến đò sang Biên Hòa, Vĩnh Cửu, xen với khu công nghiệp mới mở rộng. Bài này kể lịch sử tên gọi, những lần tách huyện, các cù lao, nghề gốm và cách các phường cũ chia về đơn vị mới.
Đất Biên Hòa xưa về với Thủ Dầu Một
Khác với Thủ Dầu Một, Lái Thiêu hay Bến Cát vốn gắn với sông Sài Gòn, Tân Uyên hướng về sông Đồng Nai và Biên Hòa. Thời Nguyễn, vùng này thuộc tỉnh Biên Hòa; thời Pháp và phần lớn thời gian trước 1975, Tân Uyên vẫn là một quận thuộc Biên Hòa, người dân sang chợ Biên Hòa buôn bán nhiều hơn lên Thủ Dầu Một. Đó là lý do người lớn tuổi ở Tân Uyên còn kể chuyện "hồi còn thuộc Biên Hòa".
Sau năm 1975, huyện Tân Uyên được đưa vào tỉnh Sông Bé, từ đó hướng về Thủ Dầu Một. Huyện thời ấy rất rộng, gồm cả vùng Phú Giáo phía bắc và vùng Bắc Tân Uyên ven sông Bé. Huyện lỵ đặt ở Uyên Hưng, thị trấn chợ bên sông Đồng Nai. Năm 1997 huyện về với tỉnh Bình Dương tái lập.
Năm 1999, các xã phía bắc quanh Phước Vĩnh tách ra lập huyện Phú Giáo. Cuối năm 2013, mười xã phía bắc còn lại tách ra lập huyện Bắc Tân Uyên; phần phía nam lên thị xã Tân Uyên, hoạt động từ đầu năm 2014. Năm 2023 thị xã lên thành phố. Ngay trước 7/2025 thành phố có các phường Uyên Hưng, Tân Phước Khánh, Thái Hòa, Thạnh Phước, Tân Hiệp, Khánh Bình, Phú Chánh, Tân Vĩnh Hiệp, Vĩnh Tân, Hội Nghĩa và hai xã Bạch Đằng, Thạnh Hội.
Cù lao Bạch Đằng, Thạnh Hội và những bãi bồi
Đoạn sông Đồng Nai chảy qua Tân Uyên có nhiều cù lao, bãi bồi phù sa. Lớn và nổi tiếng nhất là cù lao Bạch Đằng, xã Bạch Đằng cũ, nối với đất liền bằng cầu. Đất cù lao màu mỡ, quanh năm có nước sông, trồng bưởi, chuối, rau màu, xen ao cá. Bưởi Bạch Đằng là sản vật được người trong vùng biết tiếng, thường chín rộ vào cuối năm, gần Tết.
Xuôi phía hạ lưu là xã Thạnh Hội cũ, cũng là một vùng cù lao và bãi ven sông, có cù lao Rùa, nơi giới khảo cổ từng phát hiện di chỉ cư trú thời tiền sử thuộc văn hoá Đồng Nai. Những bãi bồi này từng là chỗ dân ven sông trồng rau, nuôi cá bè, bắt tôm cá, và đến nay vẫn giữ dáng làng nhiều hơn những phường phía trong.
Đi cù lao nên chọn mùa khô, đường ít lầy; tôn trọng vườn nhà người ta, không tự ý vào hái trái. Mùa nước lên, một số bãi thấp có thể ngập, nên hỏi người địa phương trước khi đi sát mé sông. Từ 1/7/2025, Bạch Đằng cùng Uyên Hưng nhập vào phường Tân Uyên; Thạnh Hội vào phường Tân Khánh.
Cù lao là nơi đô thị hoá chậm nhất của Tân Uyên cũ, nhờ sông bao quanh và đất trũng khó làm nhà xưởng. Nhiều gia đình ở đây vẫn sống bằng vườn bưởi, vườn rau, nuôi cá như cha ông, con cháu thì đi làm công ty trên bờ rồi chiều về. Chính sự đan xen đó tạo nên nét riêng của Tân Uyên: đứng trên cầu nhìn một bên là vườn, một bên là mái xưởng.
Làng gốm Tân Phước Khánh
Tân Phước Khánh là một trong những trung tâm gốm của Bình Dương cũ, cùng với Lái Thiêu và Chánh Nghĩa. Lò gốm ở đây có từ lâu, nhiều lò do người Hoa và người Việt cùng làm, dùng đất sét tại chỗ và củi rừng. Từ cuối thế kỷ 20, khi khu Lái Thiêu đô thị hoá, một số lò dời lên Tân Phước Khánh, biến nơi này thành vùng gốm lớn.
Sản phẩm truyền thống là lu, khạp, chậu, chén bát men; về sau phần lớn chuyển sang gốm mỹ nghệ xuất khẩu như chậu cảnh, bình trang trí, làm theo đơn đặt hàng. Những ống khói lò gạch xây đứng giữa xóm, khói củi và hàng chậu phơi trước sân là cảnh quen của vùng này hàng chục năm.
Ngày nay số lò đốt củi giảm nhiều vì quy định môi trường và giá nhân công, nhiều cơ sở chuyển sang lò ga, lò điện hoặc ngừng hẳn. Ai muốn xem nghề nên hỏi trước các cơ sở còn làm, vì đây là xưởng sản xuất, không phải điểm tham quan mở cửa tự do. Tân Phước Khánh cũ nay thuộc phường Tân Khánh.
Khu công nghiệp mới và sông Đồng Nai làm ranh
Từ khoảng năm 2010, Tân Uyên thành vùng mở rộng công nghiệp của Bình Dương cũ khi đất phía nam đã chật. Khu công nghiệp Nam Tân Uyên, khu VSIP II-A ở Vĩnh Tân cùng nhiều cụm công nghiệp khác mở ra, kéo theo dân nhập cư, nhà trọ, chợ, đường mới. Những phường như Khánh Bình, Tân Hiệp, Vĩnh Tân, Hội Nghĩa thay đổi diện mạo chỉ trong chừng mười lăm năm.
Đường chính của vùng là đường tỉnh 746, 747 dọc theo hướng sông, đường Mỹ Phước – Tân Vạn và các trục nối Thủ Dầu Một sang. Xe tải chở cát, đá, hàng công nghiệp chạy nhiều, mặt đường nhiều đoạn hay hư và bụi, người đi xe máy cần chú ý.
Sông Đồng Nai là ranh tự nhiên giữa Tân Uyên với vùng Vĩnh Cửu, Biên Hòa của tỉnh Đồng Nai. Có cầu và đò ngang qua sông ở một số điểm; giờ chạy đò, tải trọng cầu thay đổi theo từng nơi, nên hỏi tại chỗ. Sau 7/2025, bờ bên này thuộc TP Hồ Chí Minh, bờ bên kia vẫn là tỉnh Đồng Nai, nên đi qua sông vẫn là sang tỉnh khác.
Uyên Hưng: thị trấn chợ bên sông
Uyên Hưng là trung tâm cũ của huyện Tân Uyên, một thị trấn nhỏ bên sông Đồng Nai với chợ, bến đò, trường học, công sở. Thời huyện còn rộng, người từ Phú Giáo, Bắc Tân Uyên xuống Uyên Hưng làm giấy tờ, mua bán. Phố chợ có những dãy nhà phố cũ, vài ngôi nhà gỗ và đình làng, nhịp sống chậm hơn hẳn các phường công nghiệp phía nam.
Khi thị xã Tân Uyên rồi thành phố Tân Uyên ra đời, trung tâm hành chính được đầu tư thêm ở khu vực Uyên Hưng với đường mới, quảng trường, công viên. Từ 1/7/2025, cái tên Tân Uyên được giữ cho phường mới hình thành từ Uyên Hưng và Bạch Đằng, cộng thêm Tân Lập, một phần Tân Mỹ của Bắc Tân Uyên cũ.
Ở Uyên Hưng có thể ăn các món cá sông Đồng Nai, rau cù lao và trái cây theo mùa. Đi bộ dọc bờ sông buổi chiều là cách dễ nhất để thấy Tân Uyên của người địa phương, khác hẳn hình ảnh khu công nghiệp mà người ngoài quen nghĩ tới.
Giấy tờ của người Tân Uyên qua bốn đời tỉnh
Người Tân Uyên lớn tuổi có thể đã sống qua bốn tên tỉnh trên giấy: Biên Hòa trước 1975, Sông Bé 1976–1996, Bình Dương 1997–2025, và TP Hồ Chí Minh từ 1/7/2025. Kèm theo là các tên huyện thay đổi: huyện Tân Uyên rộng đến năm 1999, huyện Tân Uyên hẹp hơn đến 2013, thị xã rồi thành phố Tân Uyên.
Ví dụ giả định: một khu đất ở Hội Nghĩa có giấy mua bán viết tay thập niên 1990 ghi "xã Hội Nghĩa, huyện Tân Uyên, tỉnh Sông Bé"; sổ đỏ cấp năm 2010 ghi "huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương"; giấy năm 2020 ghi "phường Hội Nghĩa, thị xã Tân Uyên"; nay ghi "phường Bình Cơ, TP Hồ Chí Minh". Bốn giấy, một mảnh đất.
Với vùng giáp Bắc Tân Uyên như Vĩnh Tân, Hội Nghĩa, cần để ý thêm: phường mới gom cả đất của Bắc Tân Uyên cũ, nên hàng xóm bên kia đường có thể từng thuộc huyện khác. Khi viết địa chỉ mới, chỉ cần ghi phường mới và TP Hồ Chí Minh; giữ giấy cũ để đối chiếu khi cần.
Nay thuộc đâu: Tân Uyên cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, mười hai đơn vị cũ của thành phố Tân Uyên đi về bảy phường mới; ba phường mới nhận thêm đất của Bắc Tân Uyên cũ, hai phường mới khác chỉ nhận một phần đất Tân Uyên.
| Phường mới | Hình thành từ (theo bảng đối chiếu) |
|---|---|
| Phường Tân Uyên | Uyên Hưng, xã Bạch Đằng; xã Tân Lập, một phần Tân Mỹ của Bắc Tân Uyên cũ |
| Phường Tân Hiệp | Tân Hiệp, Khánh Bình |
| Phường Tân Khánh | Tân Phước Khánh, Thạnh Phước, Tân Vĩnh Hiệp, xã Thạnh Hội; một phần Thái Hòa |
| Phường Vĩnh Tân | Vĩnh Tân; thị trấn Tân Bình của Bắc Tân Uyên cũ |
| Phường Bình Cơ | Hội Nghĩa; xã Bình Mỹ của Bắc Tân Uyên cũ |
| Phường Bình Dương | Phú Chánh; cùng Hòa Phú, Phú Mỹ, Phú Tân của Thủ Dầu Một cũ |
| Phường Tân Đông Hiệp | Một phần Thái Hòa; cùng đất Tân Đông Hiệp, Tân Bình của Dĩ An cũ |
Phường Thái Hòa cũ bị chia cho Tân Khánh và Tân Đông Hiệp; người ở đây nên tra theo khu phố. Tên phường Tân Hiệp mới trùng tên nhiều xã, phường ở các tỉnh khác, nên khi gửi hồ sơ ghi kèm "Tân Uyên cũ" cho chắc.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Tân Uyên nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Tân Uyên cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về các phường Tân Uyên, Tân Hiệp, Tân Khánh, Vĩnh Tân, Bình Cơ và một phần các phường Bình Dương, Tân Đông Hiệp. Cấp thành phố thuộc tỉnh không còn.
Tân Uyên từng thuộc tỉnh Biên Hòa phải không?
Đúng, trong phần lớn thời gian trước 1975 vùng Tân Uyên thuộc tỉnh Biên Hòa. Sau 1975 huyện Tân Uyên đưa vào tỉnh Sông Bé, từ 1997 thuộc tỉnh Bình Dương tái lập, đến 7/2025 thì thuộc TP Hồ Chí Minh.
Tân Uyên lên thành phố năm nào?
Phần phía nam huyện Tân Uyên lên thị xã theo nghị quyết cuối năm 2013, hoạt động từ đầu năm 2014, rồi lên thành phố năm 2023. Thành phố Tân Uyên tồn tại đến ngày 30/6/2025.
Cù lao Bạch Đằng nay thuộc phường nào?
Xã Bạch Đằng cũ, tức cù lao Bạch Đằng trên sông Đồng Nai, từ 1/7/2025 cùng Uyên Hưng và một phần Bắc Tân Uyên cũ nhập thành phường Tân Uyên của TP Hồ Chí Minh.
Bưởi Bạch Đằng chín vào mùa nào?
Bưởi trên cù lao Bạch Đằng thường chín rộ vào cuối năm, gần Tết, dù vườn nào cũng có trái rải rác quanh năm. Muốn mua tại vườn nên hỏi trước chủ vườn, không tự ý vào hái.
Làng gốm Tân Phước Khánh nay thuộc phường nào?
Phường Tân Phước Khánh cũ từ 1/7/2025 cùng Thạnh Phước, Tân Vĩnh Hiệp, Thạnh Hội và một phần Thái Hòa nhập thành phường Tân Khánh. Muốn xem lò gốm nên hẹn trước với cơ sở còn làm.