Huyện Bàu Bàng là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bình Dương từ đầu năm 2014 đến ngày 1/7/2025, gồm bảy xã phía bắc của huyện Bến Cát cũ, trải dọc quốc lộ 13 ở giữa tỉnh. Huyện lập theo cùng nghị quyết cuối năm 2013 với Bắc Tân Uyên, huyện lỵ ở Lai Uyên. Từ 1/7/2025, phần phía bắc thành hai xã Bàu Bàng và Trừ Văn Thố của TP Hồ Chí Minh; phần phía nam nhập vào các phường Bến Cát, Long Nguyên, Chánh Phú Hòa cùng đất Bến Cát cũ.
Cái tên Bàu Bàng được cả nước biết đến từ trận đánh năm 1965 trên quốc lộ 13. Hơn nửa thế kỷ sau, vùng rừng cao su ấy thành nơi đặt một khu công nghiệp lớn. Bài này đi qua tên gọi, trận Bàu Bàng, căn cứ Long Nguyên, đời sống cao su, khu công nghiệp và cách bảy xã cũ chia về các đơn vị mới.
Bảy xã phía bắc Bến Cát thành một huyện
Trước năm 2014, vùng Bàu Bàng là phần phía bắc của huyện Bến Cát, xa Mỹ Phước, xa Thủ Dầu Một, chủ yếu là rừng cao su, ruộng rẫy, các ấp thưa dân dọc quốc lộ 13. Người ở Trừ Văn Thố, Cây Trường muốn làm giấy tờ phải xuống Mỹ Phước. Khi phần phía nam Bến Cát công nghiệp hoá nhanh, nhu cầu tách một huyện riêng cho phía bắc trở nên rõ.
Theo Nghị quyết 136/NQ-CP ngày 29/12/2013, bảy xã Lai Uyên, Cây Trường II, Hưng Hòa, Lai Hưng, Long Nguyên, Tân Hưng, Trừ Văn Thố tách khỏi Bến Cát thành huyện Bàu Bàng, huyện lỵ ở Lai Uyên. Bộ máy huyện hoạt động từ đầu năm 2014. Về sau Lai Uyên lên thị trấn, còn sáu xã giữ nguyên đến 7/2025.
Tên huyện lấy theo tên vùng Bàu Bàng, nơi diễn ra trận đánh nổi tiếng. Theo cách hiểu thường gặp, "bàu" là chỗ trũng đọng nước, "bàng" là loại cỏ lác mọc ở chỗ trũng, người xưa dùng đan đệm, đan bao; đây là cách giải thích dân gian, chưa có tài liệu gốc khẳng định. Tên Trừ Văn Thố được cho là đặt theo tên một người có công thời kháng chiến của địa phương.
Trận Bàu Bàng tháng 11/1965
Ngày 12/11/1965, lực lượng quân giải phóng tấn công một đơn vị quân Mỹ đóng dã ngoại cạnh quốc lộ 13 ở khu vực Bàu Bàng. Đây là một trong những trận đánh lớn đầu tiên giữa quân giải phóng và bộ binh Mỹ ở chiến trường miền Đông Nam Bộ, được sử sách trong nước gọi là chiến thắng Bàu Bàng và nhắc nhiều trong các tài liệu lịch sử quân sự.
Nơi diễn ra trận đánh nay là khu di tích lịch sử chiến thắng Bàu Bàng, nằm bên quốc lộ 13 ở vùng Lai Uyên cũ, có tượng đài, khuôn viên cây xanh, nhà trưng bày. Khách đi xe qua quốc lộ 13 lên Bình Phước thường thấy khu tượng đài bên đường. Ngày kỷ niệm trận đánh có các hoạt động tưởng niệm của địa phương. Học sinh các trường trong vùng thường được đưa đến đây trong những buổi học lịch sử địa phương, nên khu di tích không chỉ là chỗ dừng chân của khách qua đường.
Đến thăm khu di tích, nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không leo trèo lên tượng đài. Muốn hiểu sâu hơn trận đánh, có thể xem phần trưng bày tại chỗ hoặc hỏi cán bộ quản lý di tích, vì các con số về lực lượng, thương vong trong nhiều tài liệu khác nhau không thống nhất.
Căn cứ Long Nguyên và vùng rừng chiến tranh
Phía tây nam Bàu Bàng cũ, ở vùng Long Nguyên giáp Bến Cát và Dầu Tiếng, là căn cứ Long Nguyên, một vùng căn cứ kháng chiến trong rừng, nối với vùng Tam giác sắt ở phía tây nam và chiến khu ở phía bắc. Những vùng rừng cao su, rừng chồi ở đây từng là nơi đặt cơ quan, kho tàng, đường giao liên.
Sau chiến tranh, phần lớn rừng chồi được khai hoang trồng cao su, mì, điều; một số điểm được ghi nhận là di tích có bia, nhà tưởng niệm. Nhiều gia đình ở Long Nguyên, Lai Hưng, Tân Hưng là người từ nơi khác lên khai hoang sau 1975, cùng với cư dân cũ trở về, dựng lại các ấp.
Người tìm hiểu lịch sử vùng này nên đọc kèm các tài liệu về Tam giác sắt, Dầu Tiếng và chiến khu Đ, vì các căn cứ liên quan chặt chẽ với nhau và ranh giới hành chính sau này không trùng với ranh căn cứ thời chiến. Khi đi thực địa, nên nhờ người địa phương dẫn đường vì nhiều điểm nằm sâu trong lô cao su.
Cao su, khoai mì và khu công nghiệp Bàu Bàng
Đất Bàu Bàng cũ là đất xám, đất đỏ vùng đồi thấp, phù hợp với cao su, điều, khoai mì. Phần lớn diện tích là vườn cao su của các công ty nhà nước và của hộ gia đình. Nhịp sống quanh năm theo mùa cạo mủ, mùa nghỉ cạo khi cây rụng lá vào mùa khô, mùa trồng mì đầu mùa mưa.
Từ trước khi tách huyện, khu công nghiệp Bàu Bàng đã được quy hoạch trên đất rừng cao su hai bên quốc lộ 13, rồi mở rộng thêm sau này. Khu công nghiệp kéo theo đường mới, nhà ở công nhân, chợ, trường học ở Lai Uyên, Lai Hưng. So với Bến Cát hay Thuận An, mật độ vẫn thưa hơn, nhiều nơi xưởng mới xây xen giữa lô cao su.
Người tìm việc ở khu này nên hỏi kỹ cổng vào, tuyến xe đưa đón của công ty, vì khu rộng và cách xa khu dân cư đông. Nhà trọ quanh khu công nghiệp thường rẻ hơn vùng phía nam nhưng ít dịch vụ, chợ nhỏ, xa bệnh viện lớn. Gia đình có con nhỏ nên hỏi trước trường mầm non, trường tiểu học gần nhất và đường đưa đón, vì khoảng cách giữa các ấp ở đây lớn hơn nhiều so với các phường phía nam.
Quốc lộ 13: xương sống và nỗi lo an toàn
Quốc lộ 13 chạy xuyên Bàu Bàng cũ theo hướng bắc – nam, nối Thủ Dầu Một, Bến Cát với Chơn Thành, Bình Long, Lộc Ninh và cửa khẩu Hoa Lư phía Bình Phước cũ. Đây là trục chở hàng nông sản, gỗ, mủ cao su từ phía bắc xuống, và hàng công nghiệp từ khu công nghiệp lên xuống, nên xe tải, xe container chạy rất nhiều.
Người dân hai bên đường quen với tiếng xe tải suốt đêm. Đoạn qua các khu dân cư, cổng khu công nghiệp và khu di tích hay có người sang đường, xe máy rẽ ngang. Người lái xe nên giảm tốc ở những đoạn này, còn người đi xe máy nên đi đúng làn, không tạt đầu xe lớn.
Ngoài quốc lộ 13, các đường liên xã nối Bàu Bàng sang Dầu Tiếng ở phía tây và sang Phú Giáo, Bắc Tân Uyên ở phía đông, phần lớn xuyên qua lô cao su. Ban đêm các đường này tối, ít người qua lại, nên đi theo nhóm hoặc hỏi đường trước.
Chợ Lai Uyên, đời sống ấp và giấy tờ hai lớp huyện
Trung tâm sinh hoạt của Bàu Bàng cũ là khu chợ Lai Uyên bên quốc lộ 13, nơi người các ấp xung quanh ra mua bán từ sáng sớm: rau, cá, thịt, đồ khô, dụng cụ cạo mủ, phân bón. Quanh chợ có trường học, trạm y tế, các tiệm sửa xe, tiệm vàng nhỏ, quán ăn sáng phục vụ công nhân và người đi rẫy. Muốn khám chữa bệnh chuyên sâu, người dân thường xuống Bến Cát hoặc Thủ Dầu Một.
Cư dân Bàu Bàng là sự pha trộn: người gốc Nam Bộ ở các ấp cũ ven sông Thị Tính, người miền Trung, miền Bắc lên khai hoang làm cao su sau 1975, và lớp công nhân mới đến từ khi có khu công nghiệp. Nhiều ấp có nhà thờ họ, chùa, đình nhỏ cùng tồn tại, lễ lạt theo lệ quê gốc của từng nhóm.
Về giấy tờ, người ở đây thường gặp hai lớp huyện. Giấy cấp trước 2014 ghi "huyện Bến Cát", từ 2014 ghi "huyện Bàu Bàng"; xa hơn, trước 1997 tỉnh ghi là Sông Bé. Một ví dụ giả định: sổ đỏ năm 2008 ghi "xã Lai Hưng, huyện Bến Cát", giấy năm 2018 ghi "xã Lai Hưng, huyện Bàu Bàng", nay là "phường Bến Cát, TP Hồ Chí Minh". Cả ba cùng chỉ một mảnh đất.
Nay thuộc đâu: Bàu Bàng cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, bảy đơn vị cũ của huyện Bàu Bàng đi về hai xã và ba phường; phần phía nam nhập với đất Bến Cát cũ, thị trấn Lai Uyên bị chia cho hai xã.
| Đơn vị mới | Hình thành từ (theo bảng đối chiếu) |
|---|---|
| Xã Bàu Bàng | Một phần thị trấn Lai Uyên |
| Xã Trừ Văn Thố | Trừ Văn Thố, Cây Trường II; một phần thị trấn Lai Uyên |
| Phường Bến Cát | Xã Lai Hưng, xã Tân Hưng; cùng một phần Mỹ Phước của Bến Cát cũ |
| Phường Long Nguyên | Xã Long Nguyên; cùng An Điền, một phần Mỹ Phước của Bến Cát cũ |
| Phường Chánh Phú Hòa | Xã Hưng Hòa; cùng Chánh Phú Hòa của Bến Cát cũ |
Nghĩa là người ở Lai Hưng, Tân Hưng, Long Nguyên, Hưng Hòa cũ nay ghi "phường" chứ không phải "xã", dù nơi mình ở vẫn còn nhiều vườn cao su. Ấp cũ có thể chuyển thành khu phố. Người ở Lai Uyên cũ nên tra kỹ xem nhà mình thuộc xã Bàu Bàng hay xã Trừ Văn Thố.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bàu Bàng nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Bàu Bàng cũ thuộc TP Hồ Chí Minh: phía bắc thành xã Bàu Bàng và xã Trừ Văn Thố, phía nam nhập vào các phường Bến Cát, Long Nguyên, Chánh Phú Hòa cùng đất Bến Cát cũ.
Bàu Bàng thành lập năm nào?
Huyện Bàu Bàng được lập theo Nghị quyết 136/NQ-CP ngày 29/12/2013, tách bảy xã phía bắc huyện Bến Cát. Bộ máy huyện hoạt động từ đầu năm 2014 đến ngày 30/6/2025, huyện lỵ ở Lai Uyên.
Trận Bàu Bàng diễn ra khi nào?
Trận Bàu Bàng diễn ra ngày 12/11/1965 trên quốc lộ 13, khi quân giải phóng tấn công một đơn vị quân Mỹ đóng dã ngoại. Nơi diễn ra trận đánh nay là khu di tích có tượng đài bên quốc lộ 13.
Khu di tích chiến thắng Bàu Bàng nay thuộc xã nào?
Khu di tích nằm bên quốc lộ 13 ở vùng Lai Uyên cũ. Thị trấn Lai Uyên cũ bị chia cho xã Bàu Bàng và xã Trừ Văn Thố, nên khi cần ghi địa chỉ chính xác nên hỏi ban quản lý di tích.
Xã Lai Hưng cũ nay ghi địa chỉ thế nào?
Xã Lai Hưng cũ của Bàu Bàng từ 1/7/2025 cùng Tân Hưng và một phần Mỹ Phước nhập thành phường Bến Cát. Địa chỉ mới ghi khu phố hoặc ấp theo phường, phường Bến Cát, TP Hồ Chí Minh.
Căn cứ Long Nguyên ở đâu?
Căn cứ Long Nguyên là vùng căn cứ kháng chiến ở khu vực xã Long Nguyên cũ, giáp Bến Cát và Dầu Tiếng. Xã Long Nguyên cũ nay thuộc phường Long Nguyên của TP Hồ Chí Minh, nhiều điểm nằm sâu trong vườn cao su.