Thành phố Thanh Hóa là tỉnh lỵ và là đơn vị cấp huyện lớn nhất của tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025. Thành phố nằm ở bờ nam sông Mã, gần chỗ sông đổ ra biển. Đô thị này lên thành phố năm 1994, được mở rộng năm 2012 và nhận toàn bộ huyện Đông Sơn trong đợt sắp xếp cuối năm 2024 – đầu năm 2025. Từ 1/7/2025, cấp thành phố bị bỏ; địa bàn cũ thành các phường, xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, trong đó có phường Hạc Thành ở lõi đô thị.
Bài này dành cho người ở thành phố, người ở vùng Đông Sơn cũ và người cần làm giấy tờ: thành phố hình thành thế nào, Hàm Rồng và làng Đông Sơn có ý nghĩa gì, đất thành phố đã nới ra những đâu, và từ 2025 nên ghi địa chỉ ra sao.
Từ thành Hạc đến tỉnh lỵ hôm nay
Trong nhiều thế kỷ, trung tâm của trấn Thanh Hoa không cố định ở một chỗ. Đến đầu thế kỷ 19, nhà Nguyễn dựng thành tỉnh ở khu vực làng Thọ Hạc bên sông Mã, gọi là thành Hạc hay Hạc Thành. Chính quanh tòa thành này, phố xá, chợ búa hình thành, tạo nên lõi của thành phố Thanh Hóa sau này.
Thời Pháp thuộc, thị xã Thanh Hóa được lập, có tòa công sứ, nhà ga, trường học, đường phố theo kiểu đô thị thuộc địa. Tuyến đường sắt xuyên Đông Dương đi qua, ga Thanh Hóa trở thành một điểm dừng quan trọng giữa Hà Nội và Vinh.
Sau năm 1945, thị xã Thanh Hóa tiếp tục là tỉnh lỵ. Trong kháng chiến chống Mỹ, thành phố và vùng Hàm Rồng chịu ném bom nặng. Năm 1994, thị xã được nâng lên thành phố Thanh Hóa; đến thập niên 2010, thành phố được công nhận đô thị loại I trực thuộc tỉnh.
Tên Hạc Thành vẫn sống trong đời thường, trong tên đường, tên công trình, và từ 1/7/2025 được dùng lại làm tên phường ở khu trung tâm. Với người lớn tuổi, đó là sự trở về của một cái tên xưa của tỉnh lỵ.
Hàm Rồng: núi, cầu và sông Mã
Hàm Rồng là cụm núi đá ở phía bắc thành phố, bên bờ nam sông Mã. Dãy núi nhìn từ xa giống đầu rồng há miệng, nên có tên Hàm Rồng. Đối diện bên kia sông là núi Ngọc, tạo thành chỗ hẹp nơi sông Mã chảy qua giữa hai bờ núi đá.
Cầu Hàm Rồng bắc qua chỗ hẹp đó, mang cả đường sắt và đường bộ. Trong chiến tranh, cầu là mục tiêu ném bom nhiều năm liền, và cuộc chiến bảo vệ cầu trở thành biểu tượng của Thanh Hóa. Cây cầu hiện nay là công trình xây lại, vẫn nằm trên tuyến đường sắt Bắc – Nam.
Quanh núi Hàm Rồng có nhiều di tích: hang động, chùa, đền và những hiện vật khảo cổ. Khu vực này đã được quy hoạch thành khu du lịch với đường lên núi, nơi người dân đến tập thể dục buổi sáng và ngắm sông Mã lúc chiều.
Người đi tàu đêm vào Nam, khi qua cầu Hàm Rồng nghe tiếng bánh xe đổi âm, là biết đã đến Thanh Hóa. Đó là một ký ức chung của nhiều thế hệ người Bắc đi xa.
Làng Đông Sơn và tên một nền văn hóa
Làng Đông Sơn nằm bên bờ sông Mã, dưới chân núi Hàm Rồng. Đầu thế kỷ 20, các nhà khảo cổ phát hiện ở đây nhiều hiện vật đồng như trống đồng, rìu, giáo, đồ trang sức. Từ địa điểm này, giới nghiên cứu đặt tên cho cả một nền văn hóa thời đại đồ đồng ở miền Bắc Việt Nam là văn hóa Đông Sơn.
Trống đồng Đông Sơn, với mặt trống khắc hình người, chim, thuyền, nhà sàn, đã trở thành biểu tượng của thời dựng nước. Các hiện vật từ làng Đông Sơn hiện được lưu giữ ở nhiều bảo tàng trong và ngoài nước.
Làng Đông Sơn trước kia thuộc huyện Đông Sơn, sau này thuộc thành phố Thanh Hóa trong các lần điều chỉnh ranh giới. Bản thân làng vẫn giữ nếp làng cổ: đình, nghè, những ngõ nhỏ ven núi. Người đến thăm có thể kết hợp đi Hàm Rồng và làng Đông Sơn trong một buổi.
Cần phân biệt: văn hóa Đông Sơn là tên một nền văn hóa khảo cổ trải trên nhiều tỉnh; huyện Đông Sơn là tên một đơn vị hành chính đã nhập vào thành phố; làng Đông Sơn là điểm phát hiện đầu tiên. Ba cái tên trùng nhau nhưng chỉ ba thứ khác nhau.
Những lần nới rộng: 2012 và Đông Sơn cuối 2024
Thời gian dài, thành phố Thanh Hóa chỉ gồm khu phố cũ và một số xã ven. Năm 2012, thành phố được mở rộng lần lớn, nhận thêm một số xã của Hoằng Hóa ở bờ bắc sông Mã, của Đông Sơn ở phía tây, của Quảng Xương ở phía nam và của Thiệu Hóa ở phía tây bắc. Diện tích thành phố tăng mạnh, nhiều xã sau đó lên phường.
Đợt sắp xếp đơn vị hành chính cuối năm 2024 – đầu năm 2025, toàn bộ huyện Đông Sơn được nhập vào thành phố. Đông Sơn là huyện đồng bằng nhỏ, liền kề phía tây, huyện lỵ là thị trấn Rừng Thông. Huyện có những cánh đồng lúa bằng phẳng, các làng cổ dọc sông Chu và sông Mã, và vùng núi Nhồi với nghề chạm khắc đá có tiếng.
Sau lần nhập này, thành phố gồm cả những cánh đồng lúa rộng, những làng nghề và các khu công nghiệp ở phía tây. Người ở Đông Sơn cũ trải qua hai lần đổi địa chỉ trong vòng chưa đầy một năm: từ huyện Đông Sơn sang thành phố Thanh Hóa, rồi sang xã, phường mới từ 1/7/2025.
Vì vậy, khi tra cứu giấy tờ của người vùng Đông Sơn, cần biết ba mốc: trước đợt sắp xếp cuối 2024 ghi huyện Đông Sơn; trong vài tháng đầu 2025 ghi thành phố Thanh Hóa; từ 1/7/2025 ghi xã, phường mới và tỉnh Thanh Hóa.
Đời sống phố thị: chợ, món ăn và nghề
Thành phố Thanh Hóa là trung tâm buôn bán của cả tỉnh. Chợ Vườn Hoa và các chợ lớn trong khu phố cũ là nơi quen thuộc của người thành phố, nơi bán đủ thứ từ đồ khô, hải sản đến vải vóc. Khu phố cũ quanh các tuyến đường trung tâm có nhiều cửa hàng gia truyền.
Nem chua là món gắn với tên Thanh Hóa. Nem làm từ thịt lợn nạc, bì, thính gạo, gói lá chuối, bên trong có lá đinh lăng hoặc lá ổi. Người thành phố có những cơ sở làm nem nhiều đời. Ngoài nem còn có chả tôm, bánh cuốn, bánh răng bừa và các món hải sản từ vùng biển lân cận.
Nghề đá Nhồi ở vùng Đông Sơn cũ là nghề thủ công nổi tiếng. Thợ đá Nhồi chạm khắc bia, tượng, cột, lư hương, đồ mỹ nghệ từ đá xanh của núi Nhồi. Sản phẩm của làng đá có mặt ở nhiều công trình đình chùa và lăng mộ trong và ngoài tỉnh.
Thành phố còn là nơi tập trung trường đại học, bệnh viện lớn, các cơ quan của tỉnh. Người từ các huyện về thành phố học, chữa bệnh, làm giấy tờ, buôn bán. Sau 7/2025, các cơ quan cấp tỉnh vẫn đặt ở đây, nên vai trò trung tâm của vùng này không đổi.
Từ 1/7/2025: thành phố thành những phường mới
Từ 1/7/2025, thành phố Thanh Hóa thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn thành phố cũ, gồm cả vùng Đông Sơn vừa nhập, được chia thành một số phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Phường Hạc Thành ở khu trung tâm và phường Hàm Rồng ở phía bắc là những tên dễ nhận; các phường còn lại nên tra theo danh sách chính thức.
Địa chỉ ở phố cũ thường có dạng: số nhà, đường, phường cũ, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Nay bỏ tầng thành phố, ghi phường mới và tỉnh Thanh Hóa. Vì tên tỉnh và tên thành phố cũ trùng nhau, nhiều người hay ghi lặp hai lần; từ 2025 chỉ cần ghi tên tỉnh một lần.
Các cơ quan của tỉnh vẫn hoạt động ở khu vực thành phố cũ. Người dân ở các phường làm thủ tục hành chính tại ủy ban phường hoặc trung tâm phục vụ hành chính công. Giấy tờ cũ ghi thành phố Thanh Hóa vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Trong đời thường, người ta vẫn nói lên thành phố, về thành phố để chỉ vùng đô thị trung tâm. Từ thành phố ở đây đã thành tên gọi dân gian của một vùng, như cách người Nghệ gọi Vinh hay người Huế gọi trong thành.
Đi lại từ thành phố và về thành phố
Thành phố Thanh Hóa cũ nằm trên quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc – Nam. Ga Thanh Hóa là ga lớn, hầu hết tàu khách Thống Nhất đều dừng. Người từ Hà Nội vào hay từ phía Nam ra Thanh Hóa bằng tàu đều xuống ga này, rồi đi taxi, xe ôm về các phường hay đi tiếp xuống các huyện.
Cao tốc Bắc – Nam phía Đông đi qua phía tây thành phố, có các nút giao vào trung tâm. Nhờ cao tốc, đường từ Hà Nội vào Thanh Hóa rút ngắn đáng kể so với đi quốc lộ 1 cũ. Các tuyến xe khách chạy cao tốc từ Hà Nội về thành phố khá dày, nhiều chuyến mỗi ngày.
Sân bay Thọ Xuân, sân bay của tỉnh, nằm ở phía tây, mất khoảng một giờ xe từ trung tâm thành phố tùy đường đi. Có các chuyến bay nối Thanh Hóa với Thành phố Hồ Chí Minh và một số thành phố khác. Người đi máy bay nên tính thời gian ra sân bay rộng rãi.
Từ thành phố, đi Sầm Sơn về phía đông, đi Hàm Rồng và Hoằng Hóa về phía bắc qua sông Mã, đi Thiệu Hóa, Yên Định về phía tây theo các quốc lộ, đi Quảng Xương, Nghi Sơn về phía nam. Thành phố là điểm xuất phát tự nhiên cho mọi chuyến đi trong tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Thanh Hóa nay còn không?
Từ 1/7/2025, cấp thành phố trực thuộc tỉnh bị bỏ. Địa bàn thành phố Thanh Hóa cũ thành các phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, trong đó có phường Hạc Thành ở trung tâm và phường Hàm Rồng ở phía bắc.
Huyện Đông Sơn nhập vào thành phố Thanh Hóa khi nào?
Toàn bộ huyện Đông Sơn được nhập vào thành phố Thanh Hóa trong đợt sắp xếp đơn vị hành chính cuối năm 2024 – đầu năm 2025. Chỉ vài tháng sau, từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ trên cả nước.
Văn hóa Đông Sơn có phải ở huyện Đông Sơn không?
Tên văn hóa Đông Sơn lấy từ làng Đông Sơn bên sông Mã, dưới chân núi Hàm Rồng, nơi phát hiện nhiều hiện vật đồng đầu thế kỷ 20. Nền văn hóa này trải trên nhiều tỉnh, không chỉ trong ranh huyện Đông Sơn.
Vì sao gọi là Hạc Thành?
Thời Nguyễn, thành tỉnh Thanh Hóa được dựng ở khu vực làng Thọ Hạc bên sông Mã, nên gọi là thành Hạc hay Hạc Thành. Tên này được dùng lại cho phường trung tâm từ 1/7/2025.
Làng đá Nhồi ở đâu?
Làng đá Nhồi nằm quanh núi Nhồi ở phía tây thành phố, vùng đất thuộc Đông Sơn cũ và thành phố Thanh Hóa cũ. Thợ đá ở đây chạm khắc bia, tượng, cột đá, đồ mỹ nghệ từ đá xanh của núi.
Ghi địa chỉ ở thành phố Thanh Hóa cũ thế nào sau 2025?
Ghi số nhà, đường, tên phường mới và tỉnh Thanh Hóa, không cần ghi thành phố Thanh Hóa. Nếu chưa rõ tên phường mới, nên tra danh sách sắp xếp chính thức hoặc hỏi tổ dân phố nơi ở.