Huyện Dầu Tiếng là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bình Dương từ năm 1999 đến ngày 1/7/2025, ở góc tây bắc tỉnh, giáp Tây Ninh qua sông Sài Gòn và lòng hồ Dầu Tiếng, giáp Bình Phước ở phía bắc. Huyện tách khỏi Bến Cát năm 1999, huyện lỵ là thị trấn Dầu Tiếng. Từ 1/7/2025, đất này thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về bốn xã Dầu Tiếng, Minh Thạnh, Long Hòa, Thanh An và một phần phường Tây Nam.
Dầu Tiếng là vùng xa trung tâm nhất của Bình Dương cũ: rừng cao su ngút mắt, hồ nước lớn, núi thấp nhìn sang núi Bà Đen bên kia hồ, những xóm thợ cạo mủ có từ thời Pháp. Bài này kể tên gọi và các lần đổi đơn vị, hồ Dầu Tiếng, núi Cậu, lịch sử đồn điền cao su, vùng căn cứ ven sông và cách mười hai đơn vị cũ chia về đơn vị mới.
Tên Dầu Tiếng và các lần đổi đơn vị
Dầu Tiếng là tên dân gian có từ lâu của vùng thị trấn ven sông Sài Gòn. Về nghĩa, cách giải thích thường gặp gắn với cây dầu, loại cây gỗ lớn mọc nhiều ở rừng Đông Nam Bộ xưa, nhưng chữ "tiếng" giải thích thế nào thì có nhiều thuyết, chưa có tài liệu gốc khẳng định. Thời trước 1975, theo các tài liệu thường được dẫn, vùng này thuộc quận Trị Tâm của tỉnh Bình Dương, quận lỵ ở Dầu Tiếng.
Sau 1975, vùng Dầu Tiếng thuộc huyện Bến Cát của tỉnh Sông Bé, rồi tỉnh Bình Dương tái lập từ năm 1997. Năm 1999, Chính phủ chia huyện Bến Cát thành hai huyện Bến Cát và Dầu Tiếng; cùng đợt đó Tân Uyên tách ra Phú Giáo, Thuận An tách ra Dĩ An. Huyện Dầu Tiếng gồm thị trấn Dầu Tiếng và các xã Định An, Định Thành, Định Hiệp, An Lập, Long Tân, Long Hòa, Minh Hòa, Minh Tân, Minh Thạnh, Thanh An, Thanh Tuyền.
Huyện tồn tại khoảng hai mươi sáu năm, không đổi ranh lớn nào cho tới ngày bỏ cấp huyện. Một gia đình ở Thanh Tuyền có thể có giấy tờ ghi "huyện Bến Cát, tỉnh Sông Bé", rồi "huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương" trong hai năm 1997–1999, rồi "huyện Dầu Tiếng", và nay là phường Tây Nam của TP Hồ Chí Minh.
Hồ Dầu Tiếng: hồ thuỷ lợi lớn trên sông Sài Gòn
Hồ Dầu Tiếng là hồ chứa nước nhân tạo trên thượng nguồn sông Sài Gòn, xây dựng sau năm 1975, đưa vào sử dụng từ khoảng giữa thập niên 1980. Hồ trải trên đất ba tỉnh cũ: phần lớn mặt nước thuộc Tây Ninh, phần phía đông thuộc Dầu Tiếng của Bình Dương, một phần nhỏ phía bắc thuộc Bình Phước. Nước hồ dùng tưới cho vùng nông nghiệp rộng lớn ở Tây Ninh, Củ Chi, Hóc Môn và cấp nước cho sinh hoạt, công nghiệp.
Sau này nước sông Bé được chuyển sang hồ Dầu Tiếng qua công trình thuỷ lợi Phước Hòa, tăng nguồn nước cho cả vùng. Mực nước hồ thay đổi theo mùa: cuối mùa khô nước rút xa, lộ ra bãi bồi rộng; mùa mưa nước lên sát chân rừng. Khi hồ xả lũ, mực nước sông Sài Gòn phía hạ lưu dâng, nên người ven sông cần theo dõi thông báo. Có những năm mưa lớn, hồ xả nhiều làm nước tràn vào vườn, nhà sát bờ sông ở phía hạ lưu, nên người mua đất sát bờ nên hỏi kỹ mức nước những năm trước.
Với người Dầu Tiếng, hồ là nguồn cá: cá lăng, cá lóc, cá chạch lấu, tôm, được đánh bắt bằng ghe nhỏ, lưới, câu. Chợ ven hồ bán cá tươi buổi sáng, khô cá, cá một nắng phơi trên giàn. Khách muốn ra hồ nên đi theo người địa phương có ghe, mặc áo phao, và không bơi ở vùng nước sâu, gió mạnh.
Núi Cậu và cảnh nhìn sang núi Bà Đen
Núi Cậu là cụm núi thấp ở góc tây bắc vùng Dầu Tiếng cũ, trên đất xã Định Thành cũ, nơi rừng cao su chạm tới mép nước hồ. Núi không cao nhưng nổi bật giữa vùng đất bằng, có rừng cây, đá tảng, đường mòn lên đỉnh. Trên núi có miếu thờ theo tín ngưỡng dân gian của người vùng hồ và một ngôi chùa ở lưng chừng núi.
Bên kia mặt hồ là đất Tây Ninh với núi Bà Đen. Ngày trời trong, đứng trên núi Cậu có thể nhìn thấy khối núi Bà Đen ở phía tây. Cặp núi nhìn nhau qua mặt nước sinh ra nhiều truyện kể dân gian, được người già trong vùng kể lại theo nhiều dị bản khác nhau.
Leo núi Cậu nên đi buổi sáng sớm hoặc chiều mát, mang nước, giày bám, không đi một mình vào mùa mưa khi đá trơn. Từ 1/7/2025, Định Thành cũ nằm trong xã Dầu Tiếng mới, nên núi Cậu nay thuộc địa bàn xã Dầu Tiếng, TP Hồ Chí Minh.
Đồn điền cao su thời Pháp và xóm thợ cạo mủ
Từ đầu thế kỷ 20, người Pháp mở đồn điền cao su lớn ở vùng Dầu Tiếng, trong đó có đồn điền của hãng Michelin, cùng thời với các đồn điền ở Phú Riềng, Lộc Ninh phía Bình Phước. Họ mộ phu từ các tỉnh phía Bắc, miền Trung vào khai phá rừng, trồng cao su, dựng làng thợ theo dãy. Đời sống phu cao su thời ấy cực khổ, được nhiều tài liệu, hồi ký ghi lại.
Sau năm 1975, các đồn điền được tổ chức lại thành nông trường, công ty cao su nhà nước; vùng cao su Dầu Tiếng tiếp tục là một trong những vùng cao su lớn của Đông Nam Bộ. Nhiều gia đình thợ cạo mủ đã ở đây ba bốn đời, giọng nói pha giữa giọng Bắc, giọng Trung và giọng Nam.
Nhịp sống theo cây cao su: người cạo mủ vào lô từ khuya, kết thúc buổi cạo khi trời sáng, chở mủ về điểm thu gom, buổi chiều làm vườn, chăm con. Mùa cây rụng lá vào giữa mùa khô thì nghỉ cạo một thời gian. Ai lần đầu đến xóm cao su nên tôn trọng giờ giấc này, tránh làm ồn buổi trưa khi người cạo mủ đang ngủ bù. Mủ cao su có mùi đặc trưng ở các điểm thu gom, người mới đến sẽ quen dần sau vài tuần.
Vùng căn cứ ven sông Sài Gòn
Trong hai cuộc kháng chiến, vùng Dầu Tiếng với rừng cao su, bờ sông Sài Gòn và các làng thợ là địa bàn căn cứ quan trọng. Phía nam huyện cũ, Thanh Tuyền và An Lập nằm trong vùng thường được gọi là Tam giác sắt cùng với Bến Cát và Củ Chi. Phía đông là vùng căn cứ Long Nguyên giáp Bàu Bàng.
Chiến tranh để lại dấu vết trên đất: nhiều làng bị dồn dân, san phẳng, rừng bị rải chất độc, sau 1975 phải rà phá bom mìn trước khi trồng lại. Một số địa điểm đã được ghi nhận là di tích, có bia, nhà tưởng niệm. Người tìm hiểu nên hỏi văn hoá xã, vì nhiều điểm nằm sâu trong lô cao su hoặc ven sông. Đi theo nhóm, mang nước, và hỏi đường người địa phương trước khi rẽ vào lối mòn trong rừng cao su.
Thanh Tuyền và An Lập cũ nay vắt qua hai đơn vị mới: Thanh Tuyền vào phường Tây Nam cùng An Tây của Bến Cát cũ, còn An Lập chia giữa phường Tây Nam và xã Thanh An. Nhờ vậy vùng Tam giác sắt xưa phần lớn nằm gọn trong phường Tây Nam.
Đi lại: đường tỉnh 744 và những con đường ven hồ
Đường chính nối Dầu Tiếng với Thủ Dầu Một là đường tỉnh 744, chạy men sông Sài Gòn qua Phú An, An Tây, Thanh Tuyền rồi vào thị trấn cũ. Đường đi qua nhiều đoạn vườn cao su, xóm ven sông, có xe chở mủ, chở cát; một số đoạn hẹp, cua gấp, ban đêm thiếu đèn. Người lạ đường nên đi ban ngày, giảm tốc ở các đoạn qua chợ và trường học.
Từ Dầu Tiếng có đường sang Bàu Bàng, Bến Cát ở phía đông, lên phía Bình Phước ở phía bắc, và đường quanh hồ sang phía Tây Ninh. Vì hồ và sông ngăn cách, đi sang Tây Ninh phải vòng theo cầu, đường ven hồ, quãng đường dài hơn nhiều so với nhìn trên bản đồ.
Người làm việc ở Bến Cát, Bàu Bàng, Thủ Dầu Một mà ở Dầu Tiếng thường đi xe máy hoặc xe đưa đón của công ty. Mùa mưa, các đường đất trong lô cao su trơn trượt, sương mù sáng sớm có khi dày; nên bật đèn và đi chậm.
Nay thuộc đâu: Dầu Tiếng cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, mười hai đơn vị cũ của huyện Dầu Tiếng đi về bốn xã trọn vẹn và một phường ghép với đất Bến Cát cũ. Bốn xã cũ bị chia là Định Hiệp, Minh Thạnh, Minh Tân, An Lập.
| Đơn vị mới | Hình thành từ (theo bảng đối chiếu) |
|---|---|
| Xã Dầu Tiếng | Thị trấn Dầu Tiếng, Định An, Định Thành; một phần Định Hiệp |
| Xã Minh Thạnh | Minh Hòa; một phần Minh Thạnh và Minh Tân |
| Xã Long Hòa | Long Hòa, Long Tân; một phần Minh Thạnh và Minh Tân |
| Xã Thanh An | Thanh An; một phần Định Hiệp và An Lập |
| Phường Tây Nam | Thanh Tuyền, một phần An Lập; cùng An Tây của Bến Cát cũ |
Tên Minh Thạnh vừa là xã mới vừa là xã cũ bị chia, nên người ở Minh Thạnh cũ có thể thuộc xã Minh Thạnh hoặc xã Long Hòa mới. Xã Thanh An mới dễ nhầm với xã Thạnh An của Cần Giờ cũ khi gõ không dấu; xã Long Hòa mới cũng trùng tên một xã cũ của Cần Giờ. Ghi đủ dấu và kèm "Dầu Tiếng cũ" khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Dầu Tiếng nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Dầu Tiếng cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về bốn xã Dầu Tiếng, Minh Thạnh, Long Hòa, Thanh An và một phần phường Tây Nam. Cấp huyện không còn trên cả nước từ ngày đó.
Dầu Tiếng thành huyện năm nào?
Năm 1999, Chính phủ chia huyện Bến Cát thành hai huyện Bến Cát và Dầu Tiếng. Trước đó, từ sau 1975, vùng Dầu Tiếng thuộc huyện Bến Cát của tỉnh Sông Bé rồi tỉnh Bình Dương.
Hồ Dầu Tiếng thuộc tỉnh nào?
Hồ Dầu Tiếng trải trên đất ba tỉnh cũ, phần lớn mặt nước thuộc Tây Ninh, phần phía đông thuộc Dầu Tiếng của Bình Dương cũ, một phần nhỏ thuộc Bình Phước cũ. Từ 7/2025, phần phía Dầu Tiếng thuộc TP Hồ Chí Minh.
Núi Cậu nay thuộc xã nào?
Núi Cậu nằm trên đất xã Định Thành cũ của huyện Dầu Tiếng. Từ 1/7/2025, Định Thành cùng thị trấn Dầu Tiếng, Định An và một phần Định Hiệp nhập thành xã Dầu Tiếng của TP Hồ Chí Minh.
Thị trấn Dầu Tiếng cũ nay là gì?
Thị trấn Dầu Tiếng cũ, huyện lỵ của huyện Dầu Tiếng, từ 1/7/2025 nhập cùng Định An, Định Thành và một phần Định Hiệp thành xã Dầu Tiếng. Chữ "xã" ở đây chỉ loại đơn vị, không nói nơi ấy kém phát triển.
Thanh Tuyền cũ nay thuộc phường nào?
Xã Thanh Tuyền cũ của Dầu Tiếng từ 1/7/2025 nhập cùng một phần An Lập và phường An Tây của Bến Cát cũ thành phường Tây Nam, TP Hồ Chí Minh. Người ở đây ghi phường chứ không còn ghi xã.