Tam Kỳ là thành phố tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Nam cũ từ năm 1997, lên thành phố năm 2006 từ thị xã Tam Kỳ. Trước đó Tam Kỳ từng là huyện thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng và là tỉnh lỵ tỉnh Quảng Tín giai đoạn 1962–1975. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Tam Kỳ cũ nay là các phường, xã thuộc thành phố Đà Nẵng.
Người ngoài tỉnh hay biết Tam Kỳ qua quốc lộ 1 và món cơm gà, còn người Quảng thì nhớ Tam Kỳ như nơi lên tỉnh làm giấy tờ suốt gần ba mươi năm. Bài này kể Tam Kỳ qua các lần đổi cấp hành chính, sông Bàn Thạch, biển Tam Thanh và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Một tên gọi qua nhiều cấp hành chính
Tên Tam Kỳ gắn với vùng đất phía nam Quảng Nam từ thời nhà Nguyễn, khi ở đây là phủ, huyện thuộc tỉnh Quảng Nam. Giai đoạn 1962–1975, chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Quảng Tín với tỉnh lỵ đặt ở Tam Kỳ; nhiều công sở, chợ và đường phố trung tâm hình thành trong thời kỳ này.
Sau 1975, Tam Kỳ là một huyện của tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, khá rộng, kéo dài xuống tận giáp Quảng Ngãi. Năm 1983, huyện Tam Kỳ được chia thành thị xã Tam Kỳ và huyện Núi Thành ở phía nam. Đến khi tái lập tỉnh Quảng Nam năm 1997, thị xã Tam Kỳ trở thành tỉnh lỵ, nơi đặt trụ sở các cơ quan cấp tỉnh.
Năm 2005, một phần vùng gò đồi phía tây của thị xã Tam Kỳ được tách ra lập huyện Phú Ninh. Năm sau, 2006, Tam Kỳ được nâng lên thành phố thuộc tỉnh. Vì vậy giấy tờ của cùng một gia đình ở vùng ven Tam Kỳ có thể lần lượt ghi “huyện Tam Kỳ”, “thị xã Tam Kỳ”, rồi “huyện Phú Ninh” hay “thành phố Tam Kỳ” tùy năm cấp và tùy nhà nằm bên nào của ranh giới năm 2005.
Gần ba mươi năm làm tỉnh lỵ
Khi tỉnh tách khỏi Đà Nẵng năm 1997, Tam Kỳ còn là một thị xã nhỏ, phố chủ yếu nằm dọc quốc lộ 1. Trong vài năm đầu, trụ sở các sở, ngành phải dựng mới, nhiều cán bộ từ Đà Nẵng chuyển vào, các khu dân cư mới mọc lên quanh trục đường chính. Người Tam Kỳ lớn tuổi nhớ đây là giai đoạn phố đổi khác nhanh nhất.
Trục đường Phan Chu Trinh đi xuyên thành phố theo hướng bắc nam, là quốc lộ 1 cũ, nơi có chợ Tam Kỳ và nhiều cơ quan. Về sau các tuyến đường mới mở rộng phố ra phía đông, về phía sông Bàn Thạch và biển. Công viên, quảng trường, khu hành chính tập trung của tỉnh đặt ở khu vực này.
Từ tháng 7/2025, khi Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng, Tam Kỳ không còn là tỉnh lỵ. Đây là thay đổi người Tam Kỳ bàn nhiều nhất: các cơ quan cấp tỉnh được sắp xếp lại, một số bộ phận vẫn giữ điểm giải quyết thủ tục tại chỗ cho người dân vùng phía nam. Muốn biết làm hồ sơ nào ở đâu, nên hỏi trước tại xã, phường nơi cư trú.
Với người làm ăn, việc thôi làm tỉnh lỵ đặt ra câu hỏi về thuê mặt bằng, giá nhà đất, lượng khách. Đây là chuyện cần thời gian mới thấy rõ, và người Tam Kỳ đang theo dõi từng bước sắp xếp của thành phố mới.
Sông Bàn Thạch, Tam Thanh và vùng ven biển phía đông
Sông Bàn Thạch chảy qua Tam Kỳ rồi đổ về hệ đầm phá ven biển trước khi ra cửa An Hòa ở Núi Thành. Hai bên bờ là các khu dân cư mới, vườn, ruộng, và về phía đông là vùng cát, rừng phi lao. Nhịp sống ở đây khác phố trung tâm: chậm hơn, gần đồng gần biển hơn.
Làng chài Tam Thanh ven biển phía đông được biết tới từ khoảng năm 2016, khi nhiều bức tường nhà dân được vẽ tranh theo một dự án giao lưu văn hoá, và người ta gọi là làng bích họa Tam Thanh. Ngoài tranh, đây vẫn là làng nghề biển với thuyền thúng, chợ cá sáng và nếp sống của người làm biển.
Biển Tam Thanh và các bãi lân cận là nơi người Tam Kỳ ra tắm mát cuối tuần. Bờ biển ở đây trống trải, gió mạnh vào mùa đông, sóng lớn khi có áp thấp; người dân thường dặn khách chỉ tắm ở chỗ có người và không ra xa vào những ngày biển động.
Đi lại: quốc lộ 1, đường sắt, cao tốc và sân bay gần nhất
Tam Kỳ nằm ngay trên quốc lộ 1, đoạn giữa Đà Nẵng và Quảng Ngãi, nên từ xưa đã là điểm dừng của xe đường dài. Trước khi có đường tránh, xe tải, xe khách chạy xuyên qua trung tâm phố; về sau tuyến tránh và các trục mới giúp phố bớt ồn. Bến xe Tam Kỳ là đầu mối của các tuyến lên huyện núi như Tiên Phước, Trà My, Hiệp Đức.
Đường sắt Bắc Nam có ga Tam Kỳ; tàu dừng ở đây nhưng không phải chuyến nào cũng dừng, giờ tàu thay đổi theo từng mùa chạy tàu nên cần tra trước. Phía tây phố là cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi, có nút giao để vào Tam Kỳ, rút ngắn đáng kể thời gian đi Đà Nẵng so với đi quốc lộ.
Sân bay gần Tam Kỳ nhất là sân bay Chu Lai ở huyện Núi Thành cũ, phía nam phố. Nhiều người Tam Kỳ vẫn chọn bay ra vào sân bay Đà Nẵng vì có nhiều chuyến hơn, rồi đi tiếp bằng ô tô. Trong phố, xe máy là phương tiện chính; xe buýt nội tỉnh có vài tuyến nối Tam Kỳ với Hội An, Đà Nẵng và các huyện, lịch chạy nên hỏi trước.
Với người ở xa về, mẹo đơn giản là xác định trước mình cần tới vùng trung tâm cũ quanh chợ, vùng ven sông Bàn Thạch phía đông hay vùng Tam Thanh ven biển, vì ba vùng cách nhau một quãng và không phải xe nào cũng đi qua.
Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng và các di tích
Trên đồi Núi Cấm ở vùng ven Tam Kỳ là tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng, khánh thành năm 2015, lấy hình tượng mẹ Nguyễn Thị Thứ người Điện Bàn — người mẹ có nhiều con, cháu hy sinh trong chiến tranh. Công trình lớn, đặt ở vị trí cao, nhìn được từ nhiều hướng, là nơi nhiều đoàn người đến viếng vào các dịp kỷ niệm.
Chiến tranh để lại dấu vết dày ở vùng Tam Kỳ: các địa danh như Kỳ Anh, Kỳ Lý, Kỳ Bình… có trong ký ức nhiều gia đình, nhiều nghĩa trang liệt sĩ được chăm sóc đều đặn. Người Tam Kỳ hay kể chuyện ông bà, cha mẹ trong những năm đó như kể chuyện nhà, không ồn ào.
Ngoài ra, ngay giáp Tam Kỳ, ở vùng Phú Ninh có tháp Chăm Chiên Đàn, còn ở Núi Thành có tháp Khương Mỹ. Hai cụm tháp này thường được nhắc chung với Tam Kỳ vì gần, và là dấu tích đất Chăm Pa cũ ở phía nam Quảng Nam.
Trong lòng phố cũng còn những đình làng, nhà thờ tộc lâu đời của các làng cũ trước khi đô thị mở rộng. Nhiều đình được trùng tu, vẫn tổ chức lễ tế xuân thu theo lệ làng. Người Tam Kỳ nhờ vậy vẫn giữ được cảm giác mình là người của một làng cụ thể, dù nhà đã nằm giữa phố.
Cơm gà, chợ Tam Kỳ và nhịp sống thường ngày
Cơm gà Tam Kỳ là món ăn quen thuộc nhất với người qua đường: cơm nấu bằng nước luộc gà nên có màu vàng, gà ta xé hoặc chặt, ăn kèm đu đủ bóp, rau răm, hành phi và nước mắm gừng. Người Tam Kỳ ăn cơm gà cả bữa trưa lẫn bữa tối, và mỗi người có quán quen riêng.
Chợ Tam Kỳ là chợ lớn nhất của phố, buôn bán từ sáng sớm: cá biển từ Tam Thanh, Tam Hải, rau củ từ các xã ven, hàng khô, vải vóc. Ngoài chợ chính còn có các chợ phường, chợ xã nhỏ hơn. Người Tam Kỳ cũng ăn mì Quảng, bánh tráng cuốn, bê thui, bánh bèo như các vùng khác của Quảng Nam.
Tam Kỳ cũ là phố hiền, không quá đông. Buổi tối người dân hay ra công viên, bờ sông; mùa hè ra biển. Kiểu sống này giống nhiều tỉnh lỵ nhỏ miền Trung: mọi thứ cách nhau vài cây số, đi xe máy là chính, xe buýt nội tỉnh có nhưng không dày.
Một thói quen dễ thấy của người Tam Kỳ là uống cà phê sáng ở vỉa hè, quán cóc ven đường, trò chuyện chuyện nhà chuyện xóm trước khi đi làm. Nhiều gia đình ở phố vẫn có ruộng, vườn ở các xã ven, cuối tuần về thăm, nên ranh giới giữa người phố và người làng ở đây không rạch ròi. Dịp Tết, giỗ tộc, phố vắng hẳn vì ai cũng về làng.
Từ 1/7/2025: Tam Kỳ cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Tam Kỳ không còn là đơn vị hành chính cấp huyện. Các phường, xã cũ của Tam Kỳ được sắp xếp thành một số phường, xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Một số phường mới vẫn mang tên Tam Kỳ hoặc tên gắn với địa danh quen của phố; tên cụ thể nên tra theo phường, xã cũ.
Với người làm giấy tờ, lưu ý hai mốc ranh giới: năm 1983 (tách Núi Thành) và năm 2005 (tách Phú Ninh). Một địa chỉ ghi “huyện Tam Kỳ” trước năm 1997 có thể nay nằm ở vùng Núi Thành hoặc Phú Ninh cũ chứ không phải trong thành phố. Hãy đọc tên xã trên giấy để đối chiếu.
Cách làm chắc chắn vẫn là tra bảng đối chiếu chính thức theo xã, phường cũ, hoặc mang giấy tờ tới bộ phận một cửa nơi có nhà đất. Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Tam Kỳ lên thành phố năm nào?
Tam Kỳ lên thành phố thuộc tỉnh Quảng Nam năm 2006, trên cơ sở thị xã Tam Kỳ. Thị xã Tam Kỳ là tỉnh lỵ từ khi tái lập tỉnh Quảng Nam năm 1997; trước đó, từ năm 1983, Tam Kỳ là thị xã của tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng.
Tam Kỳ bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Tam Kỳ thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tam Kỳ không còn là cấp hành chính riêng, địa bàn cũ là các phường, xã của Đà Nẵng.
Tam Kỳ có phải tỉnh lỵ tỉnh Quảng Tín không?
Đúng. Giai đoạn 1962–1975, chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Quảng Tín ở phần phía nam Quảng Nam và đặt tỉnh lỵ tại Tam Kỳ. Sau năm 1975, tỉnh Quảng Tín không còn, đất này thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng.
Huyện Phú Ninh tách từ Tam Kỳ năm nào?
Huyện Phú Ninh được lập năm 2005 trên một phần đất thị xã Tam Kỳ, chủ yếu vùng gò đồi phía tây quanh hồ Phú Ninh. Vì vậy giấy tờ cũ ở vùng này trước năm 2005 thường ghi thị xã Tam Kỳ.
Làng bích họa Tam Thanh ở đâu?
Làng bích họa Tam Thanh là làng chài ven biển phía đông Tam Kỳ, nổi tiếng từ khoảng năm 2016 nhờ các bức tranh vẽ trên tường nhà dân. Đây vẫn là làng nghề biển đang sinh sống, khách đến nên giữ yên tĩnh và tôn trọng nhà dân.
Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng nằm ở đâu?
Tượng đài nằm trên đồi Núi Cấm ở vùng ven Tam Kỳ, khánh thành năm 2015, lấy hình mẫu mẹ Nguyễn Thị Thứ quê Điện Bàn. Đây là công trình tưởng niệm lớn, có khu tượng và khu trưng bày, nhiều đoàn đến viếng dịp lễ.