Huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam cũ: hồ Phú Ninh, Bồng Miêu và gò đồi tây Tam Kỳ

Phú Ninh là huyện trẻ nhất trong số các huyện tồn tại tới năm 2025 của tỉnh Quảng Nam cũ, được lập đầu năm 2005 từ phần phía tây thị xã Tam Kỳ. Trung tâm huyện là thị trấn Phú Thịnh. Huyện có hồ Phú Ninh, công trình thủy lợi lớn của tỉnh, và mỏ vàng Bồng Miêu ở xã Tam Lãnh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Phú Ninh cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.

Đừng nhầm Phú Ninh ở Quảng Nam với huyện Phù Ninh ở Phú Thọ — hai tên chỉ khác một dấu. Bài này viết về vì sao lập Phú Ninh, hồ nước lớn, mỏ vàng trăm năm, vùng gò đồi trồng rừng, đường đi và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.

Vì sao có huyện Phú Ninh năm 2005

Khi tái lập tỉnh Quảng Nam năm 1997, thị xã Tam Kỳ làm tỉnh lỵ nhưng địa giới rất rộng: ngoài phố phường còn cả một vùng gò đồi, hồ nước, làng quê kéo về phía tây tới giáp Tiên Phước. Một thị xã muốn lên thành phố cần phần nội thị rõ ràng, còn vùng nông thôn rộng thì cần một bộ máy riêng gần dân hơn.

Vì vậy, đầu năm 2005, phần phía tây thị xã Tam Kỳ được tách ra lập huyện Phú Ninh. Tên huyện lấy theo hồ Phú Ninh, cái tên đã quen với người cả tỉnh. Một năm sau, năm 2006, thị xã Tam Kỳ phần còn lại được nâng lên thành phố.

Phần lớn xã của Phú Ninh mang chữ “Tam” ở đầu: Tam Thành, Tam An, Tam Phước, Tam Lộc, Tam Thái, Tam Dân, Tam Đàn, Tam Vinh, Tam Lãnh, Tam Đại. Đó là dấu vết của thời còn thuộc Tam Kỳ. Thị trấn Phú Thịnh là trung tâm mới, dựng lên cùng với huyện.

Vì thế, giấy tờ của người Phú Ninh có thể ghi ba kiểu: “huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng” nếu cấp trước 1983; “thị xã Tam Kỳ” nếu cấp từ 1983 tới 2004; “huyện Phú Ninh” nếu cấp từ 2005 tới tháng 6/2025. Cùng một thửa đất, ba cách ghi — đó là chuyện bình thường của vùng này.

Hồ Phú Ninh: cái tên đặt cho cả huyện

Hồ Phú Ninh là hồ chứa nước lớn của Quảng Nam cũ, được đắp đập trong những năm sau 1975, phần lớn bằng sức người với hàng vạn dân công các huyện góp công. Người lớn tuổi ở Tam Kỳ, Thăng Bình, Núi Thành còn nhớ những đợt đi “làm thủy lợi Phú Ninh”, mang cơm nắm, ở lán, đào đắp bằng tay.

Hồ giữ nước cho đồng ruộng vùng Tam Kỳ, Phú Ninh, Thăng Bình, Núi Thành, giúp nhiều vùng trước chỉ làm một vụ nhờ trời nay làm được hai vụ. Hệ thống kênh từ hồ toả ra các xã là một phần quen thuộc của đồng quê phía nam Quảng Nam.

Mặt hồ rộng, có nhiều đảo nhỏ phủ rừng, xung quanh là đồi thông, đồi keo và rừng phòng hộ. Một phần ven hồ được làm khu du lịch, nơi người Tam Kỳ đi chơi cuối tuần, đi thuyền, cắm trại. Phần lớn còn lại là rừng giữ nước, có quy định riêng về chặt cây, xây dựng.

Mùa mưa lớn, hồ phải điều tiết, xả nước theo quy trình, và tin xả lũ được người dân hạ lưu theo dõi kỹ. Mùa khô, mực nước xuống thấp, lộ những bãi đất ven hồ; một số hộ trồng hoa màu ngắn ngày trên đó.

Bồng Miêu: mỏ vàng trăm năm ở Tam Lãnh

Ở phía nam Phú Ninh, vùng xã Tam Lãnh, có mỏ vàng Bồng Miêu, được khai thác từ thời Pháp thuộc. Tên Bồng Miêu đã đi vào tư liệu từ đầu thế kỷ 20, và người địa phương còn chỉ được dấu vết các hầm lò, đường goòng cũ trong núi.

Sau năm 1975, mỏ có những giai đoạn ngừng, rồi được đầu tư khai thác lại theo kiểu công nghiệp trong một thời gian. Song song với khai thác chính thức là nạn đào đãi vàng trái phép kéo dài nhiều năm, làm hại rừng và sông suối, đã bị chấn chỉnh nhiều lần.

Với người Tam Lãnh, mỏ vàng vừa là việc làm, vừa là nỗi lo: nước suối đục, đất sạt, có lúc có tai nạn ở các hầm tự phát. Những câu chuyện này còn được kể trong gia đình, và việc phục hồi môi trường sau khai thác là chủ đề được nhắc tới trong nhiều năm.

Người ngoài không nên tự đi vào khu mỏ hay các hầm lò cũ: hầm có thể sập, có khí độc, và khu vực có quy định riêng. Muốn tìm hiểu lịch sử mỏ, nên hỏi người lớn tuổi trong làng hoặc tìm tư liệu địa chí của tỉnh cũ.

Gò đồi, ruộng thấp và sinh kế

Địa hình Phú Ninh là gò đồi thấp xen ruộng, cao dần về phía tây giáp Tiên Phước và về phía nam giáp Bắc Trà My, Núi Thành. Đất gò hợp trồng keo, cây ăn quả, sắn, chè xanh; ruộng thấp ven kênh hồ Phú Ninh trồng lúa. Nhiều hộ nuôi bò, nuôi gà thả vườn.

Vì sát Tam Kỳ, nhiều người Phú Ninh đi làm ở thành phố mỗi ngày: công nhân, buôn bán, làm dịch vụ. Buổi sáng và chiều, đường từ các xã ra Tam Kỳ đông xe máy. Phú Ninh vì thế vừa là vùng quê, vừa là vùng ven đô của Tam Kỳ.

Nhà vườn ở Phú Ninh thường có ao, có giếng, có vườn mít, chuối, cau, ổi. Mùa nắng, nhiều nhà phơi sắn, phơi lúa trên sân. Chợ nhỏ ở các xã họp từ sáng sớm, bán rau, cá đồng, cá hồ, những thứ quen của quê nhà.

Đường cao tốc và các tuyến đường mới đi qua làm đất đai ở một số xã thay đổi nhanh: có nơi thành khu dân cư mới, có nơi thành khu công nghiệp nhỏ. Người dân vừa có cơ hội, vừa phải học cách sống với những thay đổi đó.

Đường đi qua Phú Ninh

Quốc lộ 40B từ Tam Kỳ đi về phía tây chạy qua Phú Ninh, rồi lên Tiên Phước, Trà My. Đây là trục chính của huyện, thị trấn Phú Thịnh nằm gần tuyến này. Từ Tam Kỳ lên hồ Phú Ninh chỉ mất một quãng đi ngắn bằng xe máy.

Đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi chạy qua phía tây Tam Kỳ, đi ngang đất Phú Ninh, có nút giao để xuống Tam Kỳ. Quốc lộ 1 chạy ở phía đông, gần ranh giới với thành phố. Các đường huyện cũ nối giữa các xã đã được bê tông hoá phần lớn.

Người đến hồ Phú Ninh nên đi vào ban ngày, hỏi đường ở thị trấn nếu không quen; một số đoạn đường ven hồ hẹp, ít nhà dân. Đi thuyền trên hồ nên mặc áo phao, đi cùng người có kinh nghiệm, tránh những ngày gió lớn.

Người lên Tam Lãnh, vùng mỏ Bồng Miêu, đi theo đường huyện qua vùng đồi, đường nhỏ, có đoạn dốc. Mùa mưa nên hỏi tình hình đường, tránh đi vào chiều tối.

Một thửa đất, bốn cách ghi địa chỉ

Vì Phú Ninh từng là một phần huyện Tam Kỳ rồi thị xã Tam Kỳ, giấy tờ của cùng một gia đình có thể ghi rất khác nhau. Bảng dưới đây xếp theo mốc thời gian để dễ đối chiếu; ranh giới từng xã bên trong cần tra riêng.

Điều dễ gây nhầm nhất là chữ “thị xã Tam Kỳ” trên giấy tờ của người ở vùng đồi, vùng hồ. Nhiều người trẻ thấy vậy tưởng ông bà từng sống ở phố, trong khi thật ra đó là đất làng, chỉ là thời ấy thị xã quản lý cả vùng nông thôn rộng phía tây.

Một chỗ khác hay nhầm là thị trấn Phú Thịnh: đây là đơn vị mới dựng từ năm 2005, nên giấy tờ trước năm đó không thể có tên này. Thấy “Phú Thịnh” trên giấy cấp trước 2005 thì nên kiểm lại, vì rất có thể đó là tên thôn, tên làng chứ không phải thị trấn.

Khi làm hồ sơ gia đình, cứ đặt mỗi tờ giấy vào đúng giai đoạn của nó; không cần sửa giấy cũ cho khớp tên mới.

Từ 1/7/2025: Phú Ninh cũ nay thuộc đâu

Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng, cấp huyện không còn. Thị trấn Phú Thịnh và các xã của Phú Ninh cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thành phố Đà Nẵng.

Muốn biết chính xác một xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo tên xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa. Vì Phú Ninh từng là một phần Tam Kỳ, có những thôn sát thành phố, nên đừng đoán theo khoảng cách; hãy tra đúng tên.

Khi ghi địa chỉ, ghi thôn, xã mới và “thành phố Đà Nẵng”. Nếu biểu mẫu cho phép, ghi thêm “xã …, huyện Phú Ninh cũ” để người đọc dễ nhận ra. Nhớ viết đúng “Phú Ninh”, đừng gõ nhầm “Phù Ninh”, vì tên này thuộc Phú Thọ.

Giấy tờ ghi “huyện Phú Ninh”, “thị xã Tam Kỳ” hay “huyện Tam Kỳ”, theo nguyên tắc chung vẫn còn giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo địa danh hiện hành; nên mang bản gốc để đối chiếu.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Phú Ninh được lập năm nào?

Huyện Phú Ninh được lập đầu năm 2005, từ phần phía tây thị xã Tam Kỳ của tỉnh Quảng Nam. Trung tâm huyện là thị trấn Phú Thịnh. Năm sau, 2006, phần còn lại của Tam Kỳ lên thành phố.

Phú Ninh và Phù Ninh có phải một nơi không?

Không. Phú Ninh là huyện cũ của tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Phù Ninh là huyện cũ của tỉnh Phú Thọ ở miền Bắc. Hai tên chỉ khác một dấu, khi ghi giấy tờ phải gõ đúng.

Hồ Phú Ninh nằm ở đâu?

Hồ Phú Ninh nằm phía tây Tam Kỳ, phần lớn trên đất huyện Phú Ninh cũ. Hồ là công trình thủy lợi lớn, đắp đập sau năm 1975, giữ nước tưới cho đồng ruộng Tam Kỳ, Thăng Bình, Núi Thành, ven hồ có khu du lịch.

Mỏ vàng Bồng Miêu thuộc xã nào?

Mỏ vàng Bồng Miêu nằm ở vùng xã Tam Lãnh, phía nam huyện Phú Ninh cũ, được khai thác từ thời Pháp thuộc. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc một xã mới của thành phố Đà Nẵng. Người ngoài không nên tự vào khu mỏ cũ.

Phú Ninh bây giờ thuộc tỉnh nào?

Từ 1/7/2025, Phú Ninh thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng.

Giấy tờ cũ ghi thị xã Tam Kỳ mà nhà ở Phú Ninh có sao không?

Không sao. Từ 1983 tới 2004, vùng Phú Ninh thuộc thị xã Tam Kỳ, nên giấy tờ cấp thời đó ghi như vậy là đúng. Theo nguyên tắc chung, giấy tờ vẫn còn giá trị; khi làm thủ tục mới sẽ ghi theo địa danh hiện hành.