Phước Sơn là huyện miền núi phía tây tỉnh Quảng Nam cũ, giáp Nam Giang ở phía bắc, Hiệp Đức và Bắc Trà My ở phía đông, Nam Trà My ở phía nam, tỉnh Kon Tum cũ ở phía tây nam. Trung tâm huyện là thị trấn Khâm Đức, nằm trên đường Hồ Chí Minh và là điểm cuối quốc lộ 14E. Cư dân bản địa chủ yếu là người Bh'noong, một nhóm của dân tộc Giẻ Triêng. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Phước Sơn cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Phước Sơn là vùng núi mà người đi đường Hồ Chí Minh đoạn qua Quảng Nam đều phải đi ngang. Bài này viết về tên gọi, thị trấn Khâm Đức, đồng bào Bh'noong, sông suối và thủy điện, chuyện vàng, đường đi và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.
Tên Phước Sơn và các xã chữ Phước
Phước Sơn là tên huyện miền núi được giữ suốt thời tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng cho tới năm 2025. Trong khi các huyện núi Hiên, Trà My, Giằng lần lượt bị chia hoặc đổi tên, Phước Sơn vẫn giữ tên. Trong thập niên 1980, một phần đất phía đông của vùng này cùng với một phần Quế Sơn được dùng để lập huyện Hiệp Đức.
Gần như mọi xã của Phước Sơn đều mang chữ “Phước” ở đầu: Phước Xuân, Phước Đức, Phước Năng, Phước Mỹ, Phước Chánh, Phước Công, Phước Kim, Phước Thành, Phước Lộc, Phước Hòa, Phước Hiệp. Chỉ thị trấn Khâm Đức là khác. Nghe tên xã có chữ Phước ở vùng núi Quảng Nam, khả năng cao là Phước Sơn.
Khi đọc giấy tờ cũ, cần để ý: có tư liệu về thời chiến chép tên các làng theo tiếng bản địa, khác hẳn tên xã hành chính. Người lớn tuổi trong làng là nguồn tốt nhất để đối chiếu tên làng cũ với tên thôn hiện nay.
Trong vài chục năm, Phước Sơn có những lần nhập, chia xã nhỏ, có thôn chuyển từ xã này sang xã khác khi tái định cư vì thủy điện hay vì sạt lở. Vì vậy, với giấy tờ đất ở các thôn tái định cư, nên đối chiếu cả tên thôn mới lẫn tên làng cũ.
Khâm Đức: thị trấn trên đường Hồ Chí Minh
Thị trấn Khâm Đức nằm trong một thung lũng giữa núi, bên sông. Từ khi đường Hồ Chí Minh được làm qua đây, Khâm Đức thành điểm dừng chân của xe đi từ Thạnh Mỹ xuống Kon Tum hoặc ngược lại. Quốc lộ 14E từ đồng bằng Thăng Bình qua Hiệp Đức cũng kết thúc ở Khâm Đức, nối thị trấn với miền xuôi.
Khâm Đức có chợ, bến xe, bệnh viện, trường học, các cơ quan của huyện cũ, quán ăn, nhà nghỉ. Dân cư có người Kinh từ đồng bằng lên lập nghiệp, buôn bán, làm công chức, sống xen với đồng bào bản địa. Ở chợ sáng, có thể thấy cả rau rừng, măng, cá suối lẫn hàng tạp hoá từ Tam Kỳ, Đà Nẵng mang lên.
Thời chiến tranh, Khâm Đức là một căn cứ quân sự, có sân bay dã chiến, nơi có những trận đánh lớn được ghi trong sử. Người lớn tuổi còn chỉ được vị trí đường băng cũ. Một số dấu tích được giữ lại làm di tích lịch sử của địa phương.
Vì nằm ở ngã ba của hai tuyến đường lớn, Khâm Đức là nơi người đi xa nên nghỉ lại, đổ xăng, kiểm tra xe trước khi vào các đoạn núi dài phía trước. Buổi sáng sương mù dày, nên chờ tan bớt rồi hãy đi tiếp.
Người Bh'noong và nếp làng
Cư dân bản địa đông nhất ở Phước Sơn là người Bh'noong, một nhóm địa phương của dân tộc Giẻ Triêng. Ngoài ra còn có người Ca Dong (Xơ Đăng) ở một số xã giáp Trà My, và người Kinh ở thị trấn, dọc đường. Tiếng Bh'noong là tiếng nói hằng ngày trong nhiều làng.
Làng Bh'noong truyền thống có nhà sàn, có nhà chung, những lễ hội gắn với mùa rẫy, mùa lúa mới. Cồng chiêng, múa, rượu cần, chia thịt cho cả làng là phần không thể thiếu. Nghề đan gùi, đan nia, dệt vải vẫn còn ở nhiều nhà, chủ yếu do người lớn tuổi giữ.
Nhiều làng đã dời chỗ ở trong vài chục năm qua: vì đường mới, vì thủy điện, vì vùng sạt lở. Mỗi lần dời làng là một lần thay đổi lớn về ruộng rẫy, nguồn nước, đường đi rẫy. Người làng mất thời gian để quen với nơi ở mới.
Khách đến làng nên đi cùng người địa phương, hỏi trước khi chụp ảnh và vào nhà. Những khu rừng, cây cổ thụ, bến nước được làng giữ theo luật tục thì không vào, không chặt, không làm ô uế.
Sông suối, thủy điện và mùa lũ
Phước Sơn là vùng đầu nguồn, có nhiều sông suối lớn nhỏ chảy giữa núi, trong đó có sông Đăk Mi, một nhánh thượng nguồn của hệ Vu Gia – Thu Bồn. Nước trong, chảy xiết, nhiều ghềnh đá. Thung lũng ven sông là nơi có ruộng nước, làng mạc đông hơn.
Trên các sông ở Phước Sơn có một số nhà máy thủy điện, trong đó có thủy điện Đăk Mi. Thủy điện đem lại đường sá, điện lưới, nhưng cũng kéo theo di dời làng, mất ruộng, thay đổi dòng chảy. Tái định cư là chuyện nhiều làng Phước Sơn đã trải qua.
Mùa mưa, khoảng từ tháng 9 đến tháng 12, Phước Sơn có mưa lớn kéo dài, lũ quét và sạt lở là nguy cơ thường trực. Đường Hồ Chí Minh và quốc lộ 14E qua địa bàn đều có những đoạn từng bị sạt, chia cắt. Người dân theo dõi cảnh báo của thôn, xã, và tin xả lũ của các hồ phía trên.
Người ngoài muốn tắm suối, đi thác nên đi cùng người quen địa hình, tránh những ngày mưa. Nước dâng ở vùng núi có thể đến rất nhanh, nhất là ở khúc sông phía dưới đập.
Chuyện vàng và rừng ở Phước Sơn
Phước Sơn có vàng trong núi và sa khoáng trong suối, nổi tiếng nhất là khu mỏ Đăk Sa. Có giai đoạn mỏ được khai thác theo giấy phép, có giai đoạn ngừng. Song song là nạn đào đãi vàng trái phép kéo dài nhiều năm, khiến rừng bị phá, suối bị đục, có những tai nạn đáng tiếc ở các hầm tự phát.
Chính quyền nhiều lần ra quân dẹp các điểm khai thác trái phép, nhưng vì địa bàn rộng, rừng sâu, nên việc này kéo dài. Với người dân trong làng, vàng vừa là cám dỗ, vừa là nỗi lo về nước sinh hoạt, ruộng ven suối.
Ngoài vàng, Phước Sơn còn diện tích rừng lớn, nhiều diện tích là rừng phòng hộ đầu nguồn. Nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng, trồng keo, quế, cây ăn quả, chăn nuôi bò, heo, làm ruộng ở thung lũng. Măng, mật ong, rau rừng theo mùa là nguồn thu thêm.
Người ngoài đi Phước Sơn không nên tự vào các khu khai thác, không mua bán vàng không rõ nguồn gốc, không mang cây rừng, gỗ ra khỏi vùng khi chưa rõ quy định. Muốn tìm hiểu, nên hỏi người làng hoặc cán bộ xã.
Đi lại trên đất Phước Sơn
Có hai đường chính để tới Khâm Đức. Đường thứ nhất là đường Hồ Chí Minh: từ Thạnh Mỹ ở Nam Giang đi về phía nam, hoặc từ phía Kon Tum đi lên. Đường thứ hai là quốc lộ 14E từ đồng bằng Thăng Bình qua Hiệp Đức, đèo Le lên Khâm Đức. Cả hai đều có đoạn đèo dốc, cua gắt.
Người địa phương đi xe máy là chính; đi ô tô con nên kiểm tra phanh, lốp, đổ đầy xăng ở Khâm Đức trước khi đi tiếp. Xe khách có tuyến lên Khâm Đức, nhưng giờ chạy, nhà xe thay đổi, nên hỏi tại bến xe trước khi đi.
Khâm Đức có nhà nghỉ, quán ăn đủ cho người đi công tác, đi đường. Các xã xa ít chỗ nghỉ, nếu cần ở lại nên báo trước cho cán bộ thôn. Sóng điện thoại tốt ở thị trấn và dọc đường lớn, yếu dần khi vào sâu các làng.
Mùa khô là lúc thuận để đi. Mùa mưa, theo dõi tin thời tiết, hỏi tình hình đường trước mỗi chặng. Gặp đoạn vừa sạt hay nước tràn qua đường thì dừng lại, đừng cố vượt.
Từ 1/7/2025: Phước Sơn cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện không còn. Thị trấn Khâm Đức và các xã của Phước Sơn cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Vùng giáp Kon Tum cũ nay là ranh giới giữa Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi mới.
Muốn biết chính xác một xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo tên xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã mới. Với các thôn tái định cư, nên đối chiếu cả tên thôn mới lẫn tên làng cũ.
Khi ghi địa chỉ, ghi thôn, xã mới và “thành phố Đà Nẵng”; nếu biểu mẫu cho phép thì ghi thêm “huyện Phước Sơn cũ”. Giấy tờ ghi “huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam” hay “tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng”, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị.
Có vướng mắc về giấy tờ đất rừng, đất tái định cư, nên mang bản gốc tới xã mới hỏi trực tiếp, hoặc nhờ cán bộ thôn hướng dẫn. Đây là những loại giấy tờ hay có chuyện vì ranh giới thôn từng thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm huyện Phước Sơn cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Phước Sơn cũ là thị trấn Khâm Đức, nằm trong thung lũng trên đường Hồ Chí Minh và là điểm cuối quốc lộ 14E. Đây là nơi có chợ, bến xe, bệnh viện và các cơ quan của huyện cũ.
Người Bh'noong là dân tộc nào?
Người Bh'noong là một nhóm địa phương của dân tộc Giẻ Triêng, sống chủ yếu ở vùng núi Phước Sơn cũ. Họ có tiếng nói, lễ hội, nghề đan lát, dệt vải riêng, và là cư dân bản địa đông nhất của huyện.
Phước Sơn bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Phước Sơn thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng, phía tây nam giáp tỉnh Quảng Ngãi mới.
Đi Khâm Đức từ Đà Nẵng đường nào?
Có thể đi quốc lộ 14B lên Thạnh Mỹ rồi theo đường Hồ Chí Minh xuống Khâm Đức, hoặc đi quốc lộ 1 vào Thăng Bình rồi theo quốc lộ 14E qua Hiệp Đức lên Khâm Đức. Cả hai đường đều có đèo dốc, mùa mưa cần hỏi tình hình trước.
Huyện Hiệp Đức có liên quan gì tới Phước Sơn?
Có. Huyện Hiệp Đức được lập trong thập niên 1980 từ một phần đất của Quế Sơn và một phần đất phía đông vùng Phước Sơn. Vì vậy một số giấy tờ rất cũ của người Hiệp Đức có thể ghi tên huyện khác.
Đi Phước Sơn mùa nào thuận?
Mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 8, là lúc thuận nhất. Từ tháng 9 đến tháng 12 mưa lớn, đường Hồ Chí Minh và quốc lộ 14E có thể sạt lở, chia cắt. Nên theo dõi tin thời tiết và hỏi người địa phương trước mỗi chặng.