Quế Sơn là huyện trung du ở giữa tỉnh Quảng Nam cũ, nằm giữa Duy Xuyên, Thăng Bình ở phía đông và Hiệp Đức, Đại Lộc ở phía tây. Trung tâm huyện là thị trấn Đông Phú; huyện còn có thị trấn Hương An bên quốc lộ 1. Năm 2008, phần phía tây Quế Sơn được tách ra lập huyện Nông Sơn; từ ngày 1/1/2025, Nông Sơn nhập trở lại Quế Sơn. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Quế Sơn cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Quế Sơn là trường hợp đặc biệt của Quảng Nam cũ: một huyện chia ra rồi gộp lại trong vòng mười bảy năm, chỉ sáu tháng trước khi bỏ cấp huyện. Bài này viết về chuyện đó, về vùng đồng bằng Quế Sơn, vùng sông núi Nông Sơn, những địa danh có trong ca dao, và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.
Quế Sơn qua các lần chia, nhập
Tên Quế Sơn có từ thời nhà Nguyễn, là một huyện của tỉnh Quảng Nam. Sau năm 1975, huyện thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, ranh giới có những lần điều chỉnh với các huyện bên cạnh. Trong thập niên 1980, một phần đất phía nam Quế Sơn cùng một phần đất miền núi phía tây được dùng để lập huyện Hiệp Đức.
Năm 1997, khi tái lập tỉnh Quảng Nam, Quế Sơn là một huyện khá rộng, kéo từ quốc lộ 1 ở phía đông lên tới vùng núi ven sông Thu Bồn ở phía tây. Năm 2008, các xã phía tây được tách ra lập huyện Nông Sơn, trung tâm ở vùng Trung Phước. Quế Sơn còn lại phần đồng bằng và trung du phía đông.
Đợt sắp xếp đơn vị hành chính có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 nhập toàn bộ huyện Nông Sơn trở lại huyện Quế Sơn. Lý do chung của đợt sắp xếp là các huyện nhỏ, ít dân chưa đạt tiêu chuẩn. Chỉ sáu tháng sau, từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ trên cả nước, nên Quế Sơn “mới” chỉ tồn tại nửa năm.
Vì vậy, giấy tờ của người vùng Nông Sơn có thể ghi ba kiểu: “huyện Quế Sơn” nếu cấp trước năm 2008; “huyện Nông Sơn” nếu cấp từ 2008 tới cuối năm 2024; “huyện Quế Sơn” nếu cấp trong nửa đầu năm 2025. Cùng một người, cùng một làng, chỉ khác năm cấp.
Bảng đối chiếu nhanh Quế Sơn – Nông Sơn
Bảng dưới đây giúp người đọc giấy tờ cũ đặt từng tờ vào đúng giai đoạn. Tên xã mới cụ thể sau 7/2025 nên tra theo từng xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức.
| Giai đoạn | Vùng đồng bằng phía đông | Vùng sông núi phía tây | Tỉnh |
|---|---|---|---|
| 1976–1996 | Huyện Quế Sơn | Huyện Quế Sơn | Quảng Nam – Đà Nẵng |
| 1997–2007 | Huyện Quế Sơn | Huyện Quế Sơn | Quảng Nam |
| 2008–2024 | Huyện Quế Sơn | Huyện Nông Sơn | Quảng Nam |
| 1/1/2025–30/6/2025 | Huyện Quế Sơn | Huyện Quế Sơn (nhập lại) | Quảng Nam |
| Từ 1/7/2025 | Các xã mới | Các xã mới | Thành phố Đà Nẵng |
Điều dễ gây nhầm là giấy tờ cấp trong khoảng 2008–2024 ghi “huyện Nông Sơn”: người trẻ có khi tưởng đó là một tỉnh hay một vùng khác. Thật ra đó chỉ là phần phía tây của Quế Sơn trong mười bảy năm tách riêng.
Các xã của vùng này phần lớn mang chữ “Quế” ở đầu, như Quế Trung, Quế Lộc, Quế Ninh, Quế Phước, Quế Lâm, cùng một số xã tên khác như Sơn Viên, Phước Ninh. Phía đông cũng có nhiều xã chữ “Quế”, nên khi tra cần chép đúng cả tên xã lẫn năm cấp giấy.
Đông Phú, Hương An và đồng bằng phía đông
Thị trấn Đông Phú là trung tâm huyện, nằm ở phía trong, cách quốc lộ 1 một quãng. Đây là nơi có chợ, trường học, bệnh viện, các cơ quan của huyện cũ. Đông Phú không ồn ào như các thị trấn trên quốc lộ, nhịp sống chậm, chiều chiều người ta ngồi quán nước bên đường nói chuyện mùa màng.
Thị trấn Hương An nằm bên quốc lộ 1, là cửa ngõ của Quế Sơn với đường Bắc – Nam. Xe khách, xe tải qua lại suốt ngày; hai bên đường là cửa hàng, quán ăn, xưởng nhỏ. Người Quế Sơn đi Đà Nẵng, đi Tam Kỳ thường ra Hương An đón xe.
Đồng bằng phía đông Quế Sơn là vùng lúa, xen gò đồi thấp trồng sắn, keo, cây ăn quả. Nhiều làng có lũy tre, giếng nước, nhà vườn kiểu xứ Quảng với sân gạch, hàng cau. Mùa gặt, đường làng phơi rơm, phơi lúa.
Ở phía nam, vùng giáp Hiệp Đức là đồi núi cao dần, có đèo Le trên quốc lộ 14E, nơi người lớn tuổi hai huyện còn nhớ những năm chiến tranh ác liệt. Đường qua vùng này đã được làm lại nhiều lần, nhưng mùa mưa vẫn cần đi cẩn thận.
Nông Sơn: sông Thu Bồn giữa núi
Vùng Nông Sơn ở phía tây, nơi sông Thu Bồn chảy giữa hai bên núi trước khi ra đồng bằng Duy Xuyên. Hai bờ sông có bãi bồi màu mỡ, làng mạc nằm dọc sông, phía sau là đồi núi trồng keo, cây ăn quả, và rừng.
Đoạn sông ở vùng này có Hòn Kẽm Đá Dừng, nơi lòng sông hẹp lại giữa vách đá. Cái tên đi vào câu ca dao quen thuộc của người Quảng: “Ai về Hòn Kẽm Đá Dừng, thương cha nhớ mẹ quá chừng bạn ơi”. Với nhiều người Quảng ở xa, chỉ nghe câu ca là nhớ quê.
Dọc sông có những làng trồng cây ăn quả trên đất bãi, nổi tiếng là bưởi của vùng Đại Bình bên sông Thu Bồn. Mùa nước cạn, người dân trồng bắp, đậu, rau trên bãi; mùa lũ thì nước tràn lên, để lại lớp phù sa mới.
Người đi thăm vùng Nông Sơn thường đi thuyền trên sông hoặc đi đường bộ dọc bờ. Mùa mưa, nước sông lên nhanh, các bến đò có thể ngưng chạy; nên hỏi người địa phương trước khi xuống thuyền và luôn mặc áo phao.
Mỏ than Nông Sơn và chuyện đổi nghề
Vùng Nông Sơn có mỏ than được khai thác từ thời Pháp thuộc, là một trong số ít mỏ than ở miền Trung. Mỏ có lúc hoạt động, có lúc ngừng, và tên mỏ than Nông Sơn đã quen với người Quảng nhiều thế hệ.
Cùng với mỏ than là một số nhà máy, công trình thủy điện nhỏ trên các nhánh sông, đem lại việc làm nhưng cũng kéo theo những lo ngại về môi trường. Đời sống của vùng vì thế có lúc gắn với mỏ, có lúc quay về với ruộng vườn.
Khi Nông Sơn là huyện riêng, trung tâm huyện ở vùng Trung Phước bên sông được đầu tư trường, chợ, bệnh viện. Từ khi nhập lại Quế Sơn rồi bỏ cấp huyện, người dân lo lắng chuyện đi làm giấy tờ xa hơn; bộ phận một cửa của các xã mới là nơi giải quyết phần lớn thủ tục.
Nhiều người trẻ vùng này đi làm ở Đà Nẵng, ở khu công nghiệp Điện Bàn, hoặc vào Nam. Người ở lại làm ruộng, trồng rừng, chăn nuôi, trồng cây ăn quả, làm thêm dịch vụ nhỏ ở các trung tâm xã.
Đi lại trong vùng Quế Sơn cũ
Từ Đà Nẵng, đi quốc lộ 1 qua Điện Bàn, Duy Xuyên là tới Hương An. Từ Hương An rẽ vào Đông Phú bằng đường tỉnh. Lên vùng Nông Sơn có đường dọc sông Thu Bồn, hoặc từ Đại Lộc, Duy Xuyên đi lên; đường đã tốt hơn nhiều, nhưng có đoạn hẹp, dốc.
Quốc lộ 14E chạy qua phía nam vùng Quế Sơn – Hiệp Đức lên Khâm Đức. Đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi chạy qua phía tây quốc lộ 1, có nút giao gần vùng này. Ga đường sắt trên tuyến Bắc – Nam cũng có ở khu vực; giờ tàu nên tra tại ga.
Mùa lũ, khoảng tháng 10 đến tháng 12, vùng ven sông Thu Bồn có thể ngập, một số đường bị chia cắt. Người đi lại nên theo dõi tin thời tiết và tin xả lũ của các hồ thủy điện phía trên.
Đi xe khách thì xuống ở Hương An rồi đón xe ôm, xe nhà vào Đông Phú hay lên vùng Nông Sơn. Giờ và tuyến xe thay đổi theo thời gian, nên hỏi tại bến trước khi đi, đừng dựa vào thông tin cũ trên mạng.
Người về thăm quê nên hỏi trước đường vào thôn, vì sau sắp xếp, tên xã đổi nhưng tên thôn, tên làng thường vẫn giữ. Hỏi đường theo tên làng là cách nhanh nhất ở vùng này.
Từ 1/7/2025: Quế Sơn cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện không còn. Các thị trấn Đông Phú, Hương An và các xã của Quế Sơn cũ, kể cả vùng Nông Sơn, được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thành phố Đà Nẵng.
Muốn biết chính xác một xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo tên xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã mới. Khi ghi địa chỉ, ghi thôn, xã mới và “thành phố Đà Nẵng”; nếu biểu mẫu cho phép, ghi thêm “huyện Quế Sơn cũ” hoặc “huyện Nông Sơn cũ” tùy giấy tờ gốc.
Giấy tờ ghi “huyện Nông Sơn”, “huyện Quế Sơn” hay “tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng”, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Không cần sửa giấy cũ chỉ vì tên huyện đổi.
Với hồ sơ cần ghi quê quán, cứ ghi theo đúng giấy khai sinh gốc; nếu có trường hợp cần ghi theo địa danh mới thì cơ quan tiếp nhận sẽ hướng dẫn. Đừng tự đổi “Nông Sơn” thành “Quế Sơn” trên tờ khai khi giấy gốc không ghi vậy.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nông Sơn bây giờ là đâu?
Huyện Nông Sơn được tách từ phía tây huyện Quế Sơn năm 2008, và từ ngày 1/1/2025 nhập trở lại huyện Quế Sơn. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, vùng này thuộc các xã của thành phố Đà Nẵng.
Trung tâm huyện Quế Sơn cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Quế Sơn cũ là thị trấn Đông Phú. Huyện còn thị trấn Hương An nằm bên quốc lộ 1, là cửa ngõ đi Đà Nẵng, Tam Kỳ. Khi Nông Sơn là huyện riêng, trung tâm của Nông Sơn ở vùng Trung Phước.
Quế Sơn bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Quế Sơn thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ gồm cả vùng Nông Sơn chia thành một số xã của Đà Nẵng.
Hòn Kẽm Đá Dừng ở đâu?
Hòn Kẽm Đá Dừng là đoạn sông Thu Bồn chảy hẹp giữa vách đá ở vùng Nông Sơn, nay thuộc vùng Quế Sơn cũ. Nơi này nổi tiếng nhờ câu ca dao về nỗi nhớ cha mẹ của người Quảng.
Giấy khai sinh ghi huyện Nông Sơn có cần sửa không?
Không cần. Từ 2008 tới cuối năm 2024, Nông Sơn là huyện chính thức của tỉnh Quảng Nam, giấy tờ cấp thời đó ghi như vậy là đúng. Theo nguyên tắc chung, giấy tờ vẫn có giá trị; làm thủ tục mới thì ghi theo địa danh hiện hành.
Vì sao Nông Sơn nhập lại Quế Sơn năm 2025?
Đợt sắp xếp đơn vị hành chính có hiệu lực từ 1/1/2025 nhập các huyện nhỏ, ít dân chưa đạt tiêu chuẩn vào huyện bên cạnh. Nông Sơn, vốn tách từ Quế Sơn, được nhập trở lại, chỉ sáu tháng trước khi cấp huyện bị bỏ.