Thành phố Tam Điệp là đơn vị cấp huyện cực nam của Ninh Bình cũ, nằm trên vùng đèo Ba Dội giáp Thanh Hóa; thị xã Tam Điệp lập đầu thập niên 1980 và lên thành phố năm 2015. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất thành phố Tam Điệp cũ chia thành một số phường, xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Tam Điệp không có sông lớn, không có cố đô, mà là đất đồi, đất đèo, đất nông trường. Người qua quốc lộ 1 biết Tam Điệp là chỗ xe bắt đầu leo dốc vào xứ Thanh; người học sử biết đây là phòng tuyến Quang Trung giữ trước trận Tết Kỷ Dậu. Bài này đi qua tên gọi, đèo, đồi dứa, nhà máy và điều cần nhớ khi tra giấy tờ.
Ba lớp núi và hai cái tên Tam Điệp
Tam Điệp nghĩa là ba lớp chồng lên nhau, chỉ ba dải núi mà đường thiên lý phải vượt qua để đi từ đồng bằng Bắc Bộ vào Thanh Hóa. Dân gian gọi là đèo Ba Dội, cùng một ý: ba lần dốc lên dốc xuống. Ngày nay đường đã mở rộng, có đoạn đi vòng, nhưng người đi xe vẫn nhận ra địa hình lượn sóng khi qua vùng này.
Cần phân biệt hai cái tên Tam Điệp. Theo các tài liệu địa chí, cuối thập niên 1970 có một huyện Tam Điệp, là huyện ghép từ Yên Mô và Yên Khánh, tồn tại đến thập niên 1990. Còn thị xã Tam Điệp lập đầu thập niên 1980 trên đất vùng đèo và các nông trường, là tiền thân của thành phố Tam Điệp sau này. Giấy tờ cũ ghi huyện Tam Điệp phần nhiều là người Yên Mô, Yên Khánh.
Năm 2015, thị xã Tam Điệp được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Ninh Bình. Từ đó đến tháng 6/2025, Ninh Bình có hai thành phố là Ninh Bình (sau là Hoa Lư) và Tam Điệp. Tam Điệp là thành phố nhỏ, dân cư thưa hơn vùng đồng bằng, nhiều khu vẫn là đồi, vườn, trang trại nằm xen các phường.
Phòng tuyến Tam Điệp năm 1788 – 1789
Cuối năm 1788, khi quân Thanh kéo vào Thăng Long, quân Tây Sơn ở Bắc Hà rút về giữ vùng núi Tam Điệp, dựa vào đèo và dải núi kéo ra biển để lập phòng tuyến, thường được gọi là phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn. Quyết định rút lui này được sử sách gắn với kế sách của Ngô Thì Nhậm: bảo toàn lực lượng, chờ đại quân từ Phú Xuân ra.
Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Quang Trung, tiến quân ra bắc, hội quân ở Tam Điệp rồi từ đây tiến ra Thăng Long trong những ngày Tết Kỷ Dậu, đầu năm 1789. Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mở đầu từ đoạn đường này. Vì thế người Tam Điệp coi đất mình là nơi khởi đầu một trận đánh lớn của lịch sử.
Quanh vùng đèo có những di tích và truyền thuyết gắn với giai đoạn ấy. Đền Quán Cháo trên đèo được dân địa phương kể là nơi thờ người phụ nữ nấu cháo cho quân Tây Sơn đi qua; đây là truyền thuyết dân gian, nên xem như một lớp văn hóa của vùng chứ không phải chứng cứ sử. Đền nằm sát đường, người lái xe đường dài thường dừng thắp hương, nghỉ chân.
Nông trường Đồng Giao và những đồi dứa
Sau năm 1954, vùng đồi Tam Điệp được khai hoang lập các nông trường quốc doanh, nổi tiếng nhất là Đồng Giao. Người từ các tỉnh đồng bằng lên đây làm công nhân nông trường, trồng dứa, cà phê, chè, chăn nuôi bò sữa. Lớp cư dân ấy làm nên tính cách riêng của Tam Điệp: nhiều người gốc nơi khác, giọng nói pha trộn, quen nếp sống tập thể.
Dứa Đồng Giao là thứ đi xa nhất. Dứa được trồng thành từng đồi, thu hái theo mùa, đưa vào nhà máy làm đồ hộp, nước ép, rau quả xuất khẩu. Thương hiệu Đồng Giao gắn với dứa đóng lon từ thời bao cấp, nhiều người miền Bắc lớn tuổi còn nhớ. Ngày nay dứa vẫn là cây chủ lực của nhiều hộ, xen với các loại cây ăn quả khác.
Mùa dứa chín, các lán thu mua dọc đường tấp nập, xe chở dứa về nhà máy và ra chợ. Khách đi đường hay dừng mua dứa tươi bán bên vệ đường. Ai muốn hiểu Tam Điệp hơn thì đi vào các con đường nhỏ giữa đồi, nhìn cách người ta trồng dứa theo đường đồng mức, cách họ giữ đất không bị rửa trôi trên dốc.
Ngoài dứa, vùng đồi Tam Điệp từng thử nhiều loại cây theo từng thời: cà phê, chè, cây ăn quả, cỏ nuôi bò. Có cây trụ được, có cây bị bỏ vì không hợp đất hay giá bán xuống. Những đợt chuyển cây ấy để lại dấu trên đồi: vạt chè cũ, hàng cây ăn quả già xen với dứa mới trồng.
Đá vôi, xi măng và đường xuyên Bắc – Nam
Đá vôi và xi măng. Núi đá vôi quanh Tam Điệp là nguyên liệu cho ngành xi măng; nhà máy xi măng Tam Điệp là một cơ sở lớn của vùng. Bên kia ranh giới là thị xã Bỉm Sơn của Thanh Hóa, cũng nổi tiếng xi măng. Hai bên đèo vì thế có cảnh mỏ đá, băng tải, xe chở vật liệu.
Quốc lộ 1 và cao tốc. Quốc lộ 1 đi qua giữa thành phố, cao tốc Bắc – Nam phía đông cũng chạy qua vùng này. Tam Điệp là chặng chuyển tiếp: đi về bắc là đồng bằng sông Hồng, đi về nam là xứ Thanh.
Đường sắt và ga nhỏ. Tuyến đường sắt Bắc – Nam có ga trên đất Tam Điệp, vốn phục vụ nông trường và nhà máy. Tàu khách dừng ít, chủ yếu là các chuyến chậm.
Khu công nghiệp. Những năm gần đây Tam Điệp có thêm khu công nghiệp, nhà xưởng may, giày, thu hút lao động từ Yên Mô, Nho Quan và cả Thanh Hóa sang làm.
Đời sống thành phố đồi
Tam Điệp không có nhịp đô thị dày như tỉnh lỵ. Trung tâm là vài trục phố dọc quốc lộ và quanh chợ, ra khỏi đó một chút là gặp đồi, vườn, ao. Nhiều gia đình vừa làm công nhân nhà máy, vừa giữ vườn dứa, vườn rau, chăn vài con bò. Buổi sáng chợ đông, trưa vắng, tối ít hàng quán hơn các đô thị đồng bằng.
Phía tây Tam Điệp giáp vùng núi Nho Quan và Thanh Hóa, có rừng trồng, đồi cỏ, hồ chứa nước nhỏ. Một phần vùng này thuộc quần thể Tràng An mở rộng về phía nam, nhưng khách đến không nhiều như Hoa Lư. Người thích đi xe máy hay đạp xe tìm đến các con đường đồi ở đây để ngắm cảnh, tránh đông.
Về món ăn, Tam Điệp có dê núi như cả vùng đá vôi Ninh Bình, có các món từ bò nuôi đồi, và dứa đủ kiểu. Người nông trường cũ còn giữ món ăn mang theo từ quê gốc, nên trong cùng một khu có nhà nấu kiểu Nam Định, nhà nấu kiểu Thái Bình, tạo nên một bữa ăn pha trộn ít nơi có.
Mùa đông ở Tam Điệp lạnh hơn vùng đồng bằng một chút vì gió lùa qua đèo, sương mù sáng sớm hay phủ các đồi dứa. Mùa hè nắng gắt trên đồi trọc, người làm vườn thường ra đồng từ sáng sớm, nghỉ trưa dài rồi làm tiếp lúc chiều mát.
Từ 1/7/2025: Tam Điệp cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Tam Điệp không còn là đơn vị hành chính. Đất thành phố cũ chia thành một số phường, xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Tên Tam Điệp vẫn được dùng như tên vùng, tên đèo, tên nhà máy; còn tên phường mới chính xác thì nên tra danh sách đã công bố khi làm thủ tục.
Ranh giới phía nam của Tam Điệp cũ là ranh giữa tỉnh Ninh Bình và tỉnh Thanh Hóa, vẫn giữ nguyên sau sáp nhập vì Thanh Hóa không nhập với tỉnh nào. Người hai bên đèo vẫn đi lại làm ăn như cũ, chỉ thủ tục hành chính thì mỗi bên làm theo tỉnh của mình.
Với giấy tờ, người Tam Điệp cần nhớ: trước 2015 ghi thị xã Tam Điệp, từ 2015 đến 6/2025 ghi thành phố Tam Điệp. Nếu giấy rất cũ ghi huyện Tam Điệp thì gần như chắc đó là đất Yên Mô hoặc Yên Khánh thời gộp huyện, không phải thành phố Tam Điệp bây giờ; đọc tên xã trên giấy là xác định được.
Các nhà máy, nông trường mang tên Tam Điệp, Đồng Giao vẫn giữ tên doanh nghiệp như cũ, không đổi theo đơn vị hành chính. Vì vậy trên bao bì, hợp đồng, tên Tam Điệp còn xuất hiện lâu dài, dù trên bản đồ hành chính không còn thành phố mang tên này.
Bên kia đèo là Bỉm Sơn
Ranh giới phía nam Tam Điệp chạy qua vùng đèo, bên kia là thị xã Bỉm Sơn và huyện Hà Trung của Thanh Hóa. Hai bên đèo cùng địa hình đồi đá, cùng nghề xi măng, cùng có lớp cư dân nông trường, công nhân nhà máy. Người hai bên đi chợ, đi làm, lấy vợ gả chồng qua lại từ lâu, ranh tỉnh chỉ có ý nghĩa trên giấy tờ.
Giọng nói ở vùng này cũng pha trộn: người gốc Ninh Bình, người gốc xứ Thanh, người từ Nam Định, Thái Bình lên làm nông trường. Khách lạ nghe người Tam Điệp nói có khi khó đoán quê gốc. Trong bữa giỗ, đám cưới, món ăn của nhiều vùng được bày chung một mâm.
Sau năm 2025, Thanh Hóa giữ nguyên tỉnh, còn Ninh Bình mở rộng về phía bắc, nên đèo Tam Điệp vẫn là ranh giữa hai tỉnh. Người đi đường dài vẫn coi chỗ này là cửa vào xứ Thanh; các trạm dừng nghỉ, quán cơm hai bên đèo phục vụ xe khách, xe tải ngày đêm.
Ở, làm việc và mua đất ở Tam Điệp
Tam Điệp thu hút người đến làm việc ở nhà máy, khu công nghiệp, nhưng nhà trọ, nhà ở không dày như vùng gần tỉnh lỵ. Nhiều công nhân ở các xã ven, đi xe máy vào ca. Ai chuyển đến làm việc nên tìm chỗ ở gần trục đường chính, tiện đi lại mùa mưa.
Đất đồi ở Tam Điệp nhiều nơi là đất nông trường cũ, đất rừng sản xuất, có lịch sử giao khoán phức tạp. Người mua đất cần xem kỹ giấy tờ, nguồn gốc đất, quy hoạch, nhất là các thửa giáp nhà máy xi măng, mỏ đá hay vùng có dự án. Hỏi ủy ban phường, xã nơi có đất trước khi đặt cọc là bước phải làm.
Với người về hưu muốn tìm chỗ yên tĩnh, Tam Điệp có lợi thế khí hậu đồi, không khí thoáng, gần quốc lộ và cao tốc. Nhưng dịch vụ y tế, trường học chất lượng cao vẫn tập trung ở vùng tỉnh lỵ cũ, đi lại mất một quãng; gia đình có người già, trẻ nhỏ nên tính khoảng cách này trước khi chuyển đến.
Câu hỏi thường gặp
Tam Điệp lên thành phố năm nào?
Thị xã Tam Điệp được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Ninh Bình năm 2015. Thị xã lập từ đầu thập niên 1980 trên đất vùng đèo và các nông trường như Đồng Giao.
Đèo Ba Dội và đèo Tam Điệp có phải là một?
Là một vùng đèo. Tam Điệp nghĩa là ba lớp núi chồng nhau, dân gian gọi là Ba Dội vì đường phải lên xuống ba lần. Đèo nằm trên quốc lộ 1, nối Ninh Bình với Thanh Hóa.
Huyện Tam Điệp cũ và thành phố Tam Điệp khác nhau thế nào?
Theo tài liệu địa chí, huyện Tam Điệp là huyện ghép từ Yên Mô và Yên Khánh thời cuối thập niên 1970, tách lại trong thập niên 1990. Thành phố Tam Điệp là đơn vị khác, phát triển từ thị xã Tam Điệp lập đầu thập niên 1980.
Dứa Đồng Giao trồng ở đâu?
Dứa Đồng Giao trồng trên vùng đồi của Tam Điệp, gắn với nông trường Đồng Giao lập sau năm 1954 và nhà máy chế biến rau quả. Dứa được làm đồ hộp, nước ép và bán tươi theo mùa.
Quang Trung có liên quan gì đến Tam Điệp?
Cuối năm 1788 quân Tây Sơn rút về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn; Quang Trung hội quân tại đây rồi tiến ra Thăng Long, đánh tan quân Thanh trong dịp Tết Kỷ Dậu đầu năm 1789.
Tam Điệp cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất thành phố Tam Điệp cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, gồm Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định cũ. Thành phố không còn là đơn vị hành chính, đất cũ chia thành một số phường, xã.