Huyện Gia Viễn là đơn vị cấp huyện phía bắc Ninh Bình cũ, giữ tên huyện đến 30/6/2025, nằm giữa sông Hoàng Long, sông Đáy và các khối núi đá vôi; thị trấn huyện lỵ là Me. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất huyện Gia Viễn cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Với khách, Gia Viễn là đầm Vân Long và quần thể chùa Bái Đính. Với người địa phương, đây là vùng chiêm trũng, mùa lũ nước sông Hoàng Long dâng ngập ruộng, ngày trước đi lại bằng thuyền nhiều hơn bằng xe. Bài này kể tên gọi, những lần gộp tách, cảnh núi nước, nghề sống và điều cần nhớ khi tra giấy tờ.
Tên Gia Viễn và thời huyện Hoàng Long
Gia Viễn là tên huyện có từ thời phong kiến, xuất hiện trong các bản đồ, địa bạ thời Nguyễn như một huyện của tỉnh Ninh Bình. Vùng đất này giáp cố đô Hoa Lư về phía nam, nên trong các truyện kể về thời Đinh, nhiều địa danh của Gia Viễn được nhắc tới, nhất là vùng quê gốc mà dân gian gắn với tuổi thơ Đinh Bộ Lĩnh.
Cuối thập niên 1970, theo chủ trương gộp huyện chung của cả nước, Gia Viễn hợp với Nho Quan thành huyện Hoàng Long, lấy tên con sông chảy qua cả hai vùng. Trong giai đoạn đó, giấy tờ của người Gia Viễn ghi huyện Hoàng Long, tỉnh Hà Nam Ninh. Sau khi Ninh Bình tái lập năm 1992, huyện Hoàng Long được chia lại thành hai huyện Gia Viễn và Nho Quan như trước.
Từ đó đến tháng 6/2025, Gia Viễn giữ ổn định tên huyện, chỉ có các đợt sắp xếp xã nhỏ và điều chỉnh một số xã giáp ranh. Người tra gia phả, hồ sơ đất cũ ở đây cần nhớ ba lớp tên: huyện Gia Viễn trước gộp, huyện Hoàng Long thời gộp, rồi huyện Gia Viễn lần nữa.
Đầm Vân Long và đàn voọc trên vách đá
Vân Long là vùng đất ngập nước nằm giữa các khối núi đá vôi ở phía bắc huyện, được lập thành khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước. Năm 2019, Vân Long được ghi tên vào danh sách các vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar. Cảnh ở đây yên hơn Tràng An: mặt đầm rộng, núi soi bóng, ít bến bãi.
Loài được nhắc nhiều nhất là voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, sống trên các vách núi đá vôi. Khách ngồi thuyền nan trên đầm, nếu may và đi đúng giờ có thể thấy voọc trên vách xa. Người chèo đò địa phương thường biết chỗ voọc hay xuất hiện, nhưng không ai hứa chắc, vì đây là thú hoang.
Mùa đông, đầm có chim nước về trú, cò, diệc kiếm ăn trên bãi. Người làng quanh đầm xưa sống bằng nghề bắt cá, cắt cỏ, cấy lúa chiêm; nay nhiều nhà chuyển sang chở thuyền cho khách. Quy định trong khu bảo tồn khá chặt: không đánh bắt tùy tiện, không xây dựng lấn mặt nước, khách nên theo hướng dẫn của người chèo.
Người làng quanh Vân Long có công lớn trong việc giữ đàn voọc: nhiều người từng đi rừng, săn bắt, nay trở thành người bảo vệ, người chèo đò dẫn khách. Câu chuyện ấy cho thấy bảo tồn chỉ bền khi người sống cạnh rừng, cạnh đầm có sinh kế từ chính việc giữ gìn.
Quần thể Bái Đính trên núi
Chùa Bái Đính nằm trên núi ở vùng Gia Sinh, phía tây nam huyện, sát ranh với Hoa Lư cũ. Phần chùa cổ có từ lâu đời, gắn với các hang động trên sườn núi. Từ đầu thập niên 2000, một quần thể chùa mới được xây dựng trên diện tích rất lớn bên cạnh chùa cổ, với nhiều công trình quy mô, hành lang dài, tượng đá.
Quần thể mới thu hút rất đông khách vào dịp đầu năm, có lúc đường vào kẹt dài. Với người làng quanh đó, chùa mới đem lại việc làm: bán hàng, trông xe, chạy xe điện, mở quán ăn. Mặt khác, nhiều người lớn tuổi vẫn thích lên chùa cổ trên núi, nơi yên tĩnh hơn và giữ được dáng vẻ ngày trước.
Khách nên phân biệt rõ hai phần: chùa cổ với lối đá lên núi, hang Sáng, hang Tối; và khu chùa mới ở chân núi. Ai đi dịp lễ hội nên đi sớm, mang giày đi bộ tốt, chuẩn bị tinh thần chen đông. Ngoài mùa lễ, khu chùa vắng hơn nhiều, đi bộ thong thả được cả buổi.
Quanh khu chùa, người làng mở nhiều quán chay, quán dê, hàng bán đồ lưu niệm. Giá cả mỗi mùa mỗi khác, khách nên hỏi trước khi gọi món. Đi xe điện trong khu chùa mới tiện cho người già, trẻ nhỏ; người khỏe thì đi bộ theo hành lang để xem kỹ các công trình.
Sông Hoàng Long và đồng chiêm trũng
Con sông đặt tên cho huyện ghép. Sông Hoàng Long chảy từ vùng núi Nho Quan, Hòa Bình cũ xuống, qua Gia Viễn rồi đổ vào sông Đáy. Mùa mưa nước lên nhanh, xưa thường gây ngập.
Ruộng chiêm, cá đồng. Phần lớn đồng Gia Viễn là đất trũng. Ngày trước chỉ cấy được một vụ chiêm, mùa nước thả lưới bắt cá. Hệ thống đê, trạm bơm làm thay đổi dần, nay nhiều nơi cấy hai vụ.
Kẽm Trống và đoạn sông qua núi. Ở đoạn sông chảy kẹp giữa núi đá, dân gian gọi là Kẽm Trống, cảnh sông núi được nhắc trong thơ, ca dao. Thuyền đi qua phải theo dòng hẹp.
Thị trấn Me. Thị trấn huyện lỵ Me nằm trên trục đường từ quốc lộ 1 lên vùng tây bắc, có chợ, trường, các cơ quan huyện. Người các xã đồng trũng về Me để họp chợ, làm giấy.
Suối khoáng, làng nghề và công nghiệp mới
Phía tây Gia Viễn có vùng suối nước khoáng nóng Kênh Gà, nước nóng chảy ra từ chân núi. Từ lâu người làng đã biết dùng nguồn nước này; nay có khu tắm khoáng phục vụ khách. Đây là một điểm khác lạ của Gia Viễn so với các huyện đồng bằng xung quanh.
Làng quê Gia Viễn có các nghề phụ truyền thống như đan lát, làm bánh, nấu rượu, chăn nuôi vịt, cá đồng. Vùng ven núi có nghề khai thác đá, sản xuất vật liệu, nhưng việc khai thác bị hạn chế dần vì nằm gần vùng di sản và khu bảo tồn. Nhiều người trẻ đi làm ở khu công nghiệp trong tỉnh hoặc lên Hà Nội.
Gia Viễn có khu công nghiệp nằm gần quốc lộ, là nơi đặt một số nhà máy lớn của tỉnh. Sự có mặt của nhà máy làm đời sống ở các xã quanh đó đổi nhanh: nhà trọ, quán ăn, cửa hàng mọc lên, ruộng chuyển thành đất công nghiệp. Ai mua đất vùng này nên xem quy hoạch kỹ, vì vùng di sản, vùng bảo tồn và vùng công nghiệp nằm khá gần nhau.
Người trẻ Gia Viễn đi làm xa vẫn giữ thói quen về quê dịp giỗ, Tết, mùa gặt. Một số người quay về mở dịch vụ du lịch, trang trại, cửa hàng, mang theo cách làm học được ở thành phố. Làng quê vì thế vừa giữ nếp cũ vừa có thêm những mô hình kinh doanh mới.
Từ 1/7/2025: Gia Viễn cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Gia Viễn không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Các xã mới thường gồm đất của vài xã cũ; có nơi giữ tên Gia Viễn, có nơi dùng tên mới hoặc tên một xã cũ lớn. Muốn biết chính xác xã cũ của mình nay thuộc xã nào, hãy tra danh sách đã công bố.
Vì nằm gần trung tâm hành chính của tỉnh mới, người Gia Viễn cũ đi làm giấy tờ cấp tỉnh không xa. Các khu Vân Long, Bái Đính, Kênh Gà vẫn hoạt động như trước, chỉ tên đơn vị hành chính trên biển chỉ dẫn, trên giấy tờ là thay đổi.
Khi tra giấy tờ, người Gia Viễn cần nhớ: trước khi gộp ghi huyện Gia Viễn; thời gộp ghi huyện Hoàng Long, tỉnh Hà Nam Ninh; từ khi tách lại đến 6/2025 ghi huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Giấy tờ đã cấp theo tên nào vẫn có giá trị theo tên đó.
Cờ lau, cố đô và các làng phía nam huyện
Dân gian Ninh Bình kể nhiều về tuổi thơ Đinh Bộ Lĩnh: cậu bé chăn trâu lấy bông lau làm cờ, bày trận với bạn chăn trâu bên bờ sông, núi. Nhiều làng phía nam Gia Viễn giáp Hoa Lư cũ coi mình là quê gốc hoặc nơi gắn với những câu chuyện ấy, có đền, miếu và lễ hội nhắc lại tích xưa.
Cần đọc những chuyện này như truyền thuyết và ký ức làng, không phải sử liệu chính xác về nơi sinh hay nơi tập trận. Sử chính chỉ chép đại lược, còn chi tiết thì mỗi làng giữ một cách kể. Chính sự khác nhau giữa các cách kể làm vùng này thêm phong phú, chứ không cần tranh cãi làng nào đúng.
Với khách, các làng phía nam Gia Viễn là nơi nên ghé nếu muốn thấy đình làng, ao làng, đồng lúa xen núi mà không đông như các bến thuyền. Đường làng hẹp, nên đi xe máy hoặc xe đạp, hỏi người làng trước khi vào khu đền miếu.
Mùa lũ trên vùng chiêm trũng
Gia Viễn nằm ở nơi nước sông Hoàng Long dồn về trước khi đổ vào sông Đáy, nên mùa mưa lũ là nỗi lo thường trực. Khi mưa lớn ở vùng núi phía tây, nước dâng nhanh, ruộng trũng ngập, có năm nước vào cả nhà. Người lớn tuổi nhớ những mùa lũ phải kê đồ lên cao, đi lại bằng thuyền trong làng.
Hệ thống đê, cống, trạm bơm được làm thêm qua nhiều năm giúp giảm ngập, nhưng không xóa hết rủi ro. Nhà ở vùng trũng thường làm nền cao, có gác, có thuyền nhỏ để dự phòng. Ai mua đất, làm nhà ở Gia Viễn nên hỏi người làng mực nước những năm lũ lớn, rồi tính độ cao nền nhà cho phù hợp.
Mùa nước cũng có cái lợi riêng: phù sa bồi cho ruộng, cá theo nước lên đồng, người làng đi đơm, đi lưới. Nhiều món ăn quen của Gia Viễn như cá rô, cá diếc, ốc, cua đồng gắn với mùa nước này. Khi nước rút, đồng ruộng lại vào vụ, nhịp sống trở về như cũ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Gia Viễn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Gia Viễn cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, gồm Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định cũ. Huyện không còn là đơn vị hành chính, đất cũ chia thành một số xã.
Huyện Hoàng Long là huyện nào?
Hoàng Long là huyện ghép từ Gia Viễn và Nho Quan cuối thập niên 1970, lấy tên sông Hoàng Long. Sau khi Ninh Bình tái lập năm 1992, huyện này được tách lại thành Gia Viễn và Nho Quan.
Đầm Vân Long có gì đặc biệt?
Vân Long là khu bảo tồn đất ngập nước giữa núi đá vôi, nơi sống của voọc mông trắng, loài đặc hữu Việt Nam. Năm 2019, Vân Long được ghi tên vào danh sách vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.
Chùa Bái Đính nằm ở huyện nào của Ninh Bình cũ?
Chùa Bái Đính nằm ở huyện Gia Viễn cũ, vùng Gia Sinh phía tây nam huyện, giáp Hoa Lư. Có hai phần: chùa cổ trên núi và quần thể chùa mới xây từ đầu thập niên 2000 ở chân núi.
Thị trấn huyện lỵ Gia Viễn là gì?
Thị trấn huyện lỵ của Gia Viễn là Me, nằm trên trục đường từ quốc lộ 1 lên vùng tây bắc tỉnh. Từ 1/7/2025 không còn thị trấn, đất Me cũ thuộc một xã của tỉnh Ninh Bình mới.
Đi Vân Long mùa nào đẹp?
Mùa thu và đầu đông trời trong, mặt đầm phẳng, có chim nước về trú. Mùa lúa chín cánh đồng quanh núi đẹp. Mùa mưa nước lên cao, cảnh khác hẳn; nên hỏi người chèo đò trước khi đi.