Thành phố Hoa Lư là đơn vị cấp huyện trẻ nhất của Ninh Bình cũ: lập ngày 1/1/2025 bằng cách hợp nhất thành phố Ninh Bình và huyện Hoa Lư, tồn tại đúng sáu tháng trước khi cấp huyện bị bỏ. Từ 1/7/2025, đất thành phố Hoa Lư cũ chia thành một số phường của tỉnh Ninh Bình mới, vùng đất này cũng là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh.
Trong sáu tháng ngắn ngủi ấy, tên Hoa Lư phủ lên cả hai vùng rất khác nhau: một đô thị bên sông Đáy đã làm tỉnh lỵ gần hai thế kỷ, và một huyện núi đá ôm cố đô của hai triều Đinh, Tiền Lê. Bài này tách hai lớp đất ấy ra để người đọc hình dung đúng, rồi nói chuyện danh thắng, nghề sống, và điều cần biết khi tra giấy tờ.
Hai vùng đất trong một tên gọi
Thành phố Ninh Bình cũ nằm ở phía đông, bên bờ sông Đáy, là đô thị tỉnh lỵ với chợ, ga tàu, bến xe, trường học, bệnh viện. Thị xã Ninh Bình lên thành phố năm 2007. Trong lòng thành phố có núi Non Nước, còn gọi là Dục Thúy Sơn, một khối đá nhỏ đứng sát sông, trên vách có thơ khắc của nhiều đời; người Ninh Bình coi đây là dấu mốc của tỉnh lỵ.
Huyện Hoa Lư cũ nằm ở phía tây và tây bắc, thị trấn huyện lỵ là Thiên Tôn. Đây là vùng núi đá vôi xen đồng trũng, nơi có khu cố đô ở Trường Yên, danh thắng Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, hang Múa và nhiều làng quanh chân núi. Tên huyện Hoa Lư đặt từ cuối thập niên 1970, trước đó phần lớn vùng này thuộc huyện Gia Khánh.
Khi hai đơn vị nhập lại, có người hỏi vì sao không giữ tên Ninh Bình cho thành phố. Lý do được nêu là tên tỉnh và tên thành phố trùng nhau dễ gây lẫn, còn Hoa Lư là tên có gốc lịch sử sâu nhất của vùng. Sáu tháng sau, khi tỉnh mới vẫn lấy tên Ninh Bình, cách đặt tên ấy càng tỏ ra hợp lý: chữ Ninh Bình để dành cho cả tỉnh lớn.
Cố đô Hoa Lư và hai ngôi đền vua
Khu cố đô nằm ở vùng Trường Yên, giữa các dãy núi đá vôi khép kín, chỉ có vài cửa ra vào. Đinh Bộ Lĩnh chọn đất này làm kinh đô năm 968, dựa vào núi làm thành, sông làm hào. Triều Tiền Lê tiếp tục đóng đô ở đây, đến năm 1010 Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long. Dấu tích cung điện phần lớn nằm dưới đất, các đợt khai quật khảo cổ đã tìm thấy nền móng, gạch ngói thời Đinh – Lê.
Thứ khách nhìn thấy rõ nhất là hai ngôi đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành, dựng lại vào các thế kỷ sau trên nền đất cố đô. Đền có kiến trúc gỗ chạm khắc công phu, sân lát đá, cổng lớn nhìn ra cánh đồng và núi. Hằng năm vào tháng ba âm lịch có lễ hội Trường Yên, rước kiệu, diễn tích xưa, người các làng quanh vùng kéo về đông.
Với người địa phương, cố đô không chỉ là điểm tham quan mà là niềm tự hào lâu đời. Nhiều dòng họ quanh Trường Yên giữ gia phả nhắc tổ tiên theo vua Đinh. Khách đến nên đi chậm, đọc kỹ thông tin ở khu di tích, tránh nghe những chuyện truyền miệng được kể như sử thật; phần nào là sử, phần nào là truyền thuyết, tài liệu của ban quản lý di tích có ghi rõ.
Tràng An, Tam Cốc và cái giá của danh thắng
Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là di sản thế giới hỗn hợp, cả văn hóa lẫn thiên nhiên. Vùng lõi di sản trải trên đất Hoa Lư, Gia Viễn, Nho Quan và một phần Tam Điệp, nhưng phần khách đến nhiều nhất nằm ở Hoa Lư cũ: bến thuyền Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, hang Múa, vùng Ninh Hải.
Cách xem phổ biến là ngồi đò, người chèo đưa khách qua các hang xuyên thủy, dưới vòm đá thấp phải cúi người, ra những thung nước kín bốn bề vách núi. Ở Tam Cốc, người chèo đò quen chèo bằng chân, cảnh này được chụp nhiều. Mùa lúa chín, cánh đồng hai bên sông vàng rực, là lúc vùng này đông nhất.
Danh thắng đổi đời cho nhiều làng: người làm ruộng chuyển sang chở đò, mở nhà nghỉ, quán ăn. Nhưng cái giá đi kèm cũng rõ: đất ruộng thành homestay, bến bãi chật vào mùa cao điểm, chuyện giữ cảnh quan và nước sạch luôn được đặt ra. Ai định mua đất, làm dịch vụ ở vùng lõi nên tìm hiểu kỹ quy định xây dựng trong vùng di sản trước khi xuống tiền.
Thành phố Ninh Bình cũ: đô thị bên sông Đáy
Núi Non Nước và bến sông. Khối núi nhỏ sát sông Đáy là hình ảnh quen của tỉnh lỵ. Xưa là bến thuyền, nơi văn nhân dừng chân đề thơ; nay quanh đó là phố, cầu, công viên ven sông.
Phố chợ và ga tàu. Khu chợ Rồng, các phố buôn bán quanh trung tâm và ga Ninh Bình trên tuyến Bắc – Nam là nơi người các huyện lên mua bán, đón tàu. Phố không lớn, đi bộ một buổi là quen.
Khu đô thị mới và trục đường lớn. Từ sau năm 2007, thành phố mở rộng về phía tây và phía bắc, có quảng trường, trụ sở cơ quan, các khu dân cư mới nối dần sang đất Hoa Lư.
Đời sống tối bên sông. Chiều tối, bờ sông Đáy và quanh núi Non Nước là chỗ người tỉnh lỵ đi bộ, tập thể dục, trẻ con chơi đùa. Quán nước, hàng quà vặt bày dọc vỉa hè, không khí của một thành phố nhỏ quen nhau từng gương mặt.
Công nghiệp ven đô. Thành phố cũ có nhà máy, kho bãi và cảng sông, thời trước nổi tiếng với nhà máy nhiệt điện ven sông Đáy. Dần dần công nghiệp nặng lùi ra xa, nội thị chuyển sang dịch vụ, du lịch.
Dê núi, cơm cháy và cái ăn của vùng núi đá
Món gắn với Hoa Lư nhất là thịt dê núi. Dê thả trên núi đá vôi, ăn lá cây rừng, thịt săn chắc. Người ta làm tái chanh ăn với lá sung, rau thơm, hoặc nướng, hấp, nấu lẩu. Quán dê mọc dày dọc các trục đường vào khu du lịch. Người ăn lần đầu nên chọn món chín hoặc tái kỹ, hỏi nguồn dê và cách sơ chế.
Cơm cháy là món thứ hai khách hay mua làm quà: lớp cơm đáy nồi được làm khô, chiên giòn, ăn với nước sốt thịt, ruốc. Ngày nay cơm cháy được làm theo kiểu sản xuất, đóng túi bán ở khắp nơi, nhưng ở quê vẫn có nhà làm thủ công. Ngoài ra có ốc núi, rau sắng và các món cá đồng từ đầm nước quanh núi.
Với người Ninh Bình cũ, cái ăn thường ngày không phải dê hay cơm cháy mà là bánh đa, bún, bánh cuốn buổi sáng, cơm nhà với cá, rau. Khách muốn ăn như người địa phương nên rời các trục du lịch, vào chợ phường, chợ xã buổi sáng sớm, chỗ người làng mang rau, cá lên bán.
Từ 1/7/2025: Hoa Lư cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, thành phố Hoa Lư không còn là đơn vị hành chính. Đất thành phố cũ chia thành một số phường thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Một số phường mới vẫn dùng tên Hoa Lư kèm phương hướng hoặc tên quen của vùng, nhưng phạm vi rộng hơn phường cũ vì gộp nhiều đơn vị lại; khi cần tên chính xác, hãy tra danh sách đã công bố.
Khác với Phủ Lý hay Nam Định, đất Ninh Bình cũ không mất vai trò trung tâm: trung tâm chính trị, hành chính của tỉnh mới đặt tại đây. Các sở, ngành của Hà Nam và Nam Định cũ dồn về, nên vùng tỉnh lỵ cũ có thêm người đến làm việc, nhu cầu nhà ở, đi lại tăng. Người dân ở đây ít phải đi xa làm giấy hơn người các tỉnh cũ khác.
Với giấy tờ, cần nhớ ba lớp tên: trước 2025 là thành phố Ninh Bình hoặc huyện Hoa Lư; từ 1/1/2025 đến 30/6/2025 là thành phố Hoa Lư; từ 1/7/2025 là phường thuộc tỉnh Ninh Bình. Giấy tờ đã cấp theo tên cũ vẫn có giá trị, khi làm thủ tục mới thì cán bộ sẽ ghi theo địa chỉ hiện hành.
Hang Múa, Thung Nham và các làng quanh Tam Cốc
Quanh bến Tam Cốc là một vùng làng xen núi, nơi khách ở lại nhiều ngày thay vì đi trong ngày. Hang Múa là ngọn núi có lối bậc đá dẫn lên đỉnh, từ trên cao nhìn xuống thấy dòng sông Ngô Đồng uốn qua ruộng và các khối núi đá. Leo lên khá mệt, nên đi lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước và giày bám tốt.
Thung Nham là thung lũng có vườn chim, chiều tối cò, vạc bay về đậu kín các lùm cây. Bích Động là cụm chùa nằm trên sườn núi, có lối lên qua hang. Những điểm này nằm gần nhau, đạp xe một ngày là đi được mấy chỗ, đi qua những cánh đồng lúa mà người làng vẫn cấy như cũ.
Người làng ở đây sống bằng hai nghề song song: làm ruộng và làm du lịch. Nhiều nhà giữ ruộng để cấy, phần vì sinh kế, phần vì ruộng lúa chính là cảnh khách đến xem. Khách nên đi đúng đường, không giẫm lúa để chụp ảnh, không thả rác xuống sông; đó là cách tôn trọng người đang làm ăn trên chính cảnh mình ngắm.
Ở lại vùng cố đô: lời khuyên thực tế
Mùa đông khách nhất là dịp lễ hội đầu năm, mùa lúa chín cuối xuân đầu hè và các kỳ nghỉ dài. Những dịp này bến thuyền xếp hàng, chỗ nghỉ kín sớm. Ai muốn đi thong thả nên chọn ngày thường, đến bến từ sáng sớm, và hỏi giá vé, giá đò tại quầy chính thức chứ không qua người mời ngoài đường.
Từ Hà Nội về vùng cố đô có thể đi tàu đến ga Ninh Bình, đi xe khách hoặc đi cao tốc. Từ ga, các điểm như Tràng An, Tam Cốc cách một quãng đi xe, nên tính trước phương tiện. Trong vùng, xe đạp và xe máy là cách đi tiện nhất; đường nhỏ, nhiều ngã rẽ, nên đi chậm và để ý xe khách lớn.
Về chỗ ở, vùng Tam Cốc và quanh Tràng An có nhiều nhà nghỉ, homestay xen trong làng, còn khu tỉnh lỵ cũ có khách sạn kiểu phố. Ở trong làng thì yên, gần cảnh, nhưng tối ít hàng quán; ở phố thì tiện ăn uống, đi tàu xe, nhưng sáng phải đi xe vào điểm tham quan. Chọn chỗ nào tùy việc mình muốn làm nhiều nhất trong chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hoa Lư thành lập khi nào?
Thành phố Hoa Lư thành lập ngày 1/1/2025 trên cơ sở hợp nhất thành phố Ninh Bình và huyện Hoa Lư. Đến 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ, nên thành phố này chỉ tồn tại sáu tháng với tư cách đơn vị hành chính.
Thành phố Ninh Bình cũ và huyện Hoa Lư cũ khác nhau thế nào?
Thành phố Ninh Bình cũ là đô thị tỉnh lỵ bên sông Đáy, có ga, chợ, cơ quan tỉnh. Huyện Hoa Lư cũ là vùng núi đá phía tây, thị trấn Thiên Tôn, có cố đô Trường Yên, Tràng An, Tam Cốc.
Cố đô Hoa Lư là kinh đô của triều nào?
Hoa Lư là kinh đô của triều Đinh từ năm 968 và triều Tiền Lê, kéo dài đến năm 1010 khi Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long. Hiện còn đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành ở vùng Trường Yên.
Tràng An được công nhận di sản năm nào?
Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh di sản thế giới hỗn hợp năm 2014. Vùng di sản trải trên đất Hoa Lư, Gia Viễn, Nho Quan và một phần Tam Điệp của Ninh Bình cũ.
Sau 7/2025 Hoa Lư cũ còn là trung tâm tỉnh không?
Có. Tỉnh Ninh Bình mới đặt trung tâm chính trị, hành chính trên đất Ninh Bình cũ, vùng tỉnh lỵ cũ thuộc thành phố Hoa Lư. Đất thành phố cũ nay là một số phường của tỉnh Ninh Bình.
Giấy tờ ghi thành phố Ninh Bình có phải làm lại không?
Không phải làm lại chỉ vì đổi tên đơn vị hành chính. Giấy tờ cấp hợp lệ trước đây vẫn có giá trị; khi có thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo địa chỉ hiện hành. Nên giữ giấy cũ để đối chiếu tên phường, xã.