Huyện Kim Sơn là huyện ven biển duy nhất của Ninh Bình cũ, lập năm 1829 khi doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức khai hoang vùng bãi bồi cửa sông Đáy; huyện lỵ là thị trấn Phát Diệm. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất huyện Kim Sơn cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Kim Sơn là đất do con người làm ra theo nghĩa đen: từ bãi lầy ven biển, qua gần hai trăm năm đắp đê, quai đê lấn biển, huyện mỗi đời một rộng thêm. Bài này kể chuyện lập huyện, những lớp đê, nhà thờ đá Phát Diệm, nghề cói và những điều người tra giấy tờ cần biết.
Nguyễn Công Trứ và năm 1829
Đầu đời Minh Mạng, vùng bãi bồi giữa cửa sông Đáy và biển còn hoang, đất mặn, lau sậy mọc dày. Nguyễn Công Trứ, khi giữ chức doanh điền sứ, đề xuất chiêu mộ dân nghèo các nơi về khai hoang, đắp đê ngăn mặn, lập ấp. Cùng giai đoạn ông lập huyện Tiền Hải bên Thái Bình; còn bên này là huyện Kim Sơn, lập năm 1829.
Cách làm được sử sách ghi lại khá rõ: nhà nước cấp tiền, nông cụ, trâu bò cho người đến khai khẩn; đất chia theo ấp, lý; mỗi ấp có ruộng công, có đình, có đường ngang dọc kiểu ô bàn cờ. Nhờ đó làng xã Kim Sơn có bố cục thẳng thớm khác hẳn các làng cổ xoắn xuýt ở vùng đồng bằng cũ.
Người Kim Sơn ghi nhớ Nguyễn Công Trứ như ông tổ mở đất. Ở Kim Sơn có đền thờ ông, lễ giỗ được tổ chức hằng năm. Câu chuyện lập huyện được dạy trong trường, kể trong nhà, và là lý do người Kim Sơn hay nói vui rằng quê mình trẻ hơn các huyện bên cạnh vài trăm năm.
Nhiều tên làng, tên ấp ở Kim Sơn đặt theo những chữ tốt lành, mang ý mong đất mới yên ổn, giàu có. Khi đọc giấy tờ cũ, có thể gặp tên ấp, tên giáp thời lập huyện mà nay không còn dùng; người già trong làng là nguồn tra cứu đáng tin hơn cả, vì họ còn nhớ tên đất cũ của từng xóm.
Lấn biển qua nhiều thế hệ
Phù sa sông Đáy, sông Hồng đổ ra cửa biển làm bãi bồi ở Kim Sơn tiến ra mỗi năm. Người Kim Sơn theo đó đắp đê mới phía ngoài, biến bãi bồi thành ruộng, rồi lại đắp tiếp. Các con đê nối tiếp nhau từ trong ra ngoài là dấu vết của mỗi thời kỳ lấn biển; những tên như đê Bình Minh gắn với các đợt quai đê thời gần đây.
Vì đất mới lên dần, các xã phía biển của Kim Sơn thường trẻ hơn các xã phía trong. Vùng Cồn Thoi, các xã mang tên Kim kèm phương hướng như Kim Đông, Kim Trung là đất lập sau. Thị trấn Bình Minh ra đời trên vùng đất lấn biển, khác với thị trấn Phát Diệm là trung tâm lâu đời.
Đất mới lấn ban đầu nhiễm mặn, phải thau chua rửa mặn nhiều năm mới cấy được lúa. Trong thời gian chờ, người ta nuôi tôm, cua, cá ở đầm nước lợ, trồng cói, trồng sú vẹt giữ bãi. Vùng bãi bồi ven biển Kim Sơn nằm trong khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng, có rừng ngập mặn và chim nước di cư về theo mùa.
Nhà thờ đá Phát Diệm
Thị trấn Phát Diệm nổi tiếng với quần thể nhà thờ đá, xây trong khoảng 1875 – 1899 dưới sự điều hành của linh mục Trần Lục, người dân quen gọi là cụ Sáu. Công trình làm bằng đá và gỗ lim, kiến trúc mượn dáng đình chùa Việt: mái cong, cột gỗ lớn, sân rộng, hồ nước phía trước, tháp chuông bằng đá như một ngôi lầu.
Điều khiến khách ngạc nhiên là cách người thợ xưa đưa những khối đá lớn từ vùng núi về đất bãi bồi không có đá, và dựng cả quần thể trên nền đất mềm. Các câu chuyện về việc gia cố nền bằng tre, cát được kể nhiều ở địa phương. Quần thể còn có nhiều nhà nguyện nhỏ quanh nhà thờ chính, mỗi nhà một vẻ.
Với người Kim Sơn, Phát Diệm là trung tâm buôn bán, học hành, và cũng là nơi đông người Công giáo, nên nhịp sống ở đây gắn với lịch lễ của giáo xứ. Khách tham quan nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong giờ lễ, xin phép trước khi chụp người. Ngoài nhà thờ, Kim Sơn còn nhiều đình, chùa làng giữ lại kiến trúc thời lập ấp.
Vào trong khuôn viên, khách thấy rõ cách người xưa kết hợp hai nguồn: hình khối kiến trúc phương Tây với chất liệu, kỹ thuật và hoa văn của thợ Việt. Những phiến đá chạm hoa lá, cột lim to, mái ngói cong đứng cạnh nhau một cách tự nhiên, khiến công trình được giới nghiên cứu kiến trúc nhắc đến nhiều.
Cói, rượu và nghề của đất bãi bồi
Cói và hàng thủ công. Cói hợp đất mặn nên trồng nhiều ở Kim Sơn. Từ cói, người ta dệt chiếu, đan làn, hộp, thảm, hàng mỹ nghệ bán trong nước và xuất khẩu. Nhiều nhà vừa làm ruộng vừa đan cói lúc nông nhàn.
Rượu Kim Sơn. Rượu nấu từ gạo nếp của vùng, nổi tiếng trong các vùng lân cận. Rượu thường được mua làm quà; người mua nên chọn nơi làm rõ nguồn, tránh rượu pha cồn.
Thủy sản nước lợ. Vùng ven biển nuôi tôm, cua, ngao, cá trong đầm. Món ăn có cá nhệch, gỏi cá, cua bể, các món ngao. Mùa và giá thay đổi theo năm, khách nên hỏi tại chỗ.
Lúa trên đất lấn. Phía trong đê cũ là ruộng lúa đã ngọt hóa lâu năm, năng suất ổn định. Phía ngoài là ruộng mới, có nơi còn chuyển đổi giữa lúa và nuôi trồng.
Đi lại và đời sống vùng biển phía nam
Kim Sơn nằm ở góc đông nam Ninh Bình cũ, giáp Nam Định cũ qua sông Đáy và giáp Thanh Hóa ở phía nam. Từ tỉnh lỵ cũ xuống Kim Sơn đi theo các tỉnh lộ qua Yên Khánh hoặc Yên Mô. Quốc lộ ven biển và các cây cầu mới qua sông Đáy làm đường sang Nam Định, Thái Bình ngắn hơn trước.
Đời sống ở Kim Sơn có nhịp riêng: sáng sớm người đi chợ, đi biển, đi bãi; trưa nắng nóng, gió biển mạnh; chiều tối các xóm đạo, xóm lương sinh hoạt theo nếp riêng. Làng xóm thẳng hàng theo ô đất thời lập ấp, đường làng dài, kênh mương chạy song song.
Nhiều người Kim Sơn đi làm ăn xa, ở Hà Nội, các tỉnh phía nam và nước ngoài, gửi tiền về xây nhà, sửa nhà thờ, đình làng. Dịp lễ lớn, Tết, người đi xa về đông, thị trấn Phát Diệm và Bình Minh nhộn nhịp hơn hẳn. Khách đến những dịp này nên đặt chỗ nghỉ sớm.
Mùa hè, các bãi bồi ven biển Kim Sơn có gió mát, có người từ nơi khác đến ngắm hoàng hôn trên đê, xem người dân thu hoạch ngao, đi chợ cá. Đây không phải bãi tắm, nước đục phù sa, nhưng là nơi thấy rõ đời sống vùng đất lấn biển.
Từ 1/7/2025: Kim Sơn cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Kim Sơn không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ, gồm hai thị trấn Phát Diệm, Bình Minh và các xã, chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Có xã mới giữ tên Kim Sơn hay tên quen như Phát Diệm, Bình Minh; muốn biết chính xác hãy tra danh sách đã công bố.
Sau sáp nhập, bờ biển của tỉnh Ninh Bình mới không chỉ có Kim Sơn mà còn gồm cả vùng biển Nam Định cũ ở bên kia sông Đáy. Kim Sơn và Nghĩa Hưng, Hải Hậu, Giao Thủy cũ nay chung một tỉnh, chung câu chuyện đất bãi bồi lấn biển mà hai bên từng làm song song suốt hai thế kỷ.
Với giấy tờ, người Kim Sơn cần nhớ: giấy rất cũ có thể ghi tên xã thời lập ấp; thời 1976–1992 ghi tỉnh Hà Nam Ninh; các xã ven biển mới lập có thể không có trong giấy tờ trước đó. Khi làm thủ tục, mang theo tên xã cũ và năm cấp giấy để cán bộ tra cho đúng.
Với các xã ven biển mới lập, ranh giới mặt đất còn thay đổi theo bãi bồi, nên việc đo đạc, cấp giấy cho đất lấn biển có những quy định riêng. Người có đất ở vùng này nên giữ kỹ hồ sơ giao đất, hợp đồng thuê đầm, và cập nhật khi có thay đổi.
Bão, đê biển và chuyện giữ đất
Đất lấn biển phải giữ bằng đê. Mùa bão, người Kim Sơn canh đê biển, gia cố chỗ yếu, chằng chống nhà cửa. Những con đê ngoài cùng chịu sóng trực tiếp, nên được đầu tư nhiều đợt, có đoạn kè bê tông. Phía ngoài đê là rừng ngập mặn, vừa giữ bãi vừa giảm sóng.
Người sống ở các xã ven biển quen với lịch bão, quen nghe tin thời tiết, quen di dời người già, trẻ nhỏ vào nhà kiên cố khi có bão lớn. Đầm nuôi trồng thủy sản ngoài đê dễ bị thiệt hại nhất, nhiều hộ mất trắng sau một trận bão. Vì vậy người nuôi thường chia rủi ro: vừa nuôi, vừa giữ ruộng, vừa làm nghề phụ.
Chuyện giữ đất còn là chuyện giữ rừng ngập mặn. Phá rừng làm đầm nuôi từng diễn ra ở nhiều vùng ven biển; nay trồng lại rừng và giữ vành đai rừng là việc được nhắc nhiều. Khách đến vùng bãi bồi có thể thấy những hàng sú vẹt non mới trồng, dấu hiệu của việc ấy.
Đình làng, lễ hội và các lớp văn hóa
Mỗi ấp thời lập huyện đều có đình, có miếu, nhiều nơi còn giữ được kiến trúc gỗ cũ. Lễ giỗ Nguyễn Công Trứ được tổ chức trang trọng, người các làng về dâng hương, nhắc chuyện mở đất. Các lễ hội làng mùa xuân có rước kiệu, có các cuộc thi dân gian.
Ở Phát Diệm và nhiều xứ đạo, các dịp lễ lớn như Giáng sinh thu hút đông người từ nơi khác đến xem, nhà thờ được trang trí, các đoàn rước đi qua phố. Người lương, người giáo sống xen nhau lâu đời, cùng làm cói, cùng đi biển, cùng giữ đê.
Khách đến xem lễ hội nên tìm hiểu lịch trước, ăn mặc phù hợp, đi theo hướng dẫn của ban tổ chức. Những dịp đông người, đường vào thị trấn Phát Diệm hay kẹt, nên gửi xe xa một chút rồi đi bộ. Người địa phương thường sẵn lòng kể chuyện làng nếu khách hỏi han lịch sự, không vội vàng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Kim Sơn được lập năm nào?
Huyện Kim Sơn được lập năm 1829, đời Minh Mạng, khi doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức chiêu mộ dân khai hoang vùng bãi bồi ven biển cửa sông Đáy. Cùng giai đoạn ông lập huyện Tiền Hải bên Thái Bình.
Kim Sơn có phải huyện ven biển duy nhất của Ninh Bình cũ?
Đúng. Trong bảy đơn vị cấp huyện của Ninh Bình cũ, chỉ Kim Sơn giáp biển. Bờ biển này bồi tụ liên tục nhờ phù sa, người dân đắp đê lấn biển qua nhiều thế hệ.
Nhà thờ đá Phát Diệm xây khi nào?
Quần thể nhà thờ đá Phát Diệm được xây trong khoảng 1875 đến 1899 dưới sự điều hành của linh mục Trần Lục. Công trình làm bằng đá và gỗ lim, kiến trúc mang dáng đình chùa Việt.
Kim Sơn có đặc sản gì?
Kim Sơn nổi tiếng với hàng cói như chiếu, làn, đồ mỹ nghệ, rượu nếp Kim Sơn, và thủy sản nước lợ như cá nhệch, cua, ngao. Giá và mùa đổi theo năm, nên hỏi tại chỗ.
Thị trấn Bình Minh khác Phát Diệm thế nào?
Phát Diệm là thị trấn huyện lỵ lâu đời, có nhà thờ đá. Bình Minh là thị trấn lập trên vùng đất lấn biển phía ngoài, ra đời muộn hơn. Từ 1/7/2025 cả hai không còn là thị trấn.
Huyện Kim Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Kim Sơn cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, gồm Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định cũ. Huyện không còn là đơn vị hành chính, đất cũ chia thành một số xã.