Thành phố Sầm Sơn là đơn vị cấp huyện ven biển của tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, nằm phía đông thành phố Thanh Hóa, giữa cửa sông Mã ở phía bắc và đất Quảng Xương ở phía nam. Sầm Sơn lên thị xã đầu thập niên 1980 và lên thành phố năm 2017. Từ 1/7/2025, cấp thành phố trực thuộc tỉnh bị bỏ; địa bàn Sầm Sơn cũ thành các phường mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Với người miền Bắc, Sầm Sơn là cái tên gắn với những chuyến đi biển đầu tiên trong đời. Nhưng trước khi là bãi tắm, đây là vùng làng chài với núi đá, đền miếu và nghề biển lâu đời. Bài này kể lại Sầm Sơn qua các thời, phần đất mở rộng sang Quảng Xương, đời sống làng chài và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Từ làng chài đến nơi nghỉ mát
Trước khi người Pháp phát hiện ra bãi biển, Sầm Sơn là vùng làng chài ven núi Trường Lệ, cư dân sống bằng đánh cá gần bờ, làm muối và trồng khoai trên cồn cát. Những làng như Hới, Trung Kỳ, Vạn Lợi là nơi nghề biển có từ nhiều đời, với thuyền nan, bè mảng và những lễ cầu ngư mỗi năm.
Đầu thế kỷ 20, chính quyền thuộc địa chọn Sầm Sơn làm nơi nghỉ mát, xây biệt thự trên sườn núi Trường Lệ và dọc bãi biển. Quan chức và người giàu từ Hà Nội, Nam Định, Huế đến nghỉ hè. Sầm Sơn từ đó có tiếng là bãi biển của miền Bắc, cùng với Đồ Sơn ở Hải Phòng.
Sau năm 1954, Sầm Sơn trở thành nơi nghỉ của công nhân, viên chức theo chế độ an dưỡng. Các khu nhà nghỉ của bộ, ngành, công đoàn mọc lên. Đến thập niên 1990 và 2000, khách sạn tư nhân bùng lên theo đường bờ biển, biến Sầm Sơn thành điểm du lịch đông khách bậc nhất miền Bắc trong mùa hè.
Bên cạnh du lịch, nghề biển vẫn sống. Mỗi sáng sớm, thuyền về bến, chợ cá họp ngay trên bãi cát. Hai đời sống, du lịch và làng chài, nằm sát cạnh nhau, đôi khi chen lấn nhau về không gian bãi biển, là nét riêng của Sầm Sơn so với các khu nghỉ dưỡng mới xây.
Thị xã, thành phố và phần đất nới rộng
Sầm Sơn được lập thị xã từ phần đất của huyện Quảng Xương đầu thập niên 1980. Thời gian dài, thị xã chỉ gồm dải ven biển hẹp quanh núi Trường Lệ và các làng chài phía bắc. Phần lớn đất nông nghiệp xung quanh vẫn thuộc Quảng Xương.
Đầu thập niên 2010, khi tỉnh quy hoạch Sầm Sơn thành đô thị du lịch lớn, ranh giới thị xã được mở rộng, nhận thêm một số xã của Quảng Xương ở phía nam và phía tây. Vùng đất mới gồm đồng ruộng, làng mạc và một đoạn bờ biển dài, tạo chỗ cho các khu du lịch, khu đô thị quy mô lớn sau này.
Năm 2017, Sầm Sơn lên thành phố trực thuộc tỉnh. Các xã cũ dần được chuyển thành phường. Cùng lúc, nhiều dự án lớn được triển khai, kéo theo việc giải tỏa, tái định cư một số khu dân cư ven biển. Người Sầm Sơn chứng kiến bộ mặt quê mình đổi rất nhanh trong khoảng mười năm.
Vì vậy, người ở vùng phía nam Sầm Sơn cũ có thể có giấy tờ ghi huyện Quảng Xương nếu cấp trước khi mở rộng, rồi thị xã Sầm Sơn, rồi thành phố Sầm Sơn. Cả ba đều đúng theo thời điểm cấp. Người làm thủ tục đất đai nên chuẩn bị đủ các giấy tờ đó để đối chiếu.
Núi Trường Lệ, hòn Trống Mái và đền Độc Cước
Núi Trường Lệ là dãy đồi đá nằm ở đầu nam bãi biển chính, nhô ra biển. Trên núi có nhiều di tích và cảnh quan gắn với truyền thuyết của người làng chài. Đường lên núi có những biệt thự cũ thời Pháp, có chùa, đền và những mỏm đá nhìn xuống biển.
Hòn Trống Mái là cụm đá chồng lên nhau trên núi, nhìn như đôi chim trống mái đứng cạnh nhau. Người địa phương kể nhiều dị bản truyền thuyết về đôi vợ chồng hóa đá, và khu này từ lâu là điểm dừng chân của người lên núi. Đá đứng chênh vênh nhưng đã tồn tại qua rất nhiều mùa bão.
Đền Độc Cước nằm trên một mỏm đá sát biển ở chân núi, thờ vị thần một chân trong truyền thuyết dân gian, người được kể là đã xẻ đôi thân mình để một nửa trấn giữ biển, một nửa ở lại với dân làng. Lễ hội đền Độc Cước tổ chức vào dịp đầu năm, là sinh hoạt văn hóa lớn của làng chài Sầm Sơn.
Ngoài ra còn có đền Cô Tiên trên núi, và các đình làng, nghè thờ thần biển ở các làng chài. Người đến tham quan nên ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ trong khuôn viên di tích, và tránh leo lên các khối đá trong khu Trống Mái để giữ an toàn cho mình và di tích.
Nghề biển và chợ hải sản
Ngư dân Sầm Sơn đánh bắt chủ yếu ở vùng biển gần bờ và xa bờ của vịnh Bắc Bộ. Mùa cá chính rơi vào các tháng xuân hè, khi biển êm. Thuyền thúng, thuyền nan, và tàu máy cùng chia nhau bến. Mỗi chuyến về là cả gia đình ra bãi chia cá, phân loại, bán cho thương lái.
Hải sản Sầm Sơn được bán ở chợ ven biển và ở các sạp ngay trên bãi. Mực, ghẹ, tôm, các loại cá biển nhỏ là hàng phổ biến. Từ hải sản, người Sầm Sơn làm chả mực, mực khô, cá khô, mắm. Đây là những thứ khách thường mua mang về làm quà.
Khách mua hải sản nên hỏi giá theo cân trước khi chọn, xem kỹ cân, và chọn hàng còn tươi. Ở mùa đông khách, chuyện nâng giá, cân thiếu đã từng gây tai tiếng cho Sầm Sơn; chính quyền đã nhiều lần chấn chỉnh, nhưng người mua vẫn nên chủ động.
Làng chài Sầm Sơn còn giữ những tục lệ riêng như cầu ngư, cúng thuyền mới hạ thủy, kiêng kỵ khi ra khơi. Những phong tục ấy là một phần của văn hóa biển xứ Thanh, gắn với nỗi lo bão gió và mong một mùa biển yên ổn.
Đi lại và mùa biển
Sầm Sơn nằm cách trung tâm thành phố Thanh Hóa không xa, đi theo đại lộ nối thành phố với biển. Người đi từ Hà Nội thường theo quốc lộ 1 hoặc cao tốc Bắc – Nam phía Đông vào Thanh Hóa, rồi rẽ ra biển. Ga tàu gần nhất là ga Thanh Hóa trong thành phố.
Mùa biển chính kéo dài từ khoảng tháng 4 đến tháng 8. Tháng 5, tháng 6 thường đông nhất, nhất là cuối tuần và dịp nghỉ hè. Ngoài mùa này, biển vắng, nhiều khách sạn đóng bớt, nhưng là lúc dễ thấy đời sống làng chài nhất.
Biển Sầm Sơn có sóng khá mạnh ở một số đoạn và dòng chảy xa bờ; người tắm nên chọn khu có cứu hộ, không bơi xa, không tắm khi có cờ cấm hoặc khi trời có gió mạnh. Trẻ em luôn cần người lớn đi kèm.
Ngoài bãi chính, phía nam Sầm Sơn cũ có những đoạn bãi mới mở, rộng và vắng hơn. Người muốn yên tĩnh thường chọn các khu này, trong khi người thích náo nhiệt, ăn uống thì ở gần trung tâm cũ quanh núi Trường Lệ.
Sầm Sơn từ 1/7/2025: địa chỉ và tên gọi
Từ 1/7/2025, thành phố Sầm Sơn thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn Sầm Sơn cũ được sắp xếp thành một số phường thuộc tỉnh Thanh Hóa, trong đó tên Sầm Sơn được giữ cho phường ở khu trung tâm. Ranh giới chi tiết nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Địa chỉ trước đây có dạng: số nhà, đường, phường cũ, thành phố Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Nay bỏ tầng thành phố, chỉ còn phường mới và tỉnh. Tên đường, số nhà nhìn chung giữ nguyên, nên khách đặt phòng, giao hàng vẫn tìm được theo địa chỉ cũ trong thời gian chuyển tiếp.
Với người kinh doanh lưu trú, nhà hàng ở Sầm Sơn, việc đổi địa chỉ trên giấy phép, hóa đơn và trang đặt phòng là việc phải làm theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký kinh doanh. Không nên tự ý ghi tên đơn vị mới khi chưa rõ, để tránh lệch với hồ sơ.
Trong cách nói thường ngày, người ta vẫn gọi đây là biển Sầm Sơn, và có lẽ sẽ còn gọi như thế rất lâu. Tên Sầm Sơn đã là tên một vùng biển, vượt ra ngoài ranh giới của bất kỳ đơn vị hành chính nào.
Một ngày ở Sầm Sơn ngoài chuyện tắm biển
Buổi sáng sớm là lúc Sầm Sơn thật nhất. Khoảng năm, sáu giờ, thuyền thúng, thuyền nan cập bờ ở các bãi phía bắc, gần làng chài cũ. Người mua đứng chờ trên cát, người bán chia cá ngay tại chỗ. Khách đứng xem nên đứng tránh lối kéo thuyền và hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm việc.
Gần trưa, khi nắng gắt, nên tránh bãi cát và đi lên núi Trường Lệ. Đường núi có bóng cây, có những điểm nhìn xuống cả vòng bãi biển. Có thể ghé đền Độc Cước, đền Cô Tiên, hòn Trống Mái trong cùng một lượt đi, mỗi nơi dừng ngắn để xem kiến trúc và cảnh biển.
Chiều muộn là lúc người địa phương ra biển: tắm, đi bộ, chơi với trẻ con. Đây cũng là lúc các hàng quán ven biển bắt đầu đông. Người muốn ăn hải sản nên chọn quán có niêm yết giá rõ ràng, hỏi giá theo cân trước khi gọi món, và kiểm tra lại cân khi thấy cần.
Nếu ở lâu hơn, có thể đi ra phía bắc, vùng cửa sông Mã, để thấy cảnh thuyền neo và các làng chài ven sông; hoặc đi xuống phía nam, các bãi mới mở dài và vắng hơn. Sầm Sơn không chỉ là một bãi tắm mà là cả một dải bờ biển với nhiều nhịp sống khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sầm Sơn lên thành phố năm nào?
Sầm Sơn được công nhận là thành phố trực thuộc tỉnh Thanh Hóa năm 2017. Trước đó, Sầm Sơn là thị xã từ đầu thập niên 1980, lập từ phần đất của huyện Quảng Xương.
Sầm Sơn nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp thành phố trực thuộc tỉnh bị bỏ. Địa bàn Sầm Sơn cũ thuộc các phường mới của tỉnh Thanh Hóa, trong đó có phường giữ tên Sầm Sơn. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác.
Hòn Trống Mái ở đâu?
Hòn Trống Mái là cụm đá trên núi Trường Lệ, ở đầu nam bãi biển Sầm Sơn. Hai khối đá chồng lên nhau giống đôi chim trống mái, gắn với truyền thuyết dân gian về đôi vợ chồng hóa đá.
Đền Độc Cước thờ ai?
Đền Độc Cước thờ vị thần một chân trong truyền thuyết của làng chài Sầm Sơn, người được kể đã xẻ đôi thân để một nửa trấn giữ biển. Đền nằm trên mỏm đá sát biển dưới chân núi Trường Lệ.
Mùa nào đi biển Sầm Sơn hợp nhất?
Mùa biển thường từ khoảng tháng 4 đến tháng 8, đông nhất là tháng 5 và tháng 6. Muốn vắng hơn thì đi đầu mùa hoặc giữa tuần; ngoài mùa, biển vắng nhưng dễ thấy đời sống làng chài hơn.
Vì sao có giấy tờ ở Sầm Sơn ghi huyện Quảng Xương?
Phần lớn đất Sầm Sơn cũ từng thuộc huyện Quảng Xương trước khi lập thị xã và trước đợt mở rộng đầu thập niên 2010. Giấy tờ cấp thời đó ghi Quảng Xương là đúng và vẫn có giá trị.