Thành phố Hà Tĩnh là tỉnh lỵ của Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025. Đây là thị xã tỉnh lỵ từ thời Nguyễn và thời Pháp, lên thành phố thuộc tỉnh năm 2007, và từ 1/1/2025 được mở rộng thêm khi huyện Lộc Hà giải thể. Từ 1/7/2025, khi cả nước bỏ cấp huyện, địa bàn thành phố cũ được sắp xếp thành các phường, xã mới của tỉnh Hà Tĩnh; trung tâm hành chính tỉnh vẫn đặt ở đây.
So với Vinh bên kia sông Lam, Hà Tĩnh là một tỉnh lỵ nhỏ và yên. Người nơi khác đi qua trên quốc lộ 1 thường chỉ thấy một đoạn phố dài vài cây số rồi lại ra đồng. Bài dưới đây đi qua lịch sử tòa thành cũ, các lần đổi tên, những vùng đất ven đô, cách đi lại, món ăn quen và cách ghi địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Tòa thành cũ và thị xã tỉnh lỵ
Khi tỉnh Hà Tĩnh được lập năm 1831, tỉnh thành được đắp trên vùng đất bằng ven sông Cày, cách biển không xa. Thành có hào nước bao quanh, theo kiểu thành tỉnh thời Nguyễn. Ngày nay phần lớn tường thành không còn, nhưng dấu vết hào và các hồ nước trong khu trung tâm vẫn giúp người dân hình dung ranh của tòa thành xưa.
Thời thuộc Pháp, khu vực quanh thành phát triển thành thị xã tỉnh lỵ với các công sở, trường học, chợ. Phố xá chạy dọc con đường thiên lý cũ, sau này là quốc lộ 1. Thị xã khi đó nhỏ, phần lớn dân vẫn làm ruộng, đánh bắt ở các làng ven, chỉ một phần là công chức và buôn bán.
Trong chiến tranh chống Mỹ, Hà Tĩnh nằm trong vùng bị đánh phá ác liệt vì là đường tiếp vận vào Nam. Thị xã tỉnh lỵ nhiều lần bị tàn phá. Người lớn tuổi ở đây còn kể chuyện sơ tán về các làng quanh núi, học hành trong hầm, đi chợ đêm để tránh máy bay.
Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, thị xã Hà Tĩnh mất vị trí tỉnh lỵ, chỉ còn là một thị xã trong tỉnh lớn có trung tâm ở Vinh. Khi tái lập tỉnh năm 1991, thị xã trở lại làm tỉnh lỵ, và nhiều công trình hành chính, trường học, bệnh viện được xây dựng lại hoặc mở rộng trong những năm sau đó.
Lên thành phố năm 2007 và lần mở rộng năm 2025
Năm 2007, thị xã Hà Tĩnh được nâng lên thành phố thuộc tỉnh. Địa bàn gồm các phường khu trung tâm và một số xã ven đô vốn thuộc Thạch Hà trước kia. Nhiều phường mang tên danh nhân như Trần Phú, Nguyễn Du, Hà Huy Tập, bên cạnh các tên địa phương như Bắc Hà, Nam Hà, Tân Giang, Đại Nài, Thạch Linh, Thạch Quý, Văn Yên.
Các xã ven đô của thành phố như Thạch Trung, Thạch Hạ, Thạch Hưng giữ chữ Thạch đầu tên, dấu vết cho thấy chúng từng thuộc huyện Thạch Hà. Đợt sắp xếp xã những năm 2019–2021 gộp một số xã, phường nhỏ ở đây, nên danh sách phường, xã trong các năm khác nhau có thể không khớp nhau.
Từ 1/1/2025, khi huyện Lộc Hà bị giải thể, thành phố Hà Tĩnh nhận thêm một phần đất của Lộc Hà cũ, phần còn lại về huyện Thạch Hà. Kèm theo là một số điều chỉnh ranh giữa thành phố và Thạch Hà. Vì đợt này chỉ diễn ra sáu tháng trước khi bỏ cấp huyện, nhiều bản đồ và tài liệu phổ biến chưa kịp cập nhật.
Nếu bạn gặp một địa chỉ ghi thành phố Hà Tĩnh nhưng tên xã nghe lạ, có thể đó là một xã vừa chuyển về trong đợt đầu năm 2025. Ngược lại, giấy tờ cấp trước năm 2025 ghi huyện Lộc Hà cho cùng mảnh đất ấy vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp.
Sông Cày, sông Rào Cái và vùng trũng quanh phố
Thành phố nằm trên vùng đồng bằng thấp, có sông Cày và sông Rào Cái chảy qua rồi đổ ra cửa sông phía đông. Mùa mưa bão, nước từ các sông dồn về cùng với triều cường làm nhiều tuyến phố trũng ngập. Người dân ở đây quen kê đồ đạc lên cao vào tháng chín, tháng mười, và nhiều nhà xây nền cao hơn mặt đường.
Khu trung tâm có một số hồ nước lớn, trong đó có những hồ được đào hoặc mở rộng trên nền hào thành cũ. Quanh hồ là nơi người dân đi bộ buổi sáng, buổi tối, trẻ con chơi đùa, và là chỗ hẹn hò quen của học sinh, sinh viên. Đây là những khoảng xanh hiếm hoi trong một thành phố đang mở rộng nhanh.
Ra khỏi khu phố là đồng lúa, vườn rau, ao cá của các xã ven. Một số làng vẫn giữ nghề trồng rau màu cung cấp cho chợ thành phố. Về phía biển, đất cát pha nhiều hơn, cây trồng chủ yếu là lạc, khoai, rau.
Vì địa hình thấp, các dự án làm đường mới, khu đô thị mới ở ven thành phố thường phải đắp nền khá cao. Người mua đất ở đây hay hỏi kỹ chuyện ngập úng trước khi quyết định, và đó là câu hỏi đúng.
Đi lại: quốc lộ 1, cao tốc và không có ga tàu
Quốc lộ 1 đi xuyên qua thành phố theo hướng bắc nam, là trục chính nối Hà Tĩnh với Vinh ở phía bắc và với Kỳ Anh, Quảng Bình cũ ở phía nam. Nhiều tuyến xe khách đường dài dừng đón trả khách ở bến xe thành phố và dọc quốc lộ.
Điều người ngoài hay bất ngờ là tuyến đường sắt Bắc Nam không đi qua thành phố Hà Tĩnh. Đường sắt chạy phía tây, qua các huyện Đức Thọ, Vũ Quang, Hương Khê. Người đi tàu muốn về thành phố thường xuống ga Vinh rồi đi tiếp bằng đường bộ, hoặc xuống một ga ở Hương Khê tùy hướng nhà.
Sân bay gần nhất là sân bay Vinh ở Nghệ An. Từ sân bay về thành phố Hà Tĩnh phải qua cầu Bến Thủy hoặc cầu Bến Thủy 2 trên sông Lam, rồi xuôi quốc lộ 1 hoặc đường tránh. Thời gian di chuyển thay đổi tùy giờ, không nên tính quá sát giờ bay.
Tuyến cao tốc Bắc Nam phía đông đi qua địa phận Hà Tĩnh, chạy song song quốc lộ 1 nhưng lệch về phía tây. Lịch đưa vào khai thác từng đoạn thay đổi theo thời gian, nên trước chuyến đi hãy kiểm tra thông tin mới nhất thay vì dựa vào trí nhớ.
Chợ, món quen và kẹo cu đơ
Chợ trung tâm thành phố là nơi buôn bán sầm uất nhất, bán từ hàng khô, vải vóc đến đồ biển từ các cửa lạch gần đó. Sáng sớm, người các xã ven mang rau, cá, gà vịt vào phố bán. Hàng quán quanh chợ phục vụ người đi chợ và người làm công sở.
Món quen của người Hà Tĩnh có bánh mướt ăn với chả hoặc nước mắm, bánh đúc, cháo canh, ram Hà Tĩnh cuốn với rau sống. Ram ở đây là loại chả cuốn nhỏ, vỏ bánh tráng mỏng, rán giòn, khác ram của các vùng khác. Bữa sáng của nhiều người thành phố là một đĩa bánh mướt hoặc một bát cháo canh.
Kẹo cu đơ là món quà gắn với tên Hà Tĩnh. Kẹo nấu từ mật mía, lạc rang, gừng, kẹp giữa hai lớp bánh đa mỏng. Có loại dẻo, loại giòn, và người địa phương có thể phân biệt cơ sở này với cơ sở khác qua vị gừng và độ đặc của mật. Ăn cu đơ với chén chè xanh nóng là thói quen của nhiều nhà.
Chè xanh Hà Tĩnh uống theo kiểu nấu nước lá tươi, đặc và chát, khác trà khô pha ấm. Nhiều nhà trong phố vẫn giữ thói quen nấu một nồi chè xanh mỗi sáng để cả nhà và khách đến chơi cùng uống.
Trường học, bệnh viện và người các huyện về phố
Là tỉnh lỵ, thành phố Hà Tĩnh tập trung phần lớn cơ quan cấp tỉnh, bệnh viện đa khoa tỉnh, các trường trung học phổ thông chuyên và trường đại học của tỉnh. Học sinh giỏi từ khắp các huyện, từ Hương Sơn tới Kỳ Anh, thường về đây học cấp ba rồi thuê trọ, ở nhờ nhà người quen. Nhiều gia đình ở huyện mua đất trong phố cũng vì chuyện học của con.
Vì vậy dân số thành phố pha trộn nhiều vùng: người gốc phố cũ, người các làng ven đô vốn làm ruộng, và người từ các huyện về làm công chức, buôn bán, đi học. Giọng nói trong phố là giọng Hà Tĩnh nhưng mỗi người một sắc, người Hương Sơn nói khác người Cẩm Xuyên, người Nghi Xuân lại khác nữa. Người ở lâu nghe vài câu là đoán được quê.
Bệnh viện tỉnh là nơi người bệnh nặng các huyện chuyển về, trước khi cần đi tiếp lên Vinh hoặc Hà Nội. Quanh bệnh viện vì thế có nhiều nhà trọ, quán cơm bình dân cho người nhà bệnh nhân. Đây là một phần đời sống thành phố mà người đi qua quốc lộ ít khi thấy.
Nhịp sống thành phố chậm và nề nếp. Buổi trưa nhiều cửa hàng đóng cửa nghỉ, tối muộn phố vắng sớm hơn các đô thị lớn. Người mới chuyển tới thường thấy dễ sống, chi phí sinh hoạt vừa phải, nhưng cũng ít lựa chọn giải trí hơn so với Vinh ở bên kia sông.
Ghi địa chỉ thành phố Hà Tĩnh cũ sau 1/7/2025
Trước 1/7/2025, một địa chỉ thành phố thường ghi: số nhà, đường hoặc tổ dân phố, phường hoặc xã, thành phố Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh. Sau 1/7/2025, tầng “thành phố Hà Tĩnh” không còn là đơn vị hành chính; địa chỉ ghi số nhà, đường, phường hoặc xã mới, tỉnh Hà Tĩnh.
Các phường, xã cũ của thành phố được gộp lại thành một số phường, xã mới ít hơn nhiều. Bài này không liệt kê tên mới cho từng phường cũ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Muốn biết chính xác, bạn hỏi ủy ban phường, xã nơi mình ở hoặc xem danh sách đối chiếu trên cổng thông tin của tỉnh.
Với vùng Lộc Hà cũ chuyển về thành phố từ đầu năm 2025, một mảnh đất có thể đã đổi tên huyện hai lần trong vòng nửa năm: từ huyện Lộc Hà sang thành phố Hà Tĩnh vào tháng một, rồi bỏ hẳn tên thành phố vào tháng bảy. Khi làm thủ tục đất đai, hãy mang đủ các giấy tờ cũ để cán bộ đối chiếu.
Người ở xa gửi hàng về nên ghi tên phường mới kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ “phường …, tỉnh Hà Tĩnh (trước là phường Bắc Hà, thành phố Hà Tĩnh)”. Cách ghi này vừa đúng giấy tờ, vừa giúp người giao hàng tìm nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Hà Tĩnh được thành lập năm nào?
Hà Tĩnh là thị xã tỉnh lỵ lâu đời, được nâng lên thành phố thuộc tỉnh năm 2007. Trước đó, từ năm 1976 đến 1991, thị xã thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh, sau khi tái lập tỉnh lại làm tỉnh lỵ Hà Tĩnh.
Thành phố Hà Tĩnh có còn sau ngày 1/7/2025 không?
Từ 1/7/2025 cả nước bỏ cấp huyện, nên thành phố Hà Tĩnh không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn cũ được sắp xếp thành các phường, xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; trung tâm hành chính tỉnh vẫn ở khu vực này.
Vì sao thành phố Hà Tĩnh nhận thêm đất năm 2025?
Từ 1/1/2025, huyện Lộc Hà bị giải thể theo đợt sắp xếp đơn vị hành chính 2023–2025. Đất của Lộc Hà được chia về huyện Thạch Hà và thành phố Hà Tĩnh, kèm một số điều chỉnh ranh giữa hai đơn vị này.
Thành phố Hà Tĩnh có ga tàu không?
Tuyến đường sắt Bắc Nam không đi qua thành phố Hà Tĩnh mà chạy qua các huyện phía tây như Đức Thọ, Vũ Quang, Hương Khê. Người đi tàu thường xuống ga Vinh rồi đi đường bộ về thành phố.
Đặc sản thành phố Hà Tĩnh là gì?
Món gắn với tên Hà Tĩnh nhất là kẹo cu đơ làm từ mật mía, lạc, gừng kẹp bánh đa. Ngoài ra có ram cuốn rán, bánh mướt, cháo canh và chè xanh nấu lá tươi, uống đặc theo kiểu xứ Nghệ.
Ghi địa chỉ thành phố Hà Tĩnh cũ thế nào cho đúng sau 2025?
Ghi số nhà, đường, phường hoặc xã mới và tỉnh Hà Tĩnh, bỏ tầng thành phố. Có thể thêm tên phường cũ trong ngoặc để người nhận, người giao hàng dễ định vị, nhất là khi tên phường mới còn lạ.