Thành phố Bà Rịa là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đến ngày 1/7/2025, nằm ở cổ bán đảo, chỗ đất liền thu hẹp trước khi vươn ra Vũng Tàu. Bà Rịa là thị xã từ năm 1994, lên thành phố năm 2012 và là nơi đặt cơ quan cấp tỉnh. Từ 1/7/2025, phần đất này thuộc TP Hồ Chí Minh, chia thành các phường Bà Rịa, Long Hương và Tam Long.
Với người đi xe từ Sài Gòn xuống biển, Bà Rịa thường chỉ là một vòng xoay và một dãy cửa hàng trước khi tới Vũng Tàu. Nhưng đây mới là phần đất cũ nhất của vùng, nơi có chợ, có dinh quan, có làng xóm từ trước khi Vũng Tàu thành đô thị. Bài này đi qua tên gọi, địa hình, những di tích có thật và cách địa danh cũ chuyển sang đơn vị mới.
Bà Rịa và Phước Lễ: hai tên gọi của một vùng
Tên Bà Rịa có từ lâu, xuất hiện trong ghi chép từ thời các chúa Nguyễn mở đất phía nam, và về sau được dùng làm tên tỉnh thời Pháp. Về gốc của chữ "Bà Rịa" có nhiều cách giải thích: có thuyết cho là từ tên một người phụ nữ khai hoang được dân nhớ ơn, có thuyết cho là phiên âm từ một tên gọi bản địa. Chưa có kết luận được giới nghiên cứu thống nhất, nên khi kể lại nên nói rõ đó là truyền thuyết.
Thời Việt Nam Cộng hòa, vùng trung tâm Bà Rịa mang tên Phước Lễ, là tỉnh lỵ tỉnh Phước Tuy. Vì thế trong giấy tờ, sách báo của giai đoạn trước 1975, người đọc hay gặp chữ "Phước Lễ" hơn là "Bà Rịa", và người lớn tuổi đôi khi vẫn gọi cái tên đó. Sau năm 1975, vùng này thuộc huyện Châu Thành của tỉnh Đồng Nai, trung tâm huyện chính là thị trấn Bà Rịa.
Năm 1991, khi lập tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, huyện Châu Thành về với tỉnh mới. Ba năm sau, năm 1994, huyện Châu Thành chia làm ba: thị xã Bà Rịa, huyện Châu Đức và huyện Tân Thành. Bà Rịa từ đó tách riêng, lên thành phố thuộc tỉnh năm 2012. Đó là lý do người lớn tuổi ở Long Phước hay Hòa Long có thể có giấy tờ ghi lần lượt "huyện Châu Thành", "thị xã Bà Rịa" rồi "thành phố Bà Rịa" mà không hề dời nhà.
Đất cổ bán đảo: núi Dinh, sông Dinh và đồng ruộng
Phía bắc Bà Rịa là núi Dinh, khối núi đá có rừng phủ, nằm giữa Bà Rịa và Phú Mỹ, nhìn thấy từ hầu hết các con đường trong vùng. Tên núi được giải thích là do thời xưa có dinh quan đóng gần chân núi. Núi Dinh từng là căn cứ kháng chiến, ngày nay là nơi người dân leo núi buổi sáng và có một số công trình văn hoá trên sườn núi.
Sông Dinh chảy từ vùng đồi phía bắc qua Bà Rịa rồi đổ ra vịnh Gành Rái phía Vũng Tàu, là con sông gắn với lịch sử chợ búa của thị xã: ghe thuyền xưa vào đến gần trung tâm để buôn bán gạo, muối, cá. Hai bên sông về phía hạ lưu là vùng đất thấp, ruộng, ao nuôi và rừng ngập mặn nhỏ, khác với vùng đất đỏ cao ráo ở phía bắc.
Nhờ nằm ở chỗ giao của quốc lộ 51 đi Vũng Tàu và quốc lộ 55 đi Đất Đỏ, Xuyên Mộc, Bà Rịa từ lâu là chỗ trung chuyển: hàng nông sản từ vùng đất đỏ xuống, hàng biển từ Long Hải, Phước Hải lên, khách đi Sài Gòn ghé lại. Chợ Bà Rịa vì thế đông từ sáng sớm, và quanh chợ có nhiều quán ăn sáng phục vụ người làm ăn đi sớm.
Những dấu tích đáng biết trên đất Bà Rịa cũ
Địa đạo Long Phước. Hệ thống đường hầm do người dân xã Long Phước đào trong thời kháng chiến, nối nhiều nhà và nhiều xóm với nhau. Di tích nay được giữ lại một đoạn để tham quan. Long Phước là xã của thị xã Bà Rịa, sau thành phường của thành phố Bà Rịa, và từ 1/7/2025 nằm trong phường Tam Long cùng với Long Tâm và Hòa Long cũ.
Dinh tỉnh trưởng cũ và bảo tàng tỉnh. Ở trung tâm Bà Rịa có công trình dinh thự thời Pháp từng dùng làm nơi làm việc của chính quyền tỉnh, về sau được dùng làm bảo tàng của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, trưng bày hiện vật khảo cổ, lịch sử và dân tộc học của vùng.
Đình làng và chợ cũ. Như nhiều vùng Nam Bộ khai phá sớm, các phường cũ của Bà Rịa có những ngôi đình làng thờ thành hoàng và những người có công lập làng, giữ lễ Kỳ Yên hằng năm. Đây là nơi giữ ký ức về các làng trước khi thành phường.
Làng Long Hương. Long Hương là một trong những làng cũ của vùng, có đình và nghề làm vườn, nay là tên một phường mới của TP Hồ Chí Minh. Cái tên vì thế được giữ lại qua cả ba lần đổi cấp hành chính.
Vùng ven sông Dinh. Phía tây nam có những xóm ven sông sống bằng nghề sông nước, nuôi trồng thuỷ sản và làm muối nhỏ trước đây; đây là phần ít được biết nhất của Bà Rịa đối với khách đi qua.
Từ thị xã lên thành phố và chuyện cơ quan tỉnh dời về
Khi tỉnh mới lập năm 1991, cơ quan cấp tỉnh đặt tại Vũng Tàu, thành phố lớn nhất và giàu nhất tỉnh nhờ dầu khí. Nhưng Vũng Tàu nằm ở mũi bán đảo, đường vào hẹp và quỹ đất hạn chế, trong khi Bà Rịa ở vị trí trung tâm hơn đối với các huyện Châu Đức, Xuyên Mộc, Long Điền, Đất Đỏ, Tân Thành. Từ cuối thập niên 2000, các cơ quan của tỉnh dần xây trụ sở mới ở Bà Rịa, và khoảng năm 2012, cùng lúc Bà Rịa lên thành phố, trung tâm hành chính tỉnh chuyển hẳn về đây.
Việc này để lại một đặc điểm cho Bà Rịa: một khu trung tâm hành chính quy hoạch mới, đường rộng, nhiều công viên, nằm cạnh khu phố chợ cũ chật hơn. Người làm thủ tục cấp tỉnh trong giai đoạn khoảng 2012–2025 thường phải lên Bà Rịa chứ không xuống Vũng Tàu.
Từ 1/7/2025, khi tỉnh nhập vào TP Hồ Chí Minh, vai trò tỉnh lỵ chấm dứt. Một số việc trước đây làm ở sở, ngành tỉnh nay theo đầu mối của TP Hồ Chí Minh, có nơi bố trí điểm tiếp nhận tại chỗ cho người dân vùng tỉnh cũ. Trước khi đi, nên hỏi trước tại phường hoặc qua cổng dịch vụ công để biết việc của mình làm ở đâu.
Nay thuộc đâu: thành phố Bà Rịa cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, thành phố Bà Rịa cũ chia thành ba phường của TP Hồ Chí Minh. Bảng ghi những phần đã đối chiếu chắc; phần còn lại nên hỏi phường nơi cư trú.
| Đơn vị mới | Ghi chú |
|---|---|
| Phường Bà Rịa | Gồm khu trung tâm cũ quanh chợ và các phường lõi đô thị của thành phố Bà Rịa |
| Phường Long Hương | Giữ tên làng và phường Long Hương cũ, phía tây trung tâm |
| Phường Tam Long | Gồm các phường cũ Long Tâm, Long Phước và Hòa Long, phía bắc và đông bắc |
Chữ "Tam Long" là tên mới, ghép ý ba đơn vị cùng có chữ Long. Người quê Long Phước đi làm giấy tờ nên nhớ: trên giấy cũ là "phường Long Phước, thành phố Bà Rịa", nay là "phường Tam Long, TP Hồ Chí Minh". Tên phường Bà Rịa không trùng với phường nào khác của thành phố mới, nên dễ nhận ra.
Sống và làm việc ở Bà Rịa cũ hôm nay
Bà Rịa không có biển ngay trong lòng phố, nhưng chỉ cách Long Hải và bán đảo Vũng Tàu một quãng ngắn, nên nhiều người chọn ở Bà Rịa và đi làm ở Phú Mỹ, Vũng Tàu hoặc ngược lại. Giá thuê nhà, nhịp sống ở đây thường được người địa phương mô tả là dễ chịu hơn bán đảo, ít khách du lịch, ít ồn cuối tuần.
Đi lại, trục chính vẫn là quốc lộ 51 nối Bà Rịa với Phú Mỹ, Biên Hòa ở phía bắc và Vũng Tàu ở phía nam; quốc lộ 55 đi về phía Đất Đỏ, Xuyên Mộc; đường tỉnh đi Long Điền, Long Hải. Cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu mở thêm một lựa chọn cho người đi Sài Gòn, Đồng Nai. Giờ xe buýt, xe khách thay đổi theo từng đơn vị khai thác, nên kiểm tra trực tiếp trước khi đi.
Ăn uống, Bà Rịa có những món chung của vùng như bánh khọt, bánh hỏi, các món cá đồng và cá biển, cùng trái cây từ vườn đất đỏ đưa xuống theo mùa. Không có món nào mang tên riêng Bà Rịa nổi tiếng bằng bánh khọt Vũng Tàu, nhưng chợ Bà Rịa là nơi người vùng quanh mua hàng nông sản tươi, và đó là nét riêng của một thị trấn trung chuyển lâu năm.
Phường Phước, phường Long: đọc tên các đơn vị cũ của Bà Rịa
Nhìn danh sách phường, xã của thành phố Bà Rịa trước 7/2025 sẽ thấy hai chùm tên rất rõ. Chùm thứ nhất mang chữ Phước: Phước Hiệp, Phước Trung, Phước Nguyên, Phước Hưng, gắn với lõi phố chợ Phước Lễ xưa. Chùm thứ hai mang chữ Long: Long Toàn, Long Tâm, Long Hương, Long Phước, phần lớn là các làng cũ nằm quanh trung tâm. Bên cạnh đó có phường Kim Dinh ở phía đường đi Vũng Tàu và hai xã Hòa Long, Tân Hưng còn nhiều vườn ruộng.
Người Bà Rịa vẫn chỉ đường theo những tên này, kiểu "ở Phước Hiệp gần chợ" hay "vô Hòa Long mua trái cây". Từ 1/7/2025 các tên đó không còn là tên đơn vị hành chính, nhưng phần lớn vẫn sống trong tên khu phố, tên trường, tên chợ, và trong lời nói hằng ngày. Khi đọc giấy tờ cũ, gặp "phường Phước Trung" hay "xã Tân Hưng" thì chỉ cần nhớ đó là Bà Rịa cũ, rồi đối chiếu sang ba phường mới theo bảng ở trên hoặc hỏi phường nơi cư trú.
Một lưu ý nhỏ: chữ Phước, chữ Long rất phổ biến ở vùng này, nên cùng một tên có thể gặp ở nhiều nơi. Phước Hưng là ví dụ dễ nhầm nhất, vì Long Điền cũ cũng có một xã Phước Hưng hoàn toàn khác. Ghi kèm tên thành phố hay huyện cũ là cách đơn giản để tránh nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Bà Rịa nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, thành phố Bà Rịa cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia thành ba phường Bà Rịa, Long Hương và Tam Long. Thành phố Bà Rịa không còn là đơn vị hành chính vì cả nước bỏ cấp huyện.
Bà Rịa lên thành phố năm nào?
Bà Rịa là thị xã từ năm 1994, khi huyện Châu Thành cũ được chia ba, và lên thành phố thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu năm 2012. Khoảng cùng thời gian đó, trung tâm hành chính tỉnh chuyển từ Vũng Tàu về Bà Rịa.
Phước Lễ là ở đâu?
Phước Lễ là tên vùng trung tâm Bà Rịa thời Việt Nam Cộng hòa, khi đó là tỉnh lỵ tỉnh Phước Tuy. Nay đó là khu trung tâm của thành phố Bà Rịa cũ, phần lớn thuộc phường Bà Rịa của TP Hồ Chí Minh.
Huyện Châu Thành của Bà Rịa – Vũng Tàu là huyện nào?
Đó là huyện tồn tại từ trước năm 1991 đến năm 1994, bao gồm cả vùng Bà Rịa, Châu Đức và Tân Thành. Năm 1994 huyện chia thành thị xã Bà Rịa, huyện Châu Đức và huyện Tân Thành.
Địa đạo Long Phước nay thuộc phường nào?
Long Phước là phường cũ của thành phố Bà Rịa. Từ ngày 1/7/2025, phường Long Phước cũ cùng Long Tâm và Hòa Long nhập thành phường Tam Long thuộc TP Hồ Chí Minh, nên di tích nay nằm trên địa bàn phường Tam Long.
Đi từ Bà Rịa ra biển gần nhất là đâu?
Từ trung tâm Bà Rịa, biển gần nhất là vùng Long Hải ở phía đông nam và bán đảo Vũng Tàu ở phía nam, đều chỉ một quãng chạy xe ngắn. Thời gian đi tuỳ giờ cao điểm và cuối tuần, nên tính dư khi có hẹn.