Huyện Xuyên Mộc là đơn vị cấp huyện cực đông của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đến ngày 1/7/2025, huyện lỵ ở thị trấn Phước Bửu, giáp Đồng Nai ở phía bắc và Bình Thuận cũ ở phía đông. Xuyên Mộc giữ tên từ thời Phước Tuy, về tỉnh Đồng Nai sau 1975 rồi về tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu năm 1991. Từ 1/7/2025, phần đất huyện cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia thành sáu xã.
Trong tỉnh cũ, Xuyên Mộc là nơi còn nhiều rừng nhất trên đất liền, có bờ biển dài với những bãi còn hoang, và có một vùng vườn rẫy đất đỏ rộng phía bắc. Bài này kể lại tên gọi, rừng biển, suối nước nóng, những làng vườn phía trong và cách các xã cũ chuyển sang đơn vị mới.
Cái tên "xuyên qua rừng"
Theo mặt chữ, Xuyên Mộc là "xuyên qua rừng cây", rất hợp với cảnh rừng dày phủ vùng này trước kia. Đó là cách hiểu theo chữ Hán Việt; chưa có tư liệu xác nhận người đặt tên nghĩ đúng như vậy, nên chỉ nên kể như một cách giải thích quen.
Thời Việt Nam Cộng hòa, Xuyên Mộc là một quận của tỉnh Phước Tuy. Sau năm 1975, huyện Xuyên Mộc thuộc tỉnh Đồng Nai; năm 1991 là một trong ba huyện tách ra lập tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Khác với Long Đất hay Châu Đức, tên Xuyên Mộc không đổi suốt từ đó đến khi bỏ cấp huyện năm 2025, nên trên giấy tờ người dân hầu như chỉ thấy một cái tên.
Phần lớn làng xã ở Xuyên Mộc hình thành muộn hơn vùng Bà Rịa, Long Điền. Ven biển có làng chài Bình Châu, Phước Thuận; phía trong là những vùng khai hoang trong thế kỷ 20, nhất là sau năm 1975 với các đợt dân từ nhiều tỉnh đến lập nghiệp. Tên đất vì thế có cả lớp tên nôm theo địa hình như Bưng Riềng, Bàu Lâm, Bông Trang, lẫn tên chữ như Hòa Hội, Hòa Bình, Hòa Hưng, Hòa Hiệp.
Rừng trên cát sát biển
Đặc sản tự nhiên của Xuyên Mộc là Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu – Phước Bửu, một dải rừng mọc trên nền cát ven biển, chạy sát đến bãi. Kiểu rừng này hiếm ở miền Nam: rừng khô, cây gỗ thấp vừa, nhiều dây leo, xen trảng cỏ và các bàu nước ngọt. Đây cũng là nơi trú của nhiều loài chim và động vật nhỏ.
Vì rừng nằm sát biển và sát đường ven biển, áp lực từ các dự án du lịch luôn lớn. Người đến chơi nên đi theo lối có sẵn, không đốt lửa vào mùa khô, không mang về cây, đá hay con vật nào. Muốn vào sâu trong rừng phải theo hướng dẫn của đơn vị quản lý.
Rừng còn giữ được là lý do biển Hồ Cốc, Hồ Tràm khác Vũng Tàu: nhìn từ bãi lên vẫn thấy một bờ xanh thay vì dãy nhà cao. Đi trên con đường ven biển qua vùng này, rừng và biển nằm cạnh nhau suốt nhiều cây số.
Ba nơi người ta hay nhắc khi nói về Xuyên Mộc
Suối nước nóng Bình Châu. Một vùng có nhiều mạch nước nóng phun lên giữa rừng, có chỗ đủ nóng để luộc chín trứng. Nơi đây đã thành khu du lịch tắm khoáng, ngâm bùn từ lâu; người lớn tuổi trong vùng quen đến ngâm chân, ngâm mình như một cách nghỉ ngơi. Nước ở các mạch rất nóng, nên chỉ ngâm ở khu đã pha nguội và theo chỉ dẫn, đặc biệt với trẻ nhỏ.
Biển Hồ Cốc, Hồ Tràm. Hai bãi biển cát trắng, nước trong, nằm cạnh rừng. Hồ Cốc nhỏ, còn nhiều đá và cây; Hồ Tràm dài hơn, có các khu nghỉ dưỡng lớn. Ngày thường khá vắng, mùa lễ thì đông khách từ Sài Gòn, Đồng Nai. Một số đoạn bãi có dòng chảy mạnh khi sóng lớn, nên tắm ở chỗ có người trông.
Làng chài Bình Châu. Ở phía đông, giáp Bình Thuận cũ, Bình Châu sống bằng nghề biển, có bến ghe, chợ cá và nghề phơi khô. Đây là xã ven biển giữ được nhiều nếp làng chài hơn cả của Xuyên Mộc. Sáng sớm ra bến xem ghe về, mua cá tươi là cách tốt để hiểu làng.
Vườn rẫy đất đỏ phía bắc
Bỏ biển đi vào phía bắc, Xuyên Mộc là vùng đồi thấp, đất đỏ xen đất xám, nối với vùng Châu Đức. Cây chính là điều, tiêu, cao su, cùng cây ăn trái như sầu riêng, chôm chôm, mít, thanh long ở những vườn có nước. Nhiều hộ nuôi bò, nuôi gà, heo theo trang trại; vùng Hòa Bình, Hòa Hưng, Bàu Lâm, Tân Lâm là những nơi vườn rẫy dày nhất.
Mùa khô kéo dài là nỗi lo lớn của nhà vườn, nên các hồ chứa nước, kênh mương nhỏ có ý nghĩa sống còn. Một số cộng đồng người Chơ Ro, cư dân bản địa của vùng Đông Nam Bộ, cũng sống ở Xuyên Mộc, xen với các làng người Việt.
Cảnh làng phía trong Xuyên Mộc khác hẳn dải biển: nhà vườn cách xa nhau, đường đất đỏ dẫn vào rẫy, ven đường là sân phơi tiêu, phơi điều vào mùa thu hoạch. Thương lái từ nhiều nơi về mua tận vườn, nên giá ở đây thường theo sát giá chung của vùng Đông Nam Bộ.
Nay thuộc đâu: huyện Xuyên Mộc cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, phần đất Xuyên Mộc cũ nay là sáu xã thuộc TP Hồ Chí Minh. Bảng ghi các mốc chính để hình dung; xã cũ ở ranh giới nên hỏi xã nơi cư trú.
| Xã mới | Mốc để hình dung |
|---|---|
| Hồ Tràm | Gồm thị trấn Phước Bửu, huyện lỵ cũ, và dải biển Hồ Tràm, Hồ Cốc |
| Xuyên Mộc | Vùng nông nghiệp giữa huyện cũ, quanh xã Xuyên Mộc cũ |
| Bình Châu | Xã ven biển phía đông, có suối nước nóng |
| Hòa Hiệp | Phía đông bắc, vùng vườn rẫy |
| Hòa Hội | Phía bắc, vùng Hòa Bình, Hòa Hưng cũ |
| Bàu Lâm | Phía tây bắc, vùng Bàu Lâm, Tân Lâm cũ |
Đáng chú ý là tên Phước Bửu, vốn là huyện lỵ, không còn làm tên đơn vị hành chính; xã mới lấy tên bãi biển Hồ Tràm mà ai cũng nhận ra. Địa chỉ cũ ghi "thị trấn Phước Bửu" nay nên ghi theo xã Hồ Tràm.
Đi Xuyên Mộc cần biết
Có hai đường chính: quốc lộ 55 từ Bà Rịa qua Đất Đỏ lên Phước Bửu rồi đi tiếp sang Bình Thuận cũ, và đường ven biển từ Long Hải, Phước Hải chạy qua Lộc An, Hồ Tràm, Hồ Cốc đến Bình Châu. Đường ven biển đẹp nhưng ít hàng quán ở các đoạn qua rừng, nên đổ xăng, mua nước trước khi đi.
Ở Xuyên Mộc, giá phòng và dịch vụ khác nhau rất xa giữa các khu nghỉ dưỡng ven biển và nhà nghỉ trong thị trấn cũ. Người đi tiết kiệm hay ở quanh Phước Bửu, Bình Châu rồi đi xe ra biển. Món ăn đáng thử là hải sản Bình Châu, gà, dê nuôi đồi, trái cây vườn theo mùa.
Vì là huyện rộng, khoảng cách giữa các xã cũ khá xa: từ Bàu Lâm ở phía tây bắc xuống Bình Châu ở phía đông là một chặng dài. Xe buýt, xe khách nội vùng có nhưng thưa, giờ chạy thay đổi theo đơn vị khai thác, nên người không có xe riêng cần hỏi trước tại bến hoặc nhà xe.
Đọc địa chỉ Xuyên Mộc cũ
So với Long Đất hay Phú Mỹ, địa chỉ ở Xuyên Mộc ít lớp hơn vì tên huyện không đổi. Giấy cấp trước năm 1991 ghi huyện Xuyên Mộc, tỉnh Đồng Nai; từ 1991 đến hết tháng 6/2025 ghi huyện Xuyên Mộc, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Từ 1/7/2025, ghi theo một trong sáu xã mới thuộc TP Hồ Chí Minh.
Chỗ dễ nhầm nằm ở tên xã. Xã Xuyên Mộc mới không phải toàn bộ huyện cũ mà chỉ là vùng giữa huyện quanh xã Xuyên Mộc cũ, theo bảng đối chiếu thì gồm thêm Bông Trang, Bưng Riềng. Ngược lại, người ở thị trấn Phước Bửu, huyện lỵ cũ, nay lại thuộc xã Hồ Tràm cùng vùng Phước Tân, Phước Thuận. Viết "xã Xuyên Mộc" cho một người ở Phước Bửu là sai.
Vì vậy, khi đổi địa chỉ, hãy bắt đầu từ xã hoặc thị trấn cũ ghi trên giấy, đối chiếu sang xã mới, rồi giữ tên ấp, số nhà như cũ. Nếu xã cũ nằm ở ranh giới giữa hai xã mới, hỏi trực tiếp xã nơi cư trú.
Một năm ở Xuyên Mộc: mưa, nắng, gió chướng
Xuyên Mộc có hai mùa như cả vùng Đông Nam Bộ: mùa mưa khoảng từ tháng Năm đến tháng Mười một, mùa khô từ tháng Mười hai đến tháng Tư. Mùa khô là mùa của biển êm vào buổi sáng, trời xanh, và cũng là mùa của nhà vườn: hái tiêu, nhặt điều, tưới cây. Đây cũng là lúc nguy cơ cháy rừng cao nhất ở khu bảo tồn, nên mọi việc đốt lửa gần rừng đều bị hạn chế.
Khoảng cuối năm đến đầu năm, gió chướng thổi mạnh từ biển, sóng lớn ở Hồ Tràm, Bình Châu, có ngày ghe không ra khơi được. Khách đi biển dịp này nên chọn ngày gió nhẹ và nghe theo người trông bãi. Mùa mưa thì cây cối xanh lại, rừng đẹp nhất, nhưng đường đất vào vườn trơn, đi lại khó hơn.
Giữa năm là mùa trái cây ở các vườn phía trong, với sầu riêng, chôm chôm, mít. Người từ Sài Gòn hay chọn dịp này để vừa đi biển vừa ghé vườn, mua trái tận nơi. Chỉ cần nhớ hỏi giá trước và hiểu rằng vườn là nhà riêng của người ta, không phải khu du lịch.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Xuyên Mộc nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, phần đất huyện Xuyên Mộc cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia thành sáu xã Hồ Tràm, Xuyên Mộc, Bình Châu, Hòa Hiệp, Hòa Hội và Bàu Lâm. Huyện không còn vì bỏ cấp huyện.
Thị trấn Phước Bửu nay là xã nào?
Theo bảng sắp xếp năm 2025, thị trấn Phước Bửu cũ, huyện lỵ của Xuyên Mộc, nay thuộc xã Hồ Tràm, TP Hồ Chí Minh. Tên Phước Bửu không còn là tên đơn vị hành chính.
Xuyên Mộc có đổi tên huyện bao giờ chưa?
Không. Tên Xuyên Mộc có từ thời tỉnh Phước Tuy và giữ nguyên qua thời thuộc Đồng Nai, rồi tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, đến khi bỏ cấp huyện năm 2025. Nay Xuyên Mộc còn là tên một xã.
Suối nước nóng Bình Châu ở đâu?
Suối nước nóng nằm ở vùng Bình Châu, phía đông Xuyên Mộc cũ, giữa rừng và gần biển. Nay thuộc xã Bình Châu, TP Hồ Chí Minh, là khu du lịch tắm khoáng, ngâm bùn.
Rừng Bình Châu – Phước Bửu có gì đặc biệt?
Đây là khu bảo tồn thiên nhiên có rừng mọc trên nền cát sát biển, kiểu rừng hiếm ở miền Nam. Rừng có nhiều chim và động vật nhỏ, muốn vào sâu phải đi theo hướng dẫn của đơn vị quản lý.
Hồ Cốc và Hồ Tràm khác nhau thế nào?
Hồ Cốc là bãi nhỏ, nhiều đá và cây, còn khá hoang. Hồ Tràm dài hơn, có các khu nghỉ dưỡng lớn. Cả hai đều nằm cạnh rừng ven biển, nay thuộc xã Hồ Tràm.