Huyện Côn Đảo là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu từ năm 1991 đến ngày 1/7/2025, gồm quần đảo Côn Lôn ngoài khơi phía đông nam, đảo lớn nhất là Côn Sơn. Huyện không chia xã, chính quyền huyện quản lý trực tiếp. Từ 1/7/2025, Côn Đảo trở thành đặc khu Côn Đảo, đơn vị đặc khu duy nhất của TP Hồ Chí Minh.
Côn Đảo mang hai lớp ý nghĩa đè lên nhau: một khu di tích nhà tù hơn trăm năm, nơi rất nhiều người Việt yêu nước bị giam cầm, và một vùng biển đảo có rừng nguyên sinh, san hô, rùa biển được bảo vệ. Bài này đi qua tên gọi, các lần đổi đơn vị quản lý, những gì người đến cần biết và vì sao huyện cũ thành đặc khu.
Côn Lôn, Poulo Condore, Côn Sơn: các tên của một quần đảo
Quần đảo nằm trên đường hàng hải cổ giữa vịnh Thái Lan, biển Đông và các cảng phía bắc, nên được các thương thuyền nhắc đến từ rất sớm. Người Việt gọi là Côn Lôn, người châu Âu ghi là Poulo Condore, phiên từ cách gọi của người Mã Lai. Tên Côn Sơn thường dùng cho đảo lớn nhất, nơi có thị trấn và hầu hết dân cư.
Quần đảo gồm khoảng mười sáu hòn đảo lớn nhỏ: ngoài Côn Sơn còn có Hòn Bà, Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau, Hòn Tài, Hòn Tre Lớn, Hòn Tre Nhỏ và nhiều hòn khác. Phần lớn các hòn nhỏ không có dân thường trú, là nơi bảo tồn rùa biển, chim biển và rạn san hô.
Lịch sử còn ghi Côn Lôn là nơi các thương điếm châu Âu từng tìm cách đặt chân vào thế kỷ 18, và là nơi Nguyễn Ánh trú chân trong những năm bôn tẩu. Những chi tiết này được kể lại ở các điểm di tích trên đảo, nhưng câu chuyện lớn nhất, chi phối gần như mọi thứ trên Côn Sơn, là nhà tù.
Hơn một thế kỷ nhà tù
Năm 1862, ngay sau khi chiếm được mấy tỉnh miền Đông Nam Kỳ, người Pháp lập nhà tù ở Côn Đảo. Từ đó suốt hơn một trăm mười năm, qua thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hòa, đảo là nơi giam giữ những người chống đối chính quyền thuộc địa, nhiều thế hệ chiến sĩ cách mạng, cùng với tù thường phạm. Nhiều nhân vật lịch sử từng bị đày ra đây, và rất nhiều người đã không trở về.
Hệ thống nhà tù gồm nhiều trại xây ở các thời kỳ khác nhau: những trại xây đá thời Pháp, khu chuồng cọp với những phòng giam có song sắt trên nóc, khu chuồng cọp xây thêm đầu thập niên 1970, cùng các công trình phục vụ như cầu tàu, nhà chúa đảo. Ngày nay các trại được giữ lại thành khu di tích quốc gia đặc biệt, có hướng dẫn và biển chỉ dẫn cho khách.
Nghĩa trang Hàng Dương là nơi an táng nhiều người tù đã mất trên đảo, trong đó có mộ chị Võ Thị Sáu, người con gái Đất Đỏ bị xử bắn ở Côn Đảo năm 1952 khi chưa tròn hai mươi tuổi. Nhiều người đến Côn Đảo trước hết để viếng nghĩa trang, và đây là nơi cần giữ sự trang nghiêm: ăn mặc kín đáo, nói khẽ, không chụp ảnh tạo dáng tuỳ tiện.
Từ tỉnh riêng, Hậu Giang, đặc khu đến huyện của tỉnh
Đơn vị quản lý Côn Đảo đổi nhiều lần. Thời Việt Nam Cộng hòa đảo được tổ chức thành một đơn vị riêng với tên Côn Sơn. Sau năm 1975, khi tổ chức lại các tỉnh miền Nam, Côn Đảo thuộc tỉnh Hậu Giang một thời gian ngắn. Năm 1979, Côn Đảo cùng Vũng Tàu hợp thành đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo trực thuộc trung ương.
Năm 1991, đặc khu giải thể, Côn Đảo thành huyện của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Huyện có một điểm đặc biệt: không có xã, thị trấn, chính quyền huyện trực tiếp quản lý các khu dân cư trên đảo Côn Sơn. Đây là một trong rất ít huyện như vậy ở Việt Nam.
Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, Côn Đảo trở thành đặc khu Côn Đảo trực thuộc TP Hồ Chí Minh. Đặc khu ở đây là đơn vị hành chính cùng cấp với xã, phường nhưng có tổ chức riêng phù hợp với vùng biển đảo. Trên giấy tờ, địa chỉ ở Côn Sơn nay ghi "đặc khu Côn Đảo, TP Hồ Chí Minh", thay cho "huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu".
Vườn quốc gia: rừng, rùa biển và rạn san hô
Vườn quốc gia Côn Đảo. Được thành lập năm 1993, bao gồm phần lớn diện tích rừng trên các đảo và một vùng biển bảo tồn quanh quần đảo. Rừng trên đảo có nhiều cây cổ thụ, là nơi sống của sóc, khỉ, chim và các loài đặc hữu.
Rùa biển. Côn Đảo là một trong những nơi rùa biển lên bãi đẻ trứng nhiều nhất ở Việt Nam, đặc biệt ở Hòn Bảy Cạnh và Hòn Cau. Khách muốn xem rùa đẻ phải đăng ký với vườn quốc gia, đi theo hướng dẫn, giữ yên lặng và không dùng đèn sáng.
San hô và biển. Vùng nước quanh các hòn có rạn san hô, cỏ biển và nhiều loài cá; có những khu cấm khai thác. Lặn ngắm chỉ nên đi với đơn vị được phép, không giẫm, không bẻ san hô, không cho cá ăn.
Bò biển. Vùng cỏ biển Côn Đảo từng ghi nhận bò biển, loài rất hiếm ở Việt Nam. Đây là lý do việc bảo vệ thảm cỏ biển được coi trọng.
Quy định cho khách. Vào rừng, lên các hòn phải theo tuyến và có giấy phép khi được yêu cầu; không mang động vật, thực vật ra khỏi đảo; rác phải mang về. Vi phạm có thể bị xử phạt.
Đi Côn Đảo và sống trên đảo
Có hai cách chính để ra đảo: máy bay đến sân bay Cỏ Ống ở phía bắc đảo Côn Sơn, hoặc tàu từ đất liền. Tàu khách thường chạy từ Vũng Tàu và từ cảng Trần Đề phía Sóc Trăng cũ, cập bến ở vịnh Bến Đầm phía nam đảo. Lịch tàu phụ thuộc nhiều vào sóng gió, có những đợt tạm dừng khi biển động, nên nên kiểm tra trực tiếp với hãng và chuẩn bị phương án dự phòng.
Thời tiết Côn Đảo chia theo mùa gió: có những tháng biển êm, nước trong, thuận cho đi tàu và ngắm biển; có những tháng gió mạnh, sóng lớn, tàu dễ hoãn. Người đi lần đầu nên hỏi kinh nghiệm mùa từ người địa phương hoặc ban quản lý vườn quốc gia trước khi lên kế hoạch dài ngày.
Dân cư trên đảo không đông, phần lớn là cán bộ, người làm dịch vụ, ngư dân và gia đình họ, tập trung quanh khu trung tâm Côn Sơn. Hàng hoá phải chở từ đất liền ra nên một số thứ đắt hơn; nước ngọt, điện được dùng tiết kiệm. Người ra đảo làm việc dài ngày nên chuẩn bị thuốc thông dụng, hồ sơ cá nhân đầy đủ, vì làm giấy tờ phức tạp có khi phải vào đất liền.
Đọc địa chỉ Côn Đảo qua các thời
Côn Đảo có một đặc điểm hiếm: trong suốt thời là huyện, Côn Đảo không chia xã, người dân chỉ ghi theo khu dân cư trên đảo Côn Sơn. Vì vậy địa chỉ trên đảo thường ngắn, chỉ gồm số nhà, tên đường, khu dân cư và huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Từ 1/7/2025, phần cuối được thay bằng đặc khu Côn Đảo, TP Hồ Chí Minh.
Giấy tờ cũ hơn thì khác. Người sinh trên đảo trong khoảng 1979 đến 1991 có thể có giấy ghi đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo. Trước nữa, vào những năm đầu sau 1975, Côn Đảo có thời gian ngắn thuộc tỉnh Hậu Giang, và trước năm 1975 có lúc là tỉnh Côn Sơn. Những lớp tên này hay gặp ở hồ sơ của cán bộ, chiến sĩ từng làm việc hoặc từng bị giam trên đảo, nên người làm hồ sơ chính sách cần đọc kỹ năm cấp giấy.
Cũng cần phân biệt hai chữ "đặc khu": đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo của giai đoạn 1979–1991 là đơn vị lớn trực thuộc trung ương, còn đặc khu Côn Đảo từ 2025 là đơn vị cùng cấp với xã, trực thuộc TP Hồ Chí Minh. Hai thứ giống tên nhưng khác hẳn về cấp.
Một ngày ở khu trung tâm trên đảo Côn Sơn
Phần lớn cư dân Côn Đảo sống ở khu trung tâm trên đảo lớn Côn Sơn, quanh vịnh phía trước có con đường ven biển chạy dọc. Trên con đường này có thể gặp những công trình cũ như dinh Chúa Đảo, nơi ở và làm việc của viên quan cai quản đảo thời Pháp, nay là nơi trưng bày; cầu tàu cũ do tù nhân xây dựng; và các trại giam nằm ngay sát phố.
Sáng sớm, chợ Côn Đảo là nơi đông nhất, có cá, mực, ốc từ ghe đảo, rau từ đất liền chở ra bằng tàu nên giá thường cao hơn đất liền. Ngày tàu không chạy vì sóng gió, chợ thưa hàng hẳn; người trên đảo quen dự trữ đồ khô. Buổi chiều, người dân đi dạo hoặc tập thể dục dọc bờ kè, trẻ con tắm ở các bãi gần khu trung tâm.
Đi xa khỏi khu trung tâm là những con đường vòng quanh đảo, qua rừng, đèo, bãi biển như Đầm Trầu gần sân bay hay vùng Bến Đầm có cảng phía nam. Đường đẹp nhưng nhiều dốc, khúc cua, và về đêm rất tối. Người thuê xe máy nên đi ban ngày, mang nước và để ý thú rừng băng qua đường.
Câu hỏi thường gặp
Côn Đảo nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, Côn Đảo thuộc TP Hồ Chí Minh, là đặc khu Côn Đảo. Trước đó Côn Đảo là huyện của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, từ năm 1991.
Đặc khu Côn Đảo khác huyện Côn Đảo thế nào?
Huyện Côn Đảo là cấp huyện, không có xã. Đặc khu Côn Đảo từ 1/7/2025 là đơn vị cùng cấp với xã, phường, trực thuộc thẳng TP Hồ Chí Minh, có tổ chức riêng cho vùng biển đảo.
Đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo là gì?
Đó là đơn vị trực thuộc trung ương tồn tại từ năm 1979 đến 1991, gồm Vũng Tàu và Côn Đảo. Khi lập tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu năm 1991, đặc khu giải thể thành thành phố Vũng Tàu và huyện Côn Đảo.
Nhà tù Côn Đảo có từ khi nào?
Nhà tù Côn Đảo do người Pháp lập năm 1862 và tồn tại hơn một trăm mười năm, đến năm 1975. Nay là khu di tích quốc gia đặc biệt, gồm nhiều trại giam và nghĩa trang Hàng Dương.
Đi Côn Đảo bằng gì?
Có thể đi máy bay đến sân bay Cỏ Ống, hoặc đi tàu khách từ Vũng Tàu hay cảng Trần Đề. Lịch tàu phụ thuộc thời tiết, nên kiểm tra trực tiếp với hãng trước khi đi và tính ngày dự phòng.
Muốn xem rùa đẻ ở Côn Đảo phải làm gì?
Cần đăng ký với Vườn quốc gia Côn Đảo, đi theo hướng dẫn của kiểm lâm, ở lại trạm trên hòn theo quy định, giữ yên lặng và không dùng đèn sáng gần rùa. Không tự ý lên các hòn bảo tồn.