Kiến An là một quận của Hải Phòng cũ nằm phía tây nam nội thành; trước năm 1962 đây là tỉnh lỵ của tỉnh Kiến An, sau đó thành thị xã Kiến An thuộc Hải Phòng rồi lên quận. Từ 1/7/2025, cấp quận bị bỏ; vùng Kiến An cũ nay là các phường của thành phố Hải Phòng mới, trong đó tên Kiến An và Phù Liễn vẫn còn trong tên đơn vị mới.
Ít quận nào ở Hải Phòng có lịch sử hành chính dày như Kiến An: từ trung tâm của cả một tỉnh bao quanh thành phố, Kiến An dần trở thành một quận ven nội thành. Bài viết đi qua lịch sử tỉnh Kiến An, cảnh quan đồi núi hiếm hoi ở đồng bằng, đời sống hiện nay và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Tỉnh Kiến An: một tỉnh bao quanh thành phố Hải Phòng
Cuối thế kỷ 19, người Pháp lập một tỉnh riêng cho vùng nông thôn bao quanh đô thị Hải Phòng, ban đầu gọi theo tên núi Phù Liễn, ít năm sau đổi tên thành tỉnh Kiến An. Tỉnh lỵ đặt ở thị xã Kiến An, cách trung tâm Hải Phòng không xa. Tỉnh Kiến An quản lý nhiều huyện đồng bằng và ven biển bao quanh đô thị cảng.
Trong khi Hải Phòng là thành phố do người Pháp trực tiếp cai quản, tỉnh Kiến An là vùng nông thôn với làng xã, đồng ruộng, chợ quê. Hai đơn vị tồn tại song song nhiều thập kỷ, có lúc được hợp nhất rồi lại tách ra trong thời kỳ chiến tranh. Năm 1962, tỉnh Kiến An chính thức sáp nhập vào thành phố Hải Phòng, chấm dứt tư cách một tỉnh riêng.
Sau lần sáp nhập này, các huyện của tỉnh Kiến An cũ trở thành huyện ngoại thành Hải Phòng, còn thị xã Kiến An trở thành thị xã thuộc thành phố. Đến thập niên 1990, Kiến An được nâng lên quận. Vì vậy, khi đọc tư liệu lịch sử, "Kiến An" có thể chỉ cả một tỉnh rộng lớn, chứ không chỉ quận nhỏ sau này.
Đồi Thiên Văn và núi Phù Liễn
Hiếm hoi giữa đồng bằng. Kiến An có những ngọn đồi thấp nổi lên giữa vùng đồng bằng trũng, nổi bật nhất là núi Phù Liễn. Từ trên đồi có thể nhìn bao quát nội thành Hải Phòng và cánh đồng phía nam, điều hiếm có ở một thành phố gần như toàn đất bằng.
Tên gọi Đồi Thiên Văn. Thời Pháp, trên đỉnh núi Phù Liễn có xây dựng đài quan sát phục vụ theo dõi thời tiết và các mục đích khác, từ đó người dân quen gọi là Đồi Thiên Văn. Về sau khu vực này vẫn có công trình khí tượng, quân sự, không phải nơi nào cũng mở cho người ngoài.
Dấu tích lịch sử. Đồi núi Kiến An gắn với nhiều sự kiện trong các cuộc kháng chiến, do vị trí cao nhìn xuống thành phố. Một số điểm được ghi nhận là di tích lịch sử của địa phương.
Không gian xanh. Sườn đồi còn cây xanh, nhiều người dân Kiến An đi bộ, tập thể dục quanh chân đồi mỗi sáng tối. Muốn lên đỉnh, nên đi theo đường được phép và hỏi người địa phương về các khu vực hạn chế.
Vị trí và giao thông của Kiến An cũ
Kiến An cũ nằm phía tây nam nội thành, ngăn cách với quận Lê Chân bởi sông Lạch Tray. Phía tây và tây nam giáp huyện An Lão cũ, phía nam giáp vùng Kiến Thụy cũ. Quốc lộ 10 chạy qua vùng này, nối Hải Phòng với Thái Bình cũ, Nam Định cũ và các tỉnh phía nam; vì vậy Kiến An là cửa ngõ phía nam của thành phố.
Các cây cầu bắc qua sông Lạch Tray nối Kiến An với nội thành; giờ cao điểm cầu thường đông. Xe buýt nội thành có tuyến đi Kiến An. Từ đây đi Tiên Lãng, Vĩnh Bảo cũ theo các tỉnh lộ phía nam khá thuận tiện. Trên đất Kiến An còn có sân bay Kiến An, sân bay quân sự, không phục vụ khách dân dụng.
Do vị trí kẹp giữa nội thành và vùng huyện, Kiến An có không khí của một thị xã cũ: phố không quá đông, nhiều ngõ nhỏ, chợ dân sinh, nhà vườn. Một phần dân cư đi làm ở nội thành, một phần làm ở các cơ sở sản xuất, trường học, bệnh viện ngay trên địa bàn.
Kiến An – nơi đặt nhiều trường học và cơ sở lớn
Từ thời là tỉnh lỵ, Kiến An đã tập trung các cơ quan, trường học. Những cơ sở thường được nhắc khi nói về Kiến An:
- Trường Đại học Hải Phòng: cơ sở chính đặt ở Kiến An, đào tạo nhiều ngành sư phạm, kinh tế, kỹ thuật, kéo theo dịch vụ nhà trọ, quán ăn cho sinh viên.
- Trường phổ thông lâu năm: nhiều trường trung học có lịch sử từ thời Kiến An còn là tỉnh lỵ.
- Bệnh viện, trung tâm y tế: phục vụ dân cư Kiến An và các huyện phía nam như An Lão, Kiến Thụy, Tiên Lãng cũ.
- Đơn vị quân đội: do có đồi núi và sân bay, Kiến An có nhiều khu vực quân sự; người dân và khách cần tôn trọng biển cấm, không chụp ảnh nơi không cho phép.
Những cơ sở này làm cho Kiến An có lượng người trẻ đông, đặc biệt quanh khu đại học. Khi thuê trọ, sinh viên nên đọc kỹ hợp đồng, đăng ký tạm trú và chú ý an toàn điện, phòng cháy.
Đời sống, chợ quê và văn hóa làng ở Kiến An
Dù là quận, Kiến An vẫn giữ nhiều nét làng: các phường được hình thành từ làng xã cũ, mỗi nơi có đình, chùa, lễ hội riêng. Ở vùng giáp An Lão và Kiến Thụy cũ, còn ruộng lúa, vườn rau và ao cá. Người già trong làng vẫn kể chuyện thời Kiến An là tỉnh lỵ, khi các cơ quan, chợ lớn, bến xe đều ở đây.
Chợ Kiến An và các chợ phường là nơi mua bán thực phẩm hằng ngày, rau từ vườn quanh vùng, cá từ đầm, hàng khô. Ẩm thực Kiến An không có món riêng nổi tiếng như Đồ Sơn hay Cát Bà, nhưng có đủ những món của người Hải Phòng: bánh đa cua, bánh mì que, bún cá, các món nộm, cùng quán ăn sinh viên giá bình dân.
Kiến An còn là nơi nhiều gia đình cán bộ, giáo viên, quân nhân sinh sống lâu đời, tạo nên một nếp sống khá nền nã, ít ồn ào hơn khu cảng. Nhiều người Hải Phòng nói vui rằng Kiến An là nơi để ở, còn nội thành là nơi để đi làm.
Lễ hội làng thường diễn ra vào đầu năm âm lịch, có tế lễ, rước kiệu và các trò vui dân gian. Đây là dịp người quê Kiến An đi xa trở về, cũng là dịp để thế hệ trẻ biết thêm về lịch sử vùng đất từng là trung tâm của một tỉnh.
Kiến An cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, quận Kiến An không còn là đơn vị hành chính. Các phường cũ của Kiến An được sắp xếp lại thành phường mới của thành phố Hải Phòng, thành phố hợp nhất từ Hải Phòng và Hải Dương cũ. Theo bảng sắp xếp, tên Kiến An và Phù Liễn được dùng làm tên phường mới trên vùng đất này; phường Phù Liễn còn nhận cả phần đất của thị trấn Trường Sơn thuộc huyện An Lão cũ.
Khi ghi địa chỉ, bạn bỏ "quận Kiến An", chỉ ghi số nhà, đường, tổ dân phố, phường mới, thành phố Hải Phòng. Với người có giấy tờ cũ ghi "tỉnh Kiến An" (trước 1962) hoặc "thị xã Kiến An", các giấy tờ đó vẫn có giá trị lịch sử và pháp lý theo thời điểm cấp; khi cần đối chiếu, cơ quan hộ tịch sẽ hướng dẫn.
Với các trường học, bệnh viện trên địa bàn, việc bỏ cấp quận chủ yếu thay đổi phần địa chỉ và đơn vị quản lý; người học, người bệnh không phải làm gì thêm. Riêng hồ sơ hộ tịch, đất đai, cư trú, nếu bạn đang có việc dở dang từ trước tháng 7/2025, nên hỏi lại bộ phận một cửa xem hồ sơ đã chuyển về đâu xử lý.
Kiến An có lẽ là vùng đất của Hải Phòng trải qua nhiều cấp hành chính nhất: tỉnh, thị xã, quận và nay là phường. Mỗi lần đổi là một lớp giấy tờ khác nhau trong tủ hồ sơ của các gia đình. Biết thứ tự các tên gọi ấy giúp bạn đọc đúng giấy tờ cũ và hiểu vì sao ông bà vẫn quen nói "lên tỉnh" khi đi Kiến An.
Từ Kiến An đi các huyện phía nam của Hải Phòng cũ
Vì là cửa ngõ phía nam, Kiến An hợp làm điểm xuất phát nếu bạn muốn tìm hiểu các huyện An Lão, Kiến Thụy, Tiên Lãng, Vĩnh Bảo cũ. Theo quốc lộ 10 về phía tây nam là vùng An Lão với núi Voi; đi về phía nam là Kiến Thụy, quê hương nhà Mạc; xa hơn là Tiên Lãng và Vĩnh Bảo, nơi có đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Đường sá các vùng này phần lớn là tỉnh lộ, đường liên xã, hai bên là đồng ruộng, làng mạc. Mùa lúa chín vào khoảng tháng 5–6 và tháng 10, cánh đồng vàng rất đẹp. Nên đi xe máy hoặc ô tô riêng vì xe buýt về huyện không dày chuyến, và mang theo áo mưa, nước uống.
Người dân các huyện phía nam vẫn thường lên Kiến An khám bệnh, học hành, mua sắm, vì đây gần hơn trung tâm thành phố. Quan hệ ấy có từ thời Kiến An là tỉnh lỵ của chính những huyện này, và vẫn kéo dài đến nay dù ranh giới hành chính đã đổi nhiều lần.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Kiến An sáp nhập vào Hải Phòng năm nào?
Tỉnh Kiến An sáp nhập vào thành phố Hải Phòng năm 1962. Sau đó các huyện của tỉnh cũ thành huyện ngoại thành Hải Phòng, thị xã Kiến An thành thị xã thuộc thành phố rồi lên quận vào thập niên 1990. Từ 1/7/2025, quận Kiến An bỏ, vùng này là các phường của Hải Phòng.
Tỉnh Phù Liễn là gì?
Phù Liễn là tên ban đầu của tỉnh do người Pháp lập ở vùng nông thôn quanh Hải Phòng vào cuối thế kỷ 19, lấy theo tên núi Phù Liễn. Ít năm sau tỉnh đổi tên thành Kiến An. Tên Phù Liễn nay vẫn còn trong tên núi và tên một phường mới.
Đồi Thiên Văn ở đâu?
Đồi Thiên Văn là cách gọi quen của núi Phù Liễn ở Kiến An cũ, nơi thời Pháp có xây đài quan sát trên đỉnh. Một số khu vực trên đồi là khu vực chuyên môn hoặc quân sự, không mở tự do cho người ngoài, nên hỏi trước khi lên.
Kiến An đi trung tâm Hải Phòng có xa không?
Không xa. Kiến An cũ nằm ngay phía tây nam nội thành, qua sông Lạch Tray là tới khu Lê Chân. Có xe buýt, taxi và xe máy; thời gian đi phụ thuộc giờ cao điểm trên các cầu qua sông.
Kiến An có sân bay không?
Kiến An có sân bay Kiến An nhưng đây là sân bay quân sự, không phục vụ chuyến bay dân dụng. Sân bay dân dụng của Hải Phòng là Cát Bi ở vùng Hải An cũ. Khi đi gần khu vực quân sự, cần tuân thủ biển báo và không chụp ảnh nơi bị cấm.
Người quê Kiến An ghi quê quán thế nào sau 2025?
Quê quán thường được ghi theo giấy khai sinh và hướng dẫn của cơ quan hộ tịch. Với giấy tờ mới, địa danh có thể được cập nhật theo đơn vị hành chính hiện hành, tức phường mới thuộc thành phố Hải Phòng. Nếu chưa rõ, hãy hỏi ủy ban phường nơi đăng ký thường trú.