Yên Thế là huyện miền núi ở phía bắc tỉnh Bắc Giang cũ, giáp Lạng Sơn và Thái Nguyên. Huyện lỵ là thị trấn Cầu Gồ; thị trấn Bố Hạ nằm bên sông Thương. Đây là đất của cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Yên Thế giữ tên huyện tới hết tháng 6/2025; từ 1/7/2025 địa bàn huyện cũ nay thuộc các xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Với nhiều người, Yên Thế là một trang sách lịch sử. Với người địa phương, đó còn là đồi rừng, gà thả vườn, cam Bố Hạ ngày xưa và những phiên chợ vùng cao. Bài này đi qua cả hai: di tích khởi nghĩa, đời sống trung du miền núi, các thay đổi địa giới và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Vị trí và tên gọi Yên Thế
Yên Thế nằm ở góc tây bắc của Bắc Giang cũ. Phía bắc và đông bắc giáp đất Lạng Sơn, phía tây giáp Thái Nguyên, phía nam giáp Tân Yên, phía đông giáp Lạng Giang. Địa hình chủ yếu là đồi núi thấp, rừng xen đồi cây và thung lũng ruộng.
Tên Yên Thế có từ lâu, chỉ một vùng rộng hơn huyện hiện nay. Năm 1957, huyện Yên Thế được chia làm hai, phần phía nam lập thành huyện Tân Yên, phần phía bắc giữ tên Yên Thế. Vì vậy, khi đọc tài liệu về khởi nghĩa Yên Thế, cần hiểu đó là cả vùng Yên Thế xưa, gồm cả đất Tân Yên ngày nay.
Huyện lỵ là thị trấn Cầu Gồ, trên đường tỉnh nối thành phố Bắc Giang cũ lên vùng giáp Lạng Sơn, Thái Nguyên. Thị trấn Bố Hạ ở phía đông nam, bên sông Thương, là đầu mối giao thương lâu đời nhờ có bến sông, cầu và đường đi các ngả.
Thời Hà Bắc từ 1962 tới 1996, Yên Thế là một huyện của tỉnh Hà Bắc, rồi về lại tỉnh Bắc Giang từ năm 1997. Tên huyện giữ nguyên cho tới ngày bỏ cấp huyện.
Khởi nghĩa Yên Thế và Hoàng Hoa Thám
Khởi nghĩa Yên Thế là cuộc đấu tranh vũ trang của nông dân chống thực dân Pháp, thường được tính từ năm 1884 tới năm 1913, kéo dài gần ba mươi năm. Người lãnh đạo nổi tiếng nhất là Hoàng Hoa Thám, dân gian gọi là Đề Thám hay "Hùm xám Yên Thế".
Nghĩa quân dựa vào rừng núi, làng chiến đấu có hào, luỹ tre, và sự che chở của dân để chống lại nhiều cuộc càn quét. Có những giai đoạn hai bên giảng hoà, nghĩa quân được làm chủ một vùng đất để khai khẩn, rồi chiến sự lại nổ ra. Khởi nghĩa kết thúc khi Đề Thám bị sát hại năm 1913.
Cuộc khởi nghĩa được xem là phong trào nông dân tiêu biểu của thời kỳ đầu chống Pháp, vì kéo dài và có sự gắn bó chặt chẽ với làng xóm. Tên Đề Thám được đặt cho nhiều đường phố, trường học trên cả nước.
Năm 2012, "Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế" được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, gồm nhiều điểm trên đất Yên Thế và vùng lân cận. Đây là căn cứ để bảo tồn, phục dựng các đồn luỹ, đền thờ liên quan.
Đồn Phồn Xương và các điểm di tích
Đồn Phồn Xương là căn cứ chính của nghĩa quân, nơi Đề Thám từng ở và tổ chức lực lượng. Đồn nằm trên một quả đồi, có tường đất và hào bao quanh. Ngày nay, khu đồn được tu bổ, có đền thờ Hoàng Hoa Thám, nhà trưng bày hiện vật và tượng đài.
Ngoài Phồn Xương, hệ thống di tích còn có các đồn luỹ, chiến địa khác như Hố Chuối, đồn Hom và những điểm đánh nhau trong rừng. Nhiều nơi chỉ còn nền đất, hào cạn, cần người địa phương chỉ dẫn mới nhận ra.
Lễ hội Yên Thế được tổ chức hằng năm vào giữa tháng ba dương lịch, để tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa và các thủ lĩnh nghĩa quân. Lễ hội có phần lễ tưởng niệm và phần hội với các môn thể thao dân tộc, văn nghệ, hội chợ nông sản. Đây là dịp đông người nhất ở Yên Thế trong năm.
Khi đến các di tích, nên đi vào ngày thường nếu muốn yên tĩnh, đọc kỹ bảng giới thiệu và hỏi cán bộ quản lý để nghe câu chuyện đầy đủ. Mặc lịch sự khi vào khu đền thờ, không leo trèo lên tường luỹ đã tu bổ.
Gà đồi Yên Thế: sản vật thành thương hiệu
Gà đồi Yên Thế là sản vật nổi tiếng nhất của huyện. Gà được thả trên đồi, dưới tán vải, keo, bạch đàn, tự kiếm ăn, nên thịt chắc, da vàng, ít mỡ. Từ chăn nuôi gia đình, nghề nuôi gà đồi đã thành ngành sản xuất lớn với hàng nghìn hộ tham gia.
Gà đồi Yên Thế đã có nhãn hiệu tập thể, và địa phương nhiều năm tổ chức các chương trình quảng bá, kết nối tiêu thụ, nhất là trước Tết. Gà được bán đi Hà Nội, các khu công nghiệp và nhiều tỉnh phía bắc.
Nghề nuôi gà đồi cũng có rủi ro: dịch bệnh, giá lên xuống thất thường, những năm thừa cung khiến người nuôi lỗ. Người nuôi giỏi giữ mật độ vừa phải, tiêm phòng đầy đủ, và tính toán lứa nuôi để bán đúng dịp.
Khi mua gà đồi, nên chọn cơ sở có địa chỉ rõ ràng, xem gà nhanh nhẹn, chân nhỏ, lông mượt. Gà làm sẵn nên mua ở nơi có kiểm dịch, bảo quản lạnh đúng cách nếu mang đi xa.
Bố Hạ: cam xưa, bến sông và phố chợ
Thị trấn Bố Hạ nằm bên sông Thương, là nơi đường từ Bắc Giang cũ lên Yên Thế giao với đường sang Lạng Sơn, Thái Nguyên. Có bến sông, có cầu qua sông, Bố Hạ từ lâu là phố chợ sầm uất nhất vùng.
Cam Bố Hạ từng nổi tiếng khắp miền Bắc, là thứ quà Tết sang trọng của nhiều gia đình Hà Nội xưa. Theo thời gian, sâu bệnh và việc chuyển đổi cây trồng làm vườn cam thu hẹp nhiều, nhưng cái tên cam Bố Hạ vẫn được nhắc và có những nỗ lực phục hồi giống cam này.
Ngày nay, Bố Hạ là nơi buôn bán nông sản, vật tư nông nghiệp, hàng tạp hoá phục vụ cả vùng. Chợ đông nhất vào sáng sớm. Người các xã ven sông và giáp Lạng Sơn thường xuống Bố Hạ mua bán, gửi hàng.
Ai muốn tìm hiểu lịch sử phố chợ có thể hỏi người già ở Bố Hạ về thời cam được mùa, thời bến sông đông thuyền. Những câu chuyện ấy là một phần ký ức của vùng mà sách vở ít ghi lại.
Rừng, đồi và đời sống các xã vùng cao
Phía bắc và tây bắc Yên Thế là vùng đồi núi giáp Lạng Sơn, Thái Nguyên, có rừng trồng keo, bạch đàn xen rừng tự nhiên còn lại. Đây cũng chính là địa hình đã giúp nghĩa quân Đề Thám ẩn mình suốt nhiều năm. Ngày nay rừng là nguồn thu quan trọng của nhiều hộ, chủ yếu từ khai thác gỗ rừng trồng theo chu kỳ.
Bên cạnh người Kinh, Yên Thế có người Nùng, Tày, Sán Dìu, Cao Lan, Dao sinh sống, nhiều nhất ở các xã vùng cao. Mỗi cộng đồng giữ tiếng nói, lễ tết, món ăn riêng; người Sán Dìu có hát soọng cô, người Nùng có hát sli trong dịp hội xuân và đám cưới.
Kinh tế vùng cao dựa vào rừng, gà đồi, cây ăn quả và một ít ruộng thung lũng. Đường vào các thôn bản đã được bê tông hoá nhiều, nhưng một số nơi vẫn là đường đất dốc. Lớp trẻ nhiều người đi làm ở khu công nghiệp, cuối tuần mới về, nên các bản thường vắng vào ngày thường.
Đến vùng cao Yên Thế, nên tôn trọng phong tục của từng dân tộc, xin phép trước khi chụp ảnh, và không mua bán động vật, gỗ quý có nguồn gốc từ rừng tự nhiên.
Từ 1/7/2025: huyện Yên Thế cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Yên Thế không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh.
Hai thị trấn Cầu Gồ và Bố Hạ cùng các xã xung quanh được ghép thành đơn vị mới; các xã vùng đồi phía bắc ghép lại thành những xã rộng hơn. Tên các đơn vị mới, trong đó có thể dùng lại tên Yên Thế hay Bố Hạ, cần tra trong nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
Ranh giới với Lạng Sơn và Thái Nguyên vẫn là ranh giới tỉnh. Phía Tân Yên và Lạng Giang nay nằm trong cùng tỉnh Bắc Ninh.
Hệ thống di tích khởi nghĩa Yên Thế và nhãn hiệu gà đồi Yên Thế vẫn giữ nguyên tên gọi, không phụ thuộc việc huyện còn hay không. Đây là những cái tên sẽ còn gắn với vùng đất này rất lâu.
Ghé Yên Thế: lưu ý thực tế
Yên Thế hợp với chuyến đi tìm hiểu lịch sử kết hợp về vùng trung du. Vài điều nên biết:
- Từ thành phố Bắc Giang cũ đi đường tỉnh qua Tân Yên hoặc qua Bố Hạ lên Cầu Gồ, Phồn Xương.
- Giữa tháng ba là mùa lễ hội Yên Thế, đông người; muốn yên tĩnh thì chọn ngày thường.
- Đường vào các di tích nhỏ trong rừng là đường đất, nên hỏi người địa phương trước.
- Gà đồi bán nhiều quanh Cầu Gồ, Bố Hạ; nếu mang đi xa, nhờ người bán làm sạch và đóng gói lạnh.
- Vùng đồi phía bắc có rừng, mùa mưa đường trơn; nên đi ban ngày.
Chỗ nghỉ ở Yên Thế không nhiều, chủ yếu nhà nghỉ quanh Cầu Gồ, Bố Hạ; có thể nghỉ ở thành phố Bắc Giang cũ rồi đi trong ngày.
Nếu đi theo đoàn học sinh, sinh viên tìm hiểu lịch sử, nên liên hệ trước với ban quản lý di tích để được bố trí người thuyết minh. Một buổi nghe kể chuyện tại chỗ thường giúp người trẻ nhớ về khởi nghĩa Yên Thế lâu hơn nhiều so với đọc sách.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Yên Thế cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Yên Thế cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hình thành từ việc hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được sắp xếp thành các xã trực thuộc tỉnh; tên xã mới nên tra theo danh sách chính thức.
Khởi nghĩa Yên Thế diễn ra khi nào?
Khởi nghĩa Yên Thế thường được tính từ năm 1884 tới năm 1913, kéo dài gần ba mươi năm, do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo trong phần lớn thời gian. Địa bàn là vùng Yên Thế xưa, gồm cả đất Tân Yên ngày nay và vùng lân cận.
Đồn Phồn Xương có gì để xem?
Đồn Phồn Xương là căn cứ chính của nghĩa quân Đề Thám, nằm trên một quả đồi có tường đất và hào bao quanh. Khu di tích có đền thờ Hoàng Hoa Thám, nhà trưng bày hiện vật và tượng đài, là điểm trung tâm của lễ hội Yên Thế hằng năm.
Lễ hội Yên Thế tổ chức vào thời gian nào?
Lễ hội Yên Thế thường tổ chức vào giữa tháng ba dương lịch, để tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa, Hoàng Hoa Thám và các nghĩa quân. Lễ hội gồm phần lễ tưởng niệm và phần hội với thể thao dân tộc, văn nghệ, hội chợ. Lịch cụ thể mỗi năm nên xem trên thông báo chính thức của địa phương.
Gà đồi Yên Thế có gì khác gà thường?
Gà đồi Yên Thế được thả trên đồi, tự kiếm ăn dưới tán cây, nên thịt chắc, da vàng, ít mỡ hơn gà nuôi nhốt. Sản phẩm đã có nhãn hiệu tập thể. Khi mua nên chọn cơ sở rõ nguồn gốc, gà làm sẵn phải có kiểm dịch.
Yên Thế và Tân Yên có quan hệ gì?
Hai huyện vốn chung một vùng Yên Thế xưa. Năm 1957, huyện Yên Thế được chia làm hai, phần phía nam lập thành huyện Tân Yên. Vì vậy nhiều di tích khởi nghĩa Yên Thế nằm trên đất Tân Yên, như vùng Nhã Nam.