Thành phố Bắc Giang là tỉnh lỵ của Bắc Giang cũ, nằm bên sông Thương, lên thành phố năm 2005 từ thị xã Bắc Giang. Từ 1/1/2025, thành phố nhận thêm toàn bộ huyện Yên Dũng. Từ 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ, địa bàn thành phố cũ chia thành các phường, xã của tỉnh Bắc Ninh mới, đồng thời là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh này.
Bài nói về lịch sử đô thị bên sông, di tích Xương Giang, phần đất Yên Dũng mới nhập với chùa Vĩnh Nghiêm và núi Nham Biền, và những điều người đọc giấy tờ hay vướng khi gặp các tên cũ.
Từ Phủ Lạng Thương đến thành phố Bắc Giang
Đô thị Bắc Giang mọc lên ở chỗ đường bộ từ Hà Nội đi Lạng Sơn vượt sông Thương. Thời Pháp, khi tỉnh Bắc Giang được lập năm 1895, tỉnh lỵ đặt tại khu vực Phủ Lạng Thương, nên dân gian quen gọi cả thị xã bằng cái tên này. Đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn đi qua đầu thế kỷ XX làm nơi đây thành điểm tập kết hàng hoá của cả vùng trung du.
Thời Hà Bắc từ 1962 tới 1996, thị xã Bắc Giang là tỉnh lỵ chung của cả hai bờ sông Cầu. Người Bắc Ninh cũ đi họp, đi khám bệnh, đi thi đều lên Bắc Giang. Khi tách tỉnh năm 1997, thị xã ở lại làm tỉnh lỵ Bắc Giang, rồi lên thành phố năm 2005.
Trước năm 2025, thành phố gồm các phường nội thị quanh hai bờ sông Thương và một số xã ven. Một phần các xã ven này vốn thuộc các huyện lân cận, được cắt về thành phố trong những lần mở rộng địa giới trước đó, nên người già ở đó đôi khi vẫn nói theo tên huyện cũ.
Dấu ấn chính quyền tỉnh đậm hơn mọi nơi khác: các sở ngành, bệnh viện tỉnh, trường chuyên, nhà văn hoá đều đặt ở đây. Từ 7/2025, khi trung tâm hành chính tỉnh Bắc Ninh mới đặt tại Bắc Giang cũ, vai trò ấy tiếp tục mà không cần dời đi.
Sông Thương: dòng sông của đô thị
Sông Thương chảy từ vùng Lạng Sơn xuống, qua Lạng Giang rồi vòng qua thành phố trước khi xuôi về phía nam gặp sông Cầu và sông Lục Nam ở vùng Lục Đầu. Nước sông Thương thường được tả là trong hơn sông Cầu, và câu hát "sông Thương nước chảy đôi dòng" là thứ người Bắc Giang thuộc từ nhỏ.
Thành phố quay mặt ra sông: bờ bắc là khu phố cũ, chợ và các cơ quan; bờ nam ngày càng nhiều khu đô thị mới. Các cây cầu nối hai bờ là đường đi làm hằng ngày của hàng chục nghìn người. Kè đá, công viên ven sông được làm thêm trong những năm gần đây, buổi chiều thành chỗ đi bộ, tập thể dục.
Thời xưa sông Thương là đường thuỷ chở lâm sản, than, vải từ miền núi về xuôi, và chở muối, vải vóc ngược lên. Bến sông là nơi tụ hàng, kéo theo chợ và phố buôn. Đến nay vận tải thuỷ không còn quan trọng như trước, nhưng tên các bến cũ vẫn còn trong tên phố, tên tổ dân phố.
Mùa mưa, nước sông Thương có thể lên cao; người ở sát bờ, nhất là vùng trũng phía nam, quen theo dõi bản tin lũ. Đây là chi tiết thực tế cần biết nếu bạn định thuê nhà gần sông.
Thành Xương Giang và trận đánh năm 1427
Xương Giang là toà thành do quân Minh đóng giữ trên đường từ Lạng Sơn về Đông Quan trong thời kháng chiến của nghĩa quân Lam Sơn. Năm 1427, nghĩa quân hạ thành Xương Giang, rồi cùng với trận Chi Lăng ở Lạng Sơn, đánh tan đạo viện binh lớn từ phương bắc sang. Chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang mở đường cho việc kết thúc chiến tranh và khôi phục nền độc lập.
Di tích thành cổ Xương Giang nằm trong địa bàn thành phố Bắc Giang cũ, không xa khu nội thị. Ngày nay phần còn lại chủ yếu là dấu vết tường thành bằng đất, hào và nền đất cao, cùng đền thờ, khu tưởng niệm được dựng sau này. Các đợt khảo cổ đã tìm thấy nhiều hiện vật gạch, ngói, vũ khí thời đó.
Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Xương Giang được tổ chức hằng năm, gồm phần tế lễ và các sinh hoạt văn hoá dân gian. Người địa phương coi đây là dịp tưởng nhớ hơn là hội vui chơi lớn.
Ai mê lịch sử có thể ghép một tuyến ngắn: thành Xương Giang buổi sáng, chiều sang chùa Vĩnh Nghiêm ở vùng Yên Dũng cũ. Hai điểm thuộc hai lớp lịch sử khác nhau, một quân sự thời Lê sơ, một văn hoá thời Trần, nhưng đều nằm trong địa bàn thành phố Bắc Giang trước 7/2025.
Yên Dũng nhập vào thành phố từ 1/1/2025
Huyện Yên Dũng nằm phía nam thành phố, giữa sông Thương và sông Cầu, kéo dài tới sông Lục Nam. Đây là huyện đồng bằng xen đồi, có dãy Nham Biền chạy giữa, nhiều ao hồ và vùng trũng. Từ 1/1/2025, toàn bộ Yên Dũng nhập vào thành phố Bắc Giang, làm diện tích thành phố tăng mạnh.
Trước đó, Yên Dũng đã là vùng công nghiệp quan trọng nhờ khu công nghiệp Song Khê – Nội Hoàng và các cụm công nghiệp nhỏ hơn. Vùng Neo là trung tâm lâu đời của huyện; người già nhiều nơi vẫn quen gọi chợ Neo, phố Neo như trước.
Vùng Yên Dũng còn giữ nhiều làng nghề nông nghiệp, trồng rau màu, nuôi cá. Gần sông Cầu ở phía nam là vùng giáp Bắc Ninh cũ và Hải Dương cũ, nơi có các bến đò, bến phà cũ trước khi cầu được làm.
Do nhập vào thành phố chỉ sáu tháng trước khi bỏ cấp huyện, nhiều giấy tờ của người Yên Dũng ghi ba kiểu khác nhau trong một năm: huyện Yên Dũng, thành phố Bắc Giang, rồi xã, phường mới của tỉnh Bắc Ninh. Đây là tình huống bình thường, không phải lỗi.
Chùa Vĩnh Nghiêm, núi Nham Biền và lớp văn hoá thời Trần
Chùa Vĩnh Nghiêm, ở xã Trí Yên thuộc huyện Yên Dũng cũ, gần chỗ sông Lục Nam gặp sông Thương, là một trong những ngôi chùa cổ quan trọng nhất miền Bắc. Chùa gắn với dòng thiền Trúc Lâm thời Trần, từng là nơi đào tạo tăng sĩ và cất giữ kinh sách. Người làng quen gọi là chùa Đức La theo tên làng.
Điều làm Vĩnh Nghiêm nổi tiếng hơn cả là kho mộc bản: hàng nghìn tấm ván gỗ khắc chữ Hán, chữ Nôm để in sách. Năm 2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO ghi vào danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Bạn có thể xem nhà tàng bản, nơi các tấm ván được xếp trên giá theo chủ đề.
Dãy Nham Biền chạy dọc giữa vùng Yên Dũng cũ, không cao nhưng dài, là nơi có nhiều chùa, am nhỏ và di tích chống giặc. Sườn đồi trồng cây ăn quả, rừng trồng; mặt hướng ra sông có những chỗ nhìn được toàn cảnh đồng bằng phía nam.
Khi đến chùa hay di tích, nên mặc kín đáo, đi nhẹ, xin phép trước khi chụp ảnh trong nhà tàng bản. Mùa lễ hội thường rơi vào mùa xuân, đông người hơn hẳn ngày thường.
Từ 1/7/2025: thành phố Bắc Giang cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, thành phố Bắc Giang không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn thành phố cũ, gồm cả phần Yên Dũng vừa nhập, được sắp xếp thành một số phường và xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh. Khu nội thị bên sông Thương chủ yếu thành các phường, phần nông thôn phía nam có thể thành xã.
Tên mới của từng phường, xã được quy định trong nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh. Nhiều nơi dùng lại tên Bắc Giang hoặc tên địa danh quen thuộc, nhưng ranh giới không trùng khớp với phường, xã cũ; một tổ dân phố có thể chuyển sang đơn vị bên cạnh. Bạn nên tra danh sách chính thức khi cần ghi chính xác.
Vì trung tâm hành chính tỉnh Bắc Ninh mới đặt tại Bắc Giang cũ, phần lớn sở ngành vẫn ở chỗ quen thuộc. Một số cơ quan có thể được bố trí lại giữa hai trụ sở cũ của Bắc Giang và Bắc Ninh; trước khi đến làm việc, nên kiểm tra địa chỉ tiếp dân trên kênh chính thức của tỉnh.
Với người ở xa, cách nói gọn nhất là: "thành phố Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh". Muốn chính xác hơn thì ghi thêm tên phường hoặc xã mới mà bạn đã tra được.
Chợ Thương, bánh đa Kế và nhịp sống phố tỉnh
Chợ Thương nằm gần bờ sông, là chợ lớn và lâu đời nhất của đô thị Bắc Giang. Tên chợ lấy theo tên sông, và với nhiều thế hệ, đây là nơi hàng hoá của miền đồi gặp hàng của miền xuôi: măng, mật ong, gà đồi từ phía bắc xuống; vải vóc, đồ gia dụng, thuỷ sản từ phía nam lên. Ngày nay chợ đã được xây lại, cạnh đó là các trung tâm thương mại, nhưng người lớn tuổi vẫn hẹn nhau "ra chợ Thương" như một mốc chỉ đường.
Món quà quen nhất của vùng ven thành phố là bánh đa Kế, làm ở làng Kế phía tây bắc nội thị. Bánh tráng từ bột gạo, rắc vừng, phơi trên phên rồi nướng than, giòn và thơm. Người địa phương bẻ bánh ăn với chè, với nộm, hoặc mang làm quà khi đi xa. Bánh làm thủ công nên phụ thuộc thời tiết: những ngày nắng hanh, các sân phơi trong làng kín phên bánh.
Nhịp phố tỉnh khá đều: sáng sớm người đi tập ven sông, giờ hành chính đông quanh khu cơ quan, chiều tối quán ăn, quán cà phê mở dọc các trục phố chính. Công nhân các khu công nghiệp vùng Yên Dũng cũ và Việt Yên cũ đi qua thành phố theo ca, làm đường đông vào đầu và cuối ngày. Ai mới chuyển đến nên làm quen với giờ cao điểm này trước khi chọn chỗ ở.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Bắc Giang cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, thành phố Bắc Giang cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hình thành từ việc hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn thành phố cũ được chia thành các phường, xã trực thuộc tỉnh, không còn cấp thành phố thuộc tỉnh.
Phủ Lạng Thương là gì?
Đó là tên gọi cũ của khu tỉnh lỵ Bắc Giang thời Pháp, gắn với vùng đất bên sông Thương thuộc phủ Lạng Giang xưa. Tên này hay gặp trong tài liệu, ảnh cũ đầu thế kỷ XX; về sau đô thị mang hẳn tên thị xã Bắc Giang, rồi thành phố Bắc Giang từ năm 2005.
Yên Dũng có phải là một phần của thành phố Bắc Giang không?
Đúng, nhưng chỉ từ 1/1/2025. Trước đó Yên Dũng là một huyện riêng của tỉnh Bắc Giang. Từ 1/7/2025 cả thành phố lẫn phần Yên Dũng đều không còn là cấp hành chính, địa bàn được sắp xếp lại thành xã, phường của tỉnh Bắc Ninh mới.
Chùa Vĩnh Nghiêm ở đâu?
Chùa nằm ở làng Đức La, xã Trí Yên thuộc huyện Yên Dũng cũ, gần nơi sông Lục Nam gặp sông Thương. Từ đầu năm 2025 khu vực này thuộc thành phố Bắc Giang, và từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Bắc Ninh. Tên xã mới nên tra trên danh sách sắp xếp chính thức.
Thành Xương Giang còn lại gì để xem?
Còn dấu tích tường thành đất, hào, nền thành và khu đền tưởng niệm được xây sau này. Không có toà thành gạch đồ sộ như nhiều người hình dung. Giá trị chính là địa điểm lịch sử của chiến thắng năm 1427 và những hiện vật khảo cổ đã được tìm thấy ở đây.
Đi từ Hà Nội lên Bắc Giang cũ bằng gì?
Phổ biến nhất là xe khách hoặc ô tô theo cao tốc Hà Nội – Bắc Giang – Lạng Sơn, đi từ phía Gia Lâm, Long Biên. Cũng có tàu hoả tuyến Hà Nội – Lạng Sơn dừng ở ga Bắc Giang. Giờ chạy và giá vé thay đổi, nên tra trên kênh của nhà xe hoặc ngành đường sắt trước khi đi.