Thị xã Chũ được thành lập từ 1/1/2025, trên cơ sở thị trấn Chũ và một số xã của huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Đây là đơn vị cấp huyện trẻ nhất của Bắc Giang cũ: chỉ sáu tháng sau, từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn thị xã Chũ cũ nay thuộc các phường, xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Với người ngoài, Chũ là cái tên trên những thùng vải thiều và gói mỳ gạo. Với người Lục Ngạn, Chũ là phố huyện, là chợ, là bến xe về xuôi. Bài này nói về vì sao Chũ lên thị xã, đời sống quanh mùa vải và nghề mỳ, và cách ghi địa chỉ vùng này qua ba lần đổi.
Chũ trước khi thành thị xã
Trong nhiều thập kỷ, Chũ là thị trấn huyện lỵ của Lục Ngạn, nằm trên Quốc lộ 31, giữa vùng đồi vải rộng nhất tỉnh. Mọi đường từ các xã vùng cao của Lục Ngạn, từ Sơn Động xuống đều đổ về Chũ trước khi đi thành phố Bắc Giang hay Hà Nội. Vì thế thị trấn này nhỏ về diện tích nhưng đông người qua lại.
Phố Chũ hình thành dọc quốc lộ, với chợ trung tâm, bến xe, các cơ quan huyện, trường trung học, bệnh viện huyện. Quanh thị trấn là các xã trồng vải, trồng cây ăn quả đồi, có cả làng người Kinh, người Tày, Nùng, Sán Dìu, Hoa sống xen.
Trước khi lên thị xã, tên đầy đủ trên giấy tờ là "thị trấn Chũ, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang". Cách viết này đúng cho mọi giấy tờ cấp tới hết năm 2024, kể cả sổ đỏ, giấy khai sinh, hợp đồng mua bán vải với thương lái.
Người địa phương gọi gọn là "lên Chũ", "xuống Chũ" tuỳ đang ở vùng cao hay vùng thấp. Cách nói này vẫn dùng sau mọi lần đổi tên, vì Chũ là tên một vùng sống, không chỉ là tên một đơn vị hành chính.
Vì sao Chũ lên thị xã ngày 1/1/2025
Trong đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2023–2025, Bắc Giang đề nghị lập thị xã Chũ trên cơ sở thị trấn Chũ và một số xã lân cận của Lục Ngạn. Lý do được nêu là khu vực này đã đô thị hoá rõ: phố xá, chợ đầu mối nông sản, dịch vụ vận tải, chế biến vải, cơ sở hạ tầng tương đối đầy đủ.
Từ 1/1/2025, thị xã Chũ chính thức hoạt động, gồm các phường lập từ thị trấn và một số xã chuyển lên, cùng một số xã giữ nguyên. Phần còn lại của Lục Ngạn, chủ yếu là các xã vùng cao, tiếp tục là huyện Lục Ngạn.
Việc lập thị xã kéo theo nhiều thay đổi nhỏ trong đời sống: biển tên cơ quan, con dấu, hồ sơ hộ tịch đổi sang thị xã Chũ; trường học, trạm y tế đổi tên theo phường mới. Nhiều người còn chưa quen thì sáu tháng sau đã đến đợt đổi tiếp.
Vì tồn tại quá ngắn, thị xã Chũ là ví dụ hay được nhắc khi bàn về những đơn vị "sinh ra rồi giải thể trong cùng một năm". Với hồ sơ cá nhân, chỉ cần nhớ rằng giấy tờ cấp trong nửa đầu năm 2025 có thể ghi thị xã Chũ, và điều đó hoàn toàn hợp lệ.
Chợ vải Chũ và nhịp sống mùa thu hoạch
Vải thiều là cây chính của vùng Lục Ngạn và Chũ. Mùa vải chính thường rơi vào khoảng tháng năm tới tháng bảy dương lịch, trong đó vải sớm chín trước, vải thiều chính vụ chín sau. Suốt mấy tuần cao điểm, cả vùng gần như chỉ sống cho vải: người hái từ tờ mờ sáng, xe máy chở sọt xếp chồng chạy ra các điểm thu mua.
Các điểm cân vải, thu mua dọc Quốc lộ 31 và quanh phố Chũ hoạt động từ sáng sớm tới tối. Thương lái từ nhiều tỉnh về, có cả người thu mua để xuất đi Trung Quốc qua cửa khẩu Lạng Sơn và hàng sấy khô. Giá vải lên xuống theo ngày, theo đợt mưa, theo lượng hàng; người trồng thường theo dõi rất sát.
Lễ hội hay chương trình quảng bá vải thiều được tổ chức ở vùng Lục Ngạn trong một số năm, kèm hội chợ, kết nối tiêu thụ. Khách đến vào mùa này có thể vào vườn xem hái vải, nhưng nên hỏi chủ vườn trước, vì đây là lúc họ bận nhất trong năm.
Ngoài vải, vùng Chũ còn trồng nhãn, cam, bưởi, táo, na và các cây ăn quả đồi khác để rải vụ. Nhiều hộ làm thêm lò sấy vải, làm dịch vụ đóng thùng, chở hàng, nên kinh tế mùa vụ lan sang cả buôn bán và vận tải.
Mỳ Chũ: nghề làm sợi gạo của vùng đồi
Mỳ Chũ là sợi mỳ làm từ gạo, phơi khô thành từng nắm, nổi tiếng vì dai, không bở khi nấu. Nghề này gắn với các làng quanh Chũ, trong đó làng Thủ Dương thường được nhắc là nơi làm mỳ lâu đời nhất. Gạo được ngâm, xay thành bột nước, tráng thành bánh, thái sợi rồi phơi trên phên tre dưới nắng.
Người làm mỳ quen chọn gạo bao thai hoặc các loại gạo cho sợi dai, phơi ngoài trời vào những ngày khô ráo. Mùa cao điểm là những tháng cuối năm âm lịch, khi nhu cầu mỳ làm quà, nấu cỗ tăng mạnh. Những dãy phên mỳ trắng phơi kín sân là cảnh quen thuộc trong làng nghề.
Mỳ Chũ có nhãn hiệu tập thể để phân biệt với hàng trôi nổi mang tên Chũ. Khi mua, nên chọn cơ sở rõ nguồn gốc, xem sợi có màu ngà tự nhiên, không trắng bất thường, ngửi không có mùi lạ.
Cách ăn phổ biến của người địa phương là xào với thịt, rau cải hoặc nấu canh, chần nóng chan nước dùng gà. Mỳ khô để được lâu nên là món quà người đi xa hay mang theo, cùng với vải sấy và mật ong vùng đồi.
Từ 1/7/2025: thị xã Chũ cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, thị xã Chũ không còn là đơn vị hành chính, cùng với toàn bộ cấp huyện trên cả nước. Địa bàn thị xã cũ được sắp xếp lại thành các phường, xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, tỉnh hình thành từ việc hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Tên Chũ vẫn được giữ lại trong cách gọi đơn vị mới ở khu vực trung tâm, theo cách nhiều nơi dùng tên địa danh quen thuộc làm tên phường. Tuy nhiên, ranh giới phường, xã mới không trùng hẳn với thị xã sáu tháng; một số xã cũ có thể ghép với xã bên Lục Ngạn. Muốn ghi chính xác, nên tra danh sách sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
Với người làm giấy tờ, có ba mốc: tới hết 2024 ghi huyện Lục Ngạn; từ 1/1 tới 30/6/2025 ghi thị xã Chũ; từ 1/7/2025 ghi phường hoặc xã mới, tỉnh Bắc Ninh. Ba kiểu ghi đều đúng ở thời điểm của nó và cùng chỉ một nơi.
Đối với thương lái hay đối tác ở xa, viết "vùng Chũ – Lục Ngạn, Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh" là đủ hiểu. Tên Lục Ngạn vẫn là thương hiệu của vải thiều, không phụ thuộc vào việc huyện còn hay không.
Đến Chũ: đường đi và lưu ý theo mùa
Chũ nằm trên Quốc lộ 31, cách thành phố Bắc Giang cũ một chặng xe ngắn về phía đông. Vài lưu ý cho người lần đầu đến:
- Từ Hà Nội, đi cao tốc lên Bắc Giang cũ rồi rẽ Quốc lộ 31; xe khách tuyến Hà Nội – Lục Ngạn, Sơn Động đều qua Chũ.
- Mùa vải đường đông xe tải, xe máy chở hàng cồng kềnh, nhất là sáng sớm; nên đi chậm và tránh giờ cao điểm cân vải.
- Muốn xem làm mỳ, nên đi vào những tháng hanh khô cuối năm, khi các cơ sở phơi nhiều nhất.
- Khi vào vườn vải hay cơ sở làm mỳ, hãy hỏi trước; đây là nơi sản xuất, không phải điểm tham quan bán vé.
- Mua vải, mua mỳ nên chọn nơi có địa chỉ rõ ràng, hỏi rõ vải sớm hay vải chính vụ, mỳ làm từ gạo gì.
Lưu trú ở Chũ chủ yếu là nhà nghỉ, khách sạn nhỏ quanh phố. Mùa vải, chỗ ở có thể kín vì thương lái thuê dài ngày; nếu định ở lại, nên gọi đặt trước qua thông tin cơ sở lưu trú công bố.
Ghi địa chỉ vùng Chũ cho đúng: ba mốc cần nhớ
Người ở Chũ có thể gặp ba kiểu ghi địa chỉ trên giấy tờ của chính mình chỉ trong khoảng một năm rưỡi. Cách đối chiếu đơn giản nhất là xem ngày cấp giấy:
- Giấy cấp tới hết 31/12/2024: ghi thị trấn Chũ hoặc tên xã, kèm huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Đây là cách ghi đã dùng suốt mấy chục năm, gặp nhiều nhất trong sổ đỏ, hồ sơ hộ tịch, học bạ.
- Giấy cấp từ 1/1/2025 tới 30/6/2025: ghi phường hoặc xã, kèm thị xã Chũ, tỉnh Bắc Giang. Khoảng thời gian ngắn này thường gặp trong hợp đồng mua bán vải vụ năm 2025, giấy khai sinh của trẻ sinh nửa đầu năm.
- Giấy cấp từ 1/7/2025: ghi phường hoặc xã mới, tỉnh Bắc Ninh, không còn cấp huyện hay thị xã ở giữa. Tên phường, xã mới tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
- Khi một hồ sơ cần cả địa chỉ cũ lẫn mới, ghi địa chỉ mới trước, sau đó ghi chú tên cũ trong ngoặc để người đọc dễ đối chiếu.
Nếu thấy tên thôn, tổ dân phố của mình nằm ở đơn vị mới khác với hàng xóm bên kia đường, đừng vội cho là nhầm: ranh giới mới đôi khi cắt theo đường hay khe suối. Hỏi tại bộ phận một cửa của xã, phường mới là cách chắc chắn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thị xã Chũ được thành lập khi nào?
Thị xã Chũ được thành lập và hoạt động từ 1/1/2025, trên cơ sở thị trấn Chũ và một số xã của huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Đến 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ trên cả nước nên thị xã chỉ tồn tại với tư cách đơn vị cấp huyện khoảng sáu tháng.
Thị xã Chũ cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn thị xã Chũ cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, tỉnh hợp nhất từ Bắc Giang và Bắc Ninh. Thị xã được sắp xếp thành các phường, xã trực thuộc tỉnh; tên và ranh giới cụ thể nên tra trong nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh.
Chũ có phải là Lục Ngạn không?
Chũ vốn là thị trấn huyện lỵ của Lục Ngạn suốt nhiều thập kỷ, nên người ta dùng hai tên gần như thay nhau. Từ 1/1/2025 Chũ tách thành thị xã riêng, phần còn lại vẫn là huyện Lục Ngạn, rồi cả hai cùng thôi là cấp huyện từ 1/7/2025.
Mỳ Chũ làm từ gì?
Mỳ Chũ làm từ gạo, qua các bước ngâm, xay bột nước, tráng bánh, thái sợi và phơi khô dưới nắng. Sợi có màu ngà, dai, ít nát khi nấu. Nghề này gắn với các làng quanh Chũ, làng Thủ Dương thường được nhắc tới nhiều nhất.
Mùa vải ở Chũ vào tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng năm tới tháng bảy dương lịch, vải sớm chín trước, vải thiều chính vụ chín sau. Thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết từng năm, nên nếu muốn đến đúng lúc cao điểm, hãy theo dõi tin mùa vụ của địa phương trước vài tuần.
Giấy tờ ghi thị xã Chũ có cần sửa không?
Không cần tự sửa. Giấy tờ cấp từ 1/1 tới 30/6/2025 ghi thị xã Chũ là đúng thời điểm đó. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi địa chỉ theo xã, phường hiện hành của tỉnh Bắc Ninh; giấy tờ cũ vẫn giữ giá trị theo quy định chung.