Việt Yên là huyện phía tây nam tỉnh Bắc Giang, nằm bên bờ bắc sông Cầu, đối diện đất Bắc Ninh cũ. Năm 2024 huyện lên thị xã Việt Yên, ghi nhận tốc độ công nghiệp hoá rất nhanh. Từ 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ, địa bàn thị xã Việt Yên cũ nay thuộc các phường, xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Ít nơi ở Bắc Giang cũ có hai gương mặt chênh nhau như Việt Yên: một bên là những làng quan họ, làng gốm, làng rượu mấy trăm năm tuổi bên sông Cầu; một bên là những khu công nghiệp lớn với hàng chục nghìn công nhân. Bài này đi qua cả hai, kèm cách đọc địa chỉ qua các lần đổi.
Vị trí và tên gọi: từ huyện Việt Yên tới thị xã
Việt Yên giáp thành phố Bắc Giang cũ ở phía đông, giáp Tân Yên ở phía bắc, Hiệp Hòa ở phía tây, còn phía nam là sông Cầu, bên kia là Bắc Ninh cũ. Quốc lộ 1 và đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn chạy qua, cao tốc Hà Nội – Bắc Giang cũng đi ngang địa bàn. Chính vị trí kẹp giữa Hà Nội, Bắc Ninh và thành phố Bắc Giang đã quyết định số phận công nghiệp của vùng này.
Trước khi lên thị xã, huyện lỵ là thị trấn Bích Động; thị trấn Nếnh là trung tâm thứ hai, nằm gần các khu công nghiệp. Người địa phương vẫn quen gọi "chợ Nếnh", "ngã tư Đình Trám" để chỉ đường hơn là gọi tên xã.
Năm 2024, huyện Việt Yên được nâng lên thị xã, nhiều xã chuyển thành phường. Đây là lần đổi trạng thái hành chính lớn nhất của Việt Yên kể từ khi tái lập tỉnh Bắc Giang năm 1997. Giấy tờ trước đó ghi "huyện Việt Yên"; giấy tờ sau đó tới tháng 6/2025 ghi "thị xã Việt Yên".
Tên Việt Yên đã có từ lâu trong hệ thống hành chính xứ Kinh Bắc, thuộc phủ Bắc Hà xưa. Nhiều làng ở đây vì thế mang dấu ấn văn hoá Kinh Bắc rõ hơn phần còn lại của Bắc Giang cũ.
Vùng quan họ bờ bắc sông Cầu
Dân ca quan họ thường được gắn với Bắc Ninh, nhưng các làng quan họ cổ cũng nằm ở bờ bắc sông Cầu thuộc Bắc Giang cũ, phần lớn trên đất Việt Yên. Năm 2009, UNESCO ghi danh dân ca quan họ Bắc Ninh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại; trong hồ sơ, các làng quan họ gốc trải trên cả hai tỉnh.
Thổ Hà là cái tên quen nhất trong số các làng quan họ phía Bắc Giang. Hội làng mùa xuân có hát canh, hát đối đáp giữa các bọn quan họ nam nữ, mời trầu, kết chạ với làng bạn. Người hát quan họ cổ giữ lề lối riêng: ăn mặc áo tứ thân, khăn mỏ quạ cho nữ, áo the khăn xếp cho nam, hát không nhạc đệm.
Từ sau khi tái lập tỉnh, Bắc Giang mở các lớp truyền dạy quan họ cho thanh thiếu niên ở các làng cổ, ghi âm, sưu tầm các làn điệu. Ở nhiều làng, nghệ nhân lớn tuổi vẫn là người giữ vốn bài bản; lớp trẻ học thêm để hát trong lễ hội và giao lưu.
Với người đến xem, mùa đẹp nhất là tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, khi các làng mở hội. Hãy hỏi trước lịch hội của từng làng, vì không phải năm nào cũng tổ chức to như nhau.
Thổ Hà, làng Vân và chùa Bổ Đà
Làng Thổ Hà nằm trên một doi đất ba mặt giáp sông Cầu, nổi tiếng với nghề gốm đất nung và những ngõ xóm xây bằng gạch, mảnh sành. Đình Thổ Hà là ngôi đình cổ với mái cong và mảng chạm gỗ đẹp, thường được nhắc tới khi nói về kiến trúc đình làng xứ Bắc. Nghề gốm đã thu hẹp nhiều so với xưa, nhiều gia đình chuyển sang làm bánh đa nem, nhưng dấu tích lò gốm và tường sành vẫn còn.
Ngay gần đó là làng Vân, nơi có nghề nấu rượu từ gạo nếp, được truyền miệng qua câu "Làng Vân nấu rượu". Rượu làng Vân nổi tiếng vì nấu kỹ, ủ men riêng; người làng giữ cách làm trong gia đình. Hãy uống có chừng mực và mua ở cơ sở rõ ràng.
Chùa Bổ Đà ở vùng Tiên Sơn là một quần thể kiến trúc cổ hiếm gặp: tường bao bằng đất nện, vườn tháp với nhiều ngọn tháp mộ của các vị sư, khu nhà tổ và nhà tàng bản. Chùa còn lưu giữ nhiều mộc bản cổ dùng để in kinh sách. Cảnh chùa nằm dựa lưng vào núi, nhìn ra cánh đồng.
Ba điểm này có thể đi trong một ngày nếu xuất phát từ thành phố Bắc Giang cũ hoặc từ Bắc Ninh cũ. Đường làng nhỏ, nên đi xe máy hoặc đi bộ vào trong, để ô tô ở bãi đầu làng.
Khu công nghiệp và người đi làm ca
Từ cuối những năm 2000, các khu công nghiệp Quang Châu, Đình Trám, Vân Trung và một số khu, cụm khác lần lượt mọc lên dọc Quốc lộ 1 và cao tốc qua Việt Yên. Các tập đoàn điện tử, linh kiện, may mặc đặt nhà máy ở đây, kéo theo dòng lao động từ khắp Bắc Giang và các tỉnh miền núi phía bắc.
Nhịp sống ở Nếnh, Đình Trám, Quang Châu chạy theo ca làm: sáng sớm và chiều muộn đường đông xe đưa đón công nhân, xe máy. Phòng trọ, quán cơm, chợ tạm, cửa hàng điện thoại mọc kín các làng cũ. Nhiều gia đình nông dân chuyển hẳn sang cho thuê trọ, mở dịch vụ.
Mặt trái là áp lực về nhà ở, trường học cho con công nhân, giao thông và môi trường. Người mới đến nên chọn chỗ trọ gần khu công nghiệp nhưng cách xa đường lớn, hỏi kỹ về điện nước, an ninh, và giữ hợp đồng thuê rõ ràng.
Chính lực kéo công nghiệp này là lý do Việt Yên lên thị xã năm 2024, và cũng khiến khu vực này nằm trong trục kinh tế quan trọng của tỉnh Bắc Ninh mới, nối liền với các khu công nghiệp bên Bắc Ninh cũ.
Từ 1/7/2025: thị xã Việt Yên cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, thị xã Việt Yên không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn thị xã cũ được sắp xếp thành các phường, xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh. Phần đô thị hoá quanh khu công nghiệp chủ yếu thành phường.
Tên các phường, xã mới quy định trong nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh. Nhiều đơn vị lấy tên địa danh quen như Việt Yên, Nếnh hay tên làng lớn, nhưng ranh giới thường gộp nhiều xã, phường cũ. Khi cần ghi đúng, bạn nên tra theo tên xã, phường cũ của mình.
Đối với công nhân và doanh nghiệp, địa chỉ khu công nghiệp có thể giữ tên khu, chỉ đổi phần xã, phường và tỉnh. Hợp đồng lao động, sổ bảo hiểm ghi địa chỉ cũ vẫn hợp lệ; cập nhật khi làm thủ tục mới.
Một chi tiết thú vị là sau sáp nhập, Việt Yên và các làng quan họ bên Bắc Ninh cũ cùng thuộc một tỉnh, giống như thời Hà Bắc. Vùng quan họ hai bờ sông Cầu lại có chung một đơn vị quản lý di sản.
Bánh đa nem Thổ Hà và nghề mới của làng cổ
Khi lò gốm thưa dần, Thổ Hà chuyển sang một nghề cũng cần lửa và nắng: tráng bánh đa nem. Bột gạo được tráng thành những lá bánh mỏng, hấp chín rồi trải lên phên tre phơi kín ngõ, kín sân. Nhiều nhà làm quanh năm, cao điểm vào những tháng cuối năm khi các chợ đầu mối cần hàng cho mâm cỗ Tết. Đến làng vào ngày nắng, bạn sẽ thấy những tấm phên bánh trắng dựng nghiêng dọc tường gạch cũ.
Một số gia đình còn giữ nghề gốm ở quy mô nhỏ, làm chum, vại, đồ lưu niệm hoặc phục dựng mẫu cũ cho người sưu tầm. Mảnh sành, gạch vỡ từ các lò xưa không bị bỏ đi mà được người làng dùng xây tường, xây bờ ao, tạo nên những ngõ xóm màu nâu đỏ đặc trưng.
Ở làng Vân, nghề nấu rượu song hành với chăn nuôi lợn, vì bã rượu là nguồn thức ăn quen thuộc. Cách vận hành khép kín này tồn tại qua nhiều đời trước khi có chăn nuôi công nghiệp. Hai làng nằm cạnh nhau, nên người làng này lấy vợ, gả chồng sang làng kia là chuyện rất thường.
Ghé Việt Yên: lưu ý cho người đi lần đầu
Việt Yên dễ đến vì nằm sát trục giao thông lớn, nhưng các làng cổ lại ở sâu trong đường nhỏ ven sông Cầu. Vài điều nên biết trước:
- Đi từ Hà Nội theo cao tốc, có thể rẽ vào vùng Nếnh, Đình Trám trước rồi theo đường tỉnh xuống phía sông; từ Bắc Ninh cũ có thể qua cầu sông Cầu sang thẳng vùng Thổ Hà, Vân Hà.
- Tránh đi vào giờ tan ca quanh các khu công nghiệp, khi đường gom và ngã tư đông xe đưa đón công nhân.
- Ngõ làng Thổ Hà hẹp, nên gửi ô tô ở đầu làng rồi đi bộ, vừa tiện xem tường gạch, vừa không cản lối người làng chở hàng.
- Mùa hội quan họ là đầu xuân; ngoài mùa hội, có thể hỏi các câu lạc bộ quan họ của làng để biết khi nào có buổi sinh hoạt.
- Mua rượu, bánh đa nem nên chọn hộ làm có tên tuổi trong làng, hỏi rõ cách bảo quản khi mang đi xa.
Nếu muốn nghỉ lại, khu vực quanh trung tâm Việt Yên cũ và thành phố Bắc Giang cũ có nhiều nhà nghỉ, khách sạn phục vụ khách công tác; mùa cao điểm tuyển dụng, phòng gần khu công nghiệp có thể kín.
Câu hỏi thường gặp
Việt Yên lên thị xã từ khi nào?
Huyện Việt Yên được nâng lên thị xã Việt Yên trong năm 2024, nhiều xã chuyển thành phường. Đến 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ trên cả nước, nên thị xã chỉ tồn tại khoảng một năm rưỡi trước khi địa bàn được sắp xếp lại thành phường, xã của tỉnh Bắc Ninh.
Thị xã Việt Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ địa bàn thị xã Việt Yên cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hình thành từ việc hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh. Tên và ranh giới các phường, xã mới cần tra trong danh sách sắp xếp cấp xã chính thức của tỉnh.
Làng Thổ Hà có còn làm gốm không?
Nghề gốm đã thu hẹp nhiều, chỉ còn ít hộ giữ lò hoặc làm sản phẩm lưu niệm, nhiều gia đình chuyển sang làm bánh đa nem và nghề khác. Tuy vậy, ngõ xóm xây bằng gạch, mảnh sành và đình làng cổ vẫn là chứng tích rõ nhất của thời làng gốm thịnh.
Quan họ có ở Bắc Giang không?
Có. Ngoài các làng bên Bắc Ninh cũ, nhiều làng quan họ cổ nằm ở bờ bắc sông Cầu thuộc Bắc Giang cũ, phần lớn trên đất Việt Yên, như Thổ Hà. Khi UNESCO ghi danh dân ca quan họ năm 2009, các làng quan họ gốc trải trên cả hai tỉnh.
Đình Trám, Nếnh có phải là xã không?
Đình Trám là tên khu công nghiệp và ngã tư quen gọi, còn Nếnh từng là thị trấn của huyện Việt Yên rồi thành phường khi lên thị xã. Người địa phương dùng các tên này để chỉ đường hơn là ghi trong giấy tờ, nên cần đối chiếu sang tên phường, xã chính thức.
Chùa Bổ Đà có gì đặc biệt?
Chùa có tường bao bằng đất nện, vườn tháp lớn với nhiều tháp mộ của các vị sư, và kho mộc bản cổ dùng in kinh sách. Kiểu kiến trúc tường đất như vậy hiếm gặp ở miền Bắc. Đến chùa nên mặc lịch sự, giữ yên tĩnh và hỏi trước khi chụp ảnh.