Huyện Yên Mô là đơn vị cấp huyện phía nam Ninh Bình cũ, giữ tên huyện đến 30/6/2025, nằm giữa vùng núi Tam Điệp và đồng bằng ven biển Kim Sơn; thị trấn huyện lỵ là Yên Thịnh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất huyện Yên Mô cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Yên Mô là vùng chuyển tiếp: phía tây là núi đá, đồi và hồ chứa nước; phía đông là đồng chiêm trũng thấp dần ra phía biển. Người ngoài biết Yên Mô qua nem Yên Mạc và nút giao cao tốc ở Mai Sơn. Bài này kể tên gọi, hai nửa địa hình, sản vật, đường sá và điều cần nhớ khi tra giấy tờ.
Tên Yên Mô và những lần gộp tách
Yên Mô là tên huyện có từ thời phong kiến, nằm trong phủ Yên Khánh của tỉnh Ninh Bình thời Nguyễn. Tên huyện được giữ khá ổn định qua các triều, chỉ thay đổi ranh giới khi vùng đất phía nam được khai hoang thêm và khi Kim Sơn ra đời năm 1829 trên vùng bãi bồi kế bên.
Cuối thập niên 1970, theo các tài liệu địa chí, Yên Mô và Yên Khánh nhập thành huyện Tam Điệp. Giai đoạn đó, người Yên Mô làm giấy tờ ghi huyện Tam Điệp, tỉnh Hà Nam Ninh. Khi thị xã Tam Điệp được lập đầu thập niên 1980, một phần đất phía tây vùng này được chuyển cho thị xã. Đến thập niên 1990, huyện Tam Điệp chia lại thành Yên Mô và Yên Khánh.
Từ đó đến tháng 6/2025, Yên Mô giữ tên huyện, có các đợt sắp xếp xã nhỏ. Người tra gia phả, hồ sơ đất nên nhớ: tên huyện Tam Điệp trên giấy tờ cũ có thể là đất Yên Mô; còn một số xã giáp Tam Điệp hiện nay từng có thời thuộc Yên Mô trước khi chuyển sang thị xã.
Tên Yên Mô thường được hiểu theo nghĩa chữ là vùng đất yên ổn, nhưng đó chỉ là cách đọc phổ biến, không có văn bản đặt tên nào giải thích rõ. Người làng quen gọi tắt là đất Yên Mô, phân biệt với đất Yên Khánh bên kia sông Vạc dù hai huyện có thời chung một tên.
Hai nửa địa hình của Yên Mô
Phía tây: núi đá và đồi. Giáp Tam Điệp và Hoa Lư cũ là những dãy núi đá vôi, đồi thấp, thung lũng. Đất ở đây nuôi dê, trồng cây ăn quả, có các hồ chứa nước giữa núi. Cảnh có nét giống vùng Tràng An nhưng ít người biết hơn.
Phía đông: đồng chiêm trũng. Xuống phía đông, đất thấp dần, ruộng trũng, mùa mưa dễ ngập. Ngày trước nhiều nơi chỉ cấy một vụ chiêm; nhờ kênh mương, trạm bơm, nay phần lớn cấy được hai vụ.
Sông và kênh. Sông Vạc chảy phía đông bắc, làm ranh với Yên Khánh. Các kênh dẫn nước từ hồ chứa phía tây chảy xuống đồng phía đông, nối hai nửa của huyện bằng nước tưới.
Giáp biển qua Kim Sơn. Yên Mô không giáp biển nhưng nằm sát Kim Sơn. Một phần đất phía nam là đất bồi cũ, người dân có quan hệ làm ăn, họ hàng với vùng biển kế bên.
Hồ Yên Thắng và các hồ giữa núi
Vùng núi phía tây Yên Mô có những hồ chứa nước lớn nhỏ, được đắp đập từ thời hợp tác xã để giữ nước tưới cho đồng ruộng phía dưới. Hồ Yên Thắng là hồ được nhắc nhiều nhất, mặt nước rộng nằm giữa các khối núi đá vôi, cảnh yên tĩnh. Những năm gần đây quanh hồ có các khu nghỉ dưỡng, sân tập, dịch vụ du lịch.
Với người làng quanh hồ, hồ trước hết là nguồn nước. Mùa khô, nước hồ được xả theo lịch cho các xã phía dưới; mùa mưa, hồ giữ lũ từ núi đổ về. Người làng cũng đánh bắt cá, nuôi cá lồng ở một số hồ theo phép của chính quyền.
Khách muốn đi dạo, đạp xe quanh hồ nên chọn sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh trưa nắng. Một số đoạn bờ hồ thuộc khu dịch vụ có kiểm soát lối vào, nên hỏi trước. Mùa mưa đường đất quanh hồ trơn, cần cẩn thận khi đi xe máy.
Hồ chứa giữa núi cũng có quy định an toàn riêng: không bơi ở chỗ không cho phép, không câu cá ở khu vực cấm, không đi sát mép đập. Mùa mưa, khi hồ xả nước, các đoạn kênh phía dưới chảy xiết, trẻ em không nên ra chơi gần.
Nem Yên Mạc và cái ăn của vùng giáp núi
Nem Yên Mạc là món nổi tiếng nhất của Yên Mô, mang tên làng Yên Mạc. Nem làm từ thịt lợn, bì lợn, thính gạo, gói lá chuối, lá đinh lăng, để vài ngày cho lên men chua nhẹ, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng, chấm tương ớt. Nem được bán ở chợ, quán ven đường và làm quà mang đi xa.
Vì nem là món lên men từ thịt sống, người mua nên chọn nơi làm sạch sẽ, rõ nguồn, bảo quản mát, ăn trong thời hạn người bán dặn. Người có bệnh đường ruột, phụ nữ mang thai nên cân nhắc khi ăn món sống, lên men. Các gia đình làm nem lâu năm thường có cách riêng kiểm soát độ chua, độ an toàn.
Ngoài nem, Yên Mô có dê núi ở vùng giáp Tam Điệp, cá hồ, cá đồng ở vùng trũng, các món từ ốc, cua đồng. Bữa ăn thường ngày của người Yên Mô là cơm, rau, cá kho, canh cua, giống nhiều vùng đồng bằng Bắc Bộ, chỉ thêm một chút sản vật từ núi đá.
Mua nem làm quà đi xa, nên hỏi người bán cách giữ trên đường, thường là để nơi mát, tránh nắng, ăn sớm khi tới nơi. Nem chua quá mức hoặc có mùi lạ thì không nên ăn. Người làm nem lâu năm thường in tên cơ sở trên gói để khách tìm lại lần sau.
Mai Sơn và đường cao tốc
Mai Sơn, vùng phía tây Yên Mô sát Tam Điệp, là nơi đường cao tốc Bắc – Nam đi qua và là điểm đầu của đoạn cao tốc Mai Sơn – Quốc lộ 45 đi vào Thanh Hóa. Nhờ vậy cái tên Mai Sơn xuất hiện trên biển chỉ dẫn cao tốc, được nhiều người đi đường biết dù chưa từng vào Yên Mô.
Đường cao tốc làm thời gian đi Hà Nội, đi Thanh Hóa rút ngắn đáng kể. Vùng quanh nút giao bắt đầu có kho bãi, dịch vụ, đất lên giá. Mặt khác, cao tốc cắt ngang ruộng, làng, một số hộ phải chuyển chỗ ở, đường dân sinh phải làm lại cho người đi cấy, đi chợ.
Ngoài cao tốc, Yên Mô có tỉnh lộ nối với tỉnh lỵ cũ, với Kim Sơn ở phía đông và với Tam Điệp ở phía tây. Thị trấn Yên Thịnh nằm ở giữa huyện, là nơi họp chợ, có trường, bệnh viện huyện và các cơ quan. Từ Yên Thịnh đi đâu trong huyện cũng không xa.
Người đi xe qua nút giao Mai Sơn nên để ý biển chỉ dẫn, vì ở đây các hướng đi Thanh Hóa, đi tỉnh lỵ cũ, đi Tam Điệp tách nhau khá gần. Đi lần đầu nên xem trước lộ trình, tránh rẽ nhầm rồi phải đi một quãng dài mới quay lại được.
Từ 1/7/2025: Yên Mô cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Yên Mô không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới; một số xã mới có thể giữ tên Yên Mô hoặc tên quen của vùng. Muốn biết chính xác xã cũ của mình nay thuộc xã nào, hãy tra danh sách đã công bố hoặc hỏi ủy ban nơi đang ở.
Sau sáp nhập, Yên Mô cũ nằm sâu trong tỉnh Ninh Bình mới, không còn là vùng giáp ranh. Người Yên Mô làm thủ tục cấp tỉnh vẫn về vùng tỉnh lỵ cũ, khoảng cách không đổi nhiều. Việc đi lại giữa Yên Mô và Tam Điệp, Kim Sơn, Hoa Lư cũ vẫn theo những con đường quen.
Với giấy tờ, người Yên Mô cần nhớ: thời gộp ghi huyện Tam Điệp, tỉnh Hà Nam Ninh; sau khi tách ghi huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình; một số xã giáp Tam Điệp có thể từng đổi sang thị xã. Giấy tờ đã cấp theo tên nào vẫn có giá trị theo tên đó; khi làm thủ tục, mang theo tên xã cũ để đối chiếu.
Những tên quen như Yên Mạc, Mai Sơn, Yên Thắng vẫn được dùng làm tên làng, tên hồ, tên nút giao, dù có thể không còn là tên đơn vị hành chính. Khi hỏi đường hay mua bán, nói tên làng cũ vẫn là cách để người địa phương hiểu nhanh nhất.
Làng quê đồng chiêm: lúa, cá và mùa nước
Vùng phía đông Yên Mô xưa là đồng chiêm, ruộng thấp, mùa mưa nước đứng lâu. Người làng cấy lúa chiêm vào mùa khô, mùa nước thì đánh bắt cá, cua, ốc trên đồng. Nhịp sống ấy để lại những món ăn từ cá đồng, cua đồng, và thói quen đi lưới, đi đơm vào mùa nước.
Khi kênh mương, trạm bơm được làm, nhiều cánh đồng chuyển sang cấy hai vụ. Một số chân ruộng quá trũng được chuyển sang đào ao nuôi cá, làm mô hình lúa cá, vườn ao chuồng. Người trẻ đi làm nhà máy, ruộng giao cho người lớn tuổi hoặc cho thuê lại, cơ giới hóa dần thay sức người.
Làng Yên Mô vẫn giữ đình, chùa, nhà thờ họ, lễ hội làng theo mùa. Cổng làng, ao đình, cây đa là hình ảnh quen. Những dịp lễ, người đi làm xa về đông, làng rộn ràng hơn hẳn ngày thường.
Đi làm, đi học: người Yên Mô ở gần và ở xa
Nhờ nằm giữa tỉnh lỵ cũ, Tam Điệp và Kim Sơn, người Yên Mô có nhiều lựa chọn việc làm gần nhà: khu công nghiệp Tam Điệp, các nhà máy quanh tỉnh lỵ, dịch vụ du lịch ở vùng cố đô. Nhiều người đi về trong ngày bằng xe máy.
Học sinh Yên Mô học cấp ba ở các trường trong huyện cũ, học sinh giỏi lên trường chuyên ở tỉnh lỵ. Đi làm xa thì người Yên Mô có mặt ở Hà Nội, các tỉnh phía nam và nước ngoài như nhiều huyện đồng bằng Bắc Bộ khác, gửi tiền về xây nhà, lo việc làng.
Người Yên Mô đi xa thường lập hội đồng hương, hỗ trợ nhau tìm việc, tìm chỗ ở, góp tiền làm đường làng, sửa đình. Những dịp về quê, họ mang theo cách làm ăn mới, nhiều người mở xưởng nhỏ, cửa hàng ngay tại làng, tạo việc cho người ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Yên Mô cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Yên Mô cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, gồm Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định cũ. Huyện không còn là đơn vị hành chính, đất cũ chia thành một số xã của tỉnh.
Thị trấn huyện lỵ Yên Mô là gì?
Thị trấn huyện lỵ của Yên Mô là Yên Thịnh, nằm giữa huyện, có chợ, trường, bệnh viện huyện và các cơ quan. Từ 1/7/2025 không còn thị trấn, đất Yên Thịnh cũ thuộc một xã của tỉnh Ninh Bình mới.
Nem Yên Mạc làm từ gì?
Nem Yên Mạc làm từ thịt lợn, bì lợn, thính gạo, gói lá chuối và lá đinh lăng, để lên men chua nhẹ. Đây là món lên men từ thịt sống, nên chọn nơi làm rõ nguồn và ăn trong thời hạn người bán dặn.
Hồ Yên Thắng nằm ở đâu?
Hồ Yên Thắng nằm ở vùng núi phía tây huyện Yên Mô cũ, giữa các khối núi đá vôi, là hồ chứa nước tưới cho đồng ruộng phía dưới. Quanh hồ có một số khu nghỉ dưỡng, dịch vụ du lịch.
Yên Mô có từng nhập với huyện khác không?
Có. Theo tài liệu địa chí, cuối thập niên 1970 Yên Mô và Yên Khánh nhập thành huyện Tam Điệp, thuộc tỉnh Hà Nam Ninh, rồi tách lại trong thập niên 1990. Một phần đất phía tây từng chuyển sang thị xã Tam Điệp.
Mai Sơn thuộc đâu?
Mai Sơn là vùng phía tây huyện Yên Mô cũ, sát Tam Điệp, nơi cao tốc Bắc – Nam đi qua và là điểm đầu đoạn cao tốc Mai Sơn – Quốc lộ 45. Từ 1/7/2025 vùng này thuộc một xã của tỉnh Ninh Bình mới.