Yên Bình là huyện nằm ở phía đông thành phố Yên Bái, thuộc tỉnh Yên Bái trước 1/7/2025, với huyện lỵ là thị trấn Yên Bình và phần lớn diện tích hồ Thác Bà. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thành năm xã của tỉnh Lào Cai — Yên Bình, Thác Bà, Cảm Nhân, Yên Thành, Bảo Ái — riêng xã Phú Thịnh cũ nhập vào phường Văn Phú.
Hầu như ai nghe tên Yên Bình cũng nghĩ tới hồ Thác Bà: mặt nước rộng, đảo nhấp nhô, nhà máy thủy điện nằm ở cuối hồ. Nhưng huyện cũ còn có đồi chè, rừng trồng, làng chài ven hồ và những thị trấn nhỏ bên quốc lộ. Bài này kể Yên Bình xoay quanh cái hồ đã đổi hẳn diện mạo vùng đất.
Hồ Thác Bà làm thay đổi cả một vùng
Hồ Thác Bà hình thành khi xây đập thủy điện trên sông Chảy vào nửa cuối thập niên 1960. Nước dâng lên ngập các thung lũng, để lại những đỉnh đồi thành đảo. Hồ trải qua nhiều xã của Yên Bình và kéo sang huyện Lục Yên, thường được nhắc là một trong những hồ nhân tạo lớn nhất nước, với hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ.
Khi hồ hình thành, nhiều làng ven sông Chảy phải di dời lên chỗ cao hơn. Cuộc sống của người dân từ trồng lúa ven sông chuyển dần sang đánh bắt cá, nuôi cá lồng, trồng rừng, trồng chè trên đồi. Ở nhiều xã ven hồ, thuyền là phương tiện đi lại quen thuộc như xe máy ở vùng khác.
Ngày nay hồ vừa là nguồn nước cho thủy điện, vừa điều tiết lũ cho hạ du sông Chảy, sông Lô, vừa là điểm du lịch. Mực nước hồ thay đổi theo mùa và theo vận hành của nhà máy, nên bãi ven hồ có lúc lộ ra, có lúc ngập sâu.
Tháng 9/2024, sau bão Yagi, mưa lớn kéo dài làm nước về hồ rất nhanh; nhà máy phải mở nhiều cửa xả đáy để giữ an toàn cho đập, và vùng hạ du sông Chảy, sông Lô phía Tuyên Quang, Phú Thọ chịu ngập. Đợt lũ ấy nhắc người dân ven hồ và hạ du rằng hồ Thác Bà không chỉ là cảnh đẹp mà còn là một công trình điều tiết nước phải được theo dõi sát mỗi mùa mưa bão.
Nhà máy thủy điện Thác Bà
Nhà máy thủy điện Thác Bà ở vùng thị trấn Thác Bà cũ thường được nhắc là nhà máy thủy điện lớn đầu tiên ở miền Bắc, xây dựng trong những năm chiến tranh và phát điện vào đầu thập niên 1970. Với nhiều thế hệ công nhân, kỹ sư, Thác Bà là nơi họ học nghề làm thủy điện trước khi đi xây những công trình lớn hơn.
Thị trấn Thác Bà hình thành quanh khu nhà máy, có khu nhà công nhân, trường học, chợ. Khác với các thị trấn nông nghiệp, ở đây có nhiều gia đình làm việc cho nhà máy và các dịch vụ liên quan. Từ năm 2025, thị trấn Thác Bà cùng các xã Bạch Hà, Hán Đà, Đại Minh, Vũ Linh, Vĩnh Kiên ghép thành xã Thác Bà.
Khu đập và nhà máy là công trình cần bảo vệ, không phải nơi tham quan tự do. Khách đến Thác Bà thường ngắm hồ từ bến thuyền, các điểm du lịch ven hồ, chứ không vào khu vực nhà máy khi chưa được phép.
Người ven hồ: dân tái định cư và nhiều dân tộc
Dân cư Yên Bình là sự đan xen của nhiều lớp người. Trước khi có hồ, ven sông Chảy là các làng người Tày, người Dao, người Kinh làm ruộng và đánh cá. Từ những năm 1960, cùng với các phong trào khai hoang và xây dựng thủy điện, nhiều gia đình gốc đồng bằng lên đây lập nghiệp, làm công nhân, làm nông trường hoặc tự khai phá đồi. Khi hồ tích nước, một phần dân ven sông lại phải dời lên chỗ cao.
Vì vậy, trong cùng một xã có thể gặp những thôn nói giọng đồng bằng, những bản người Tày nhà sàn, những thôn người Dao trên đồi cao, và ở một số nơi có người Cao Lan, người Nùng. Ngày giỗ, ngày Tết của mỗi nhóm khác nhau, món ăn cũng khác: có nhà gói bánh chưng kiểu xuôi, có nhà làm xôi nhiều màu, có nhà làm thịt treo gác bếp.
Nhiều gia đình ven hồ còn giữ câu chuyện về ngôi làng cũ nay nằm dưới mặt nước: cánh đồng, cây đa, bến đò ngày xưa. Những ký ức đó không ghi trong bảng hành chính nào, nhưng là lý do vì sao người Yên Bình gắn bó với hồ theo một cách riêng, vừa coi là kế sinh nhai vừa coi là quê cũ đã chìm.
Đảo, hang và đền trên hồ
Đi thuyền trên hồ Thác Bà, khách thường ghé các đảo có rừng, các bãi cạn, và một số hang động trên đảo đá vôi như hang Thẩm Lé, hang Xuân Long — tên gọi theo cách người địa phương quen dùng. Mùa nước cao, thuyền vào được sát chân hang; mùa nước thấp phải đi bộ một đoạn.
Trên đảo còn có đền thờ gắn với truyền thuyết bà chúa Thác Bà — câu chuyện về người phụ nữ giúp dân vượt thác trên sông Chảy xưa, được kể với nhiều dị bản. Người viết nêu như truyền thuyết dân gian, không khẳng định chi tiết lịch sử.
Một số làng ven hồ làm du lịch cộng đồng: nhà sàn đón khách, bữa cơm cá hồ, chèo thuyền, câu cá. Đi hồ nên chọn thuyền có áo phao, không đi khi trời giông, và giữ sạch hồ — rác nhựa trôi về các vịnh là điều người dân ven hồ rất lo.
Mỗi mùa có một vẻ riêng: mùa xuân nước trong, sương sớm phủ các đảo; mùa hè nước cao, thuyền vào sâu được các lạch nhỏ; cuối thu đầu đông, khi nước rút, bãi ven đảo lộ ra những vạt đất đỏ. Khách đi một ngày thường chọn một hai điểm gần bến, đi hai ngày mới ghé được các đảo xa hơn phía Lục Yên.
Chè, rừng trồng và cá hồ
Đất đồi quanh hồ Thác Bà hợp với chè, keo, bạch đàn, quế và cây ăn quả. Các xã như Cảm Ân, Bảo Ái, Tân Nguyên, Mông Sơn có đồi chè, vườn cây ăn quả xen với rừng trồng. Mùa hái chè, các đồi xanh dọc đường quanh hồ là cảnh quen thuộc.
Nghề cá là nét riêng của Yên Bình: đánh bắt cá tự nhiên trên hồ và nuôi cá lồng ở các vịnh nước sâu. Cá hồ Thác Bà như cá mè, cá trắm, cá chép, cá lăng có mặt ở chợ thành phố Yên Bái và các nhà hàng ven hồ. Nghề này phụ thuộc nhiều vào mực nước và quy định bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Gần thành phố, nhiều người Yên Bình đi làm trong các khu công nghiệp, cơ sở chế biến gỗ, đá, nông sản. Đường từ thành phố đi Thác Bà và quốc lộ chạy qua huyện giúp việc đi lại, buôn bán thuận hơn trước nhiều.
Vùng giáp ranh Tuyên Quang, Phú Thọ
Yên Bình nằm ở rìa đông nam tỉnh Yên Bái cũ, phía đông giáp Tuyên Quang, phía nam giáp vùng Đoan Hùng của Phú Thọ, phía bắc giáp Lục Yên, phía tây giáp thành phố Yên Bái và Trấn Yên. Nhờ vị trí này, huyện là cửa ngõ của tỉnh cũ về phía Tuyên Quang và Phú Thọ: quốc lộ 37 và quốc lộ 70 đều đi qua địa bàn, nối thành phố Yên Bái với các tỉnh lân cận và với vùng Lục Yên, Bảo Yên phía trên.
Vùng giáp ranh có nhiều quan hệ chéo: người Yên Bình lấy vợ lấy chồng bên Tuyên Quang, Đoan Hùng; chợ ven quốc lộ có người các tỉnh cùng họp; con em đi học, đi làm ở cả hai phía. Khi các tỉnh hợp nhất năm 2025, Yên Bình về tỉnh Lào Cai, còn Tuyên Quang hợp với Hà Giang, Phú Thọ hợp với Vĩnh Phúc và Hòa Bình, nên ranh giới hai bên giờ là ranh giới giữa các tỉnh mới lớn hơn.
Với người làm giấy tờ, điều này có nghĩa là một thửa đất hay một hộ khẩu sát ranh cần tra kỹ đơn vị mới: phía Yên Bình cũ ghi tỉnh Lào Cai, còn chỉ cách vài cây số bên kia ranh đã là tỉnh khác.
Yên Bình cũ từ ngày 1/7/2025
Theo bảng đối chiếu sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, các đơn vị mới trên địa bàn Yên Bình cũ gồm những đơn vị dưới đây. Với giấy tờ cụ thể, nên tra thêm danh sách chính thức của tỉnh Lào Cai.
| Đơn vị mới | Gồm các xã, thị trấn cũ |
|---|---|
| Xã Yên Bình | Thị trấn Yên Bình, Đại Đồng, Thịnh Hưng, Tân Hương |
| Xã Thác Bà | Thị trấn Thác Bà, Bạch Hà, Hán Đà, Đại Minh, Vũ Linh, Vĩnh Kiên |
| Xã Cảm Nhân | Cảm Nhân, Ngọc Chấn, Xuân Long |
| Xã Yên Thành | Yên Thành, Phúc Ninh, Phúc An, Mỹ Gia, Xuân Lai |
| Xã Bảo Ái | Bảo Ái, Cảm Ân, Tân Nguyên, Mông Sơn |
| Phường Văn Phú (một phần) | Xã Phú Thịnh cũ |
Hai thị trấn cũ đều giữ tên cho xã mới: thị trấn Yên Bình thành xã Yên Bình, thị trấn Thác Bà thành xã Thác Bà. Riêng xã Phú Thịnh cũ sát thành phố nay ghi là phường Văn Phú, cần đổi cả chữ "xã" thành "phường".
Đi lại và ghi địa chỉ Yên Bình cũ
Từ thành phố Yên Bái, đi về phía đông qua cầu Văn Phú hoặc theo quốc lộ là vào địa bàn Yên Bình cũ; đường lên Thác Bà khoảng vài chục cây số. Từ Hà Nội, đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào thành phố Yên Bái, hoặc đi theo các quốc lộ qua Phú Thọ. Các bến thuyền chính nằm ở khu vực Thác Bà và một số xã ven hồ.
Địa chỉ cũ dạng "xã…, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái" nay ghi tên xã mới theo bảng trên và "tỉnh Lào Cai". Ví dụ người ở xã Hán Đà cũ nay ghi "xã Thác Bà, tỉnh Lào Cai"; người ở xã Phú Thịnh cũ ghi "phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai".
Sổ đỏ, giấy khai sinh, bằng cấp ghi địa chỉ cũ vẫn có giá trị. Khi có giao dịch hoặc cần xác nhận, mang bản gốc tới bộ phận một cửa của xã, phường mới để được hướng dẫn. Với các xã mới rộng như Thác Bà, ghép từ sáu đơn vị cũ, nên hỏi trước trụ sở và lịch tiếp dân để khỏi đi nhầm chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Yên Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Thuộc tỉnh Lào Cai, sau khi Yên Bái và Lào Cai hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ thành năm xã Yên Bình, Thác Bà, Cảm Nhân, Yên Thành, Bảo Ái; xã Phú Thịnh cũ nhập vào phường Văn Phú.
Hồ Thác Bà thuộc huyện nào?
Phần lớn hồ thuộc huyện Yên Bình cũ, một phần kéo sang huyện Lục Yên cũ, cả hai nay đều thuộc tỉnh Lào Cai. Hồ hình thành khi xây đập thủy điện trên sông Chảy.
Thị trấn Thác Bà nay là xã nào?
Thị trấn Thác Bà cũ cùng các xã Bạch Hà, Hán Đà, Đại Minh, Vũ Linh, Vĩnh Kiên ghép thành xã Thác Bà của tỉnh Lào Cai. Tên thị trấn, gắn với nhà máy thủy điện, được giữ làm tên xã mới.
Thủy điện Thác Bà có gì đặc biệt?
Nhà máy thủy điện Thác Bà thường được nhắc là nhà máy thủy điện lớn đầu tiên ở miền Bắc, phát điện vào đầu thập niên 1970; ngoài phát điện, hồ còn điều tiết lũ cho hạ du.
Đi hồ Thác Bà cần lưu ý gì?
Chọn thuyền có áo phao, không đi khi trời giông, hỏi trước mực nước nếu muốn vào hang trên đảo, và không xả rác xuống hồ. Khu đập, nhà máy không phải nơi tham quan tự do.
Xã Phú Thịnh cũ nay ghi địa chỉ thế nào?
Xã Phú Thịnh cũ của Yên Bình nay thuộc phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai. Khi đổi giấy tờ cần ghi "phường Văn Phú" thay cho "xã Phú Thịnh, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái".