Thành phố Yên Bái là tỉnh lỵ của tỉnh Yên Bái trước 1/7/2025, nằm trên hai bờ sông Hồng. Đô thị này làm tỉnh lỵ từ năm 1900, là tỉnh lỵ tỉnh Hoàng Liên Sơn giai đoạn 1976–1991, lên thành phố năm 2002. Từ 1/7/2025, địa bàn cũ thành bốn phường Yên Bái, Nam Cường, Văn Phú, Âu Lâu của tỉnh Lào Cai, và khu vực này là trung tâm hành chính của tỉnh mới.
Người đi tàu Hà Nội – Lào Cai biết Yên Bái qua sân ga; người học lịch sử biết qua cuộc khởi nghĩa năm 1930; người ở các huyện vùng cao biết nó là nơi xuống khám bệnh, đi thi, làm giấy tờ cấp tỉnh. Bài này kể đô thị ấy lớn lên thế nào, mở rộng sang các xã lân cận ra sao và địa chỉ cũ nay đọc theo phường nào.
Từ một làng ven sông thành tỉnh lỵ
Trước năm 1900, Yên Bái là tên một làng nhỏ bên bờ sông Hồng, có bến thuyền và mấy quả đồi thấp. Khi lập tỉnh, người Pháp chọn nơi này vì nằm giữa đường thủy và đường bộ từ Hà Nội lên Lào Cai, lại có đồi cao ráo để dựng tòa sứ, trại lính. Tên làng thành tên tỉnh lỵ rồi tên tỉnh, và hơn một thế kỷ sau lại thành tên một phường.
Đường sắt Hà Nội – Lào Cai làm xong đầu thế kỷ XX đã kéo phố chợ về quanh ga. Người Kinh từ đồng bằng lên buôn bán, làm công; người Hoa mở hiệu; dân các làng xung quanh mang lâm sản ra chợ. Bố cục chạy dọc sông, dọc đường ray ấy vẫn còn đọc được trong khu lõi trung tâm: các trục phố gần song song với sông, cắt ngang bằng những con dốc lên đồi.
Trong hai cuộc kháng chiến, thị xã nhiều lần bị tàn phá; thời chống Mỹ, ga và cầu là mục tiêu ném bom. Sau mỗi lần, người dân sơ tán ra làng ven rồi trở về dựng lại. Phần lớn nhà cửa, đường sá hiện nay hình thành sau năm 1975, đặc biệt từ khi thị xã làm tỉnh lỵ của tỉnh Hoàng Liên Sơn rộng lớn.
Khởi nghĩa năm 1930 và công viên Yên Hòa
Đêm 9 rạng sáng 10/2/1930, lực lượng của Việt Nam Quốc dân đảng tấn công trại lính ở tỉnh lỵ Yên Bái, mở đầu cuộc khởi nghĩa mang tên đô thị này. Cuộc nổi dậy bị dập tắt nhanh chóng. Tháng 6/1930, Nguyễn Thái Học cùng nhiều đồng chí bị xử tử ngay tại Yên Bái.
Khu mộ Nguyễn Thái Học và các liệt sĩ khởi nghĩa nằm trong công viên Yên Hòa, giữa khu dân cư trung tâm. Công viên có hồ nước, cây xanh, là chỗ người dân đi bộ buổi sáng, buổi tối; dịp kỷ niệm khởi nghĩa thường có lễ dâng hương. Với khách từ xa, đây là điểm nên ghé đầu tiên để hiểu vì sao tên Yên Bái quen với người học sử khắp cả nước.
Tên Nguyễn Thái Học về sau được đặt cho một trục đường chính và một phường của thành phố. Sau năm 2025 phường Nguyễn Thái Học không còn là đơn vị riêng, nhưng con đường vẫn giữ tên, và người địa phương vẫn quen gọi khu vực đó theo tên phường cũ khi chỉ đường.
Lên thành phố năm 2002 và những lần mở rộng
Khi tỉnh Yên Bái tái lập năm 1991, thị xã Yên Bái tiếp tục làm tỉnh lỵ. Năm 2002, thị xã được nâng lên thành phố thuộc tỉnh. Khi ấy thành phố gồm các phường lõi như Hồng Hà, Nguyễn Thái Học, Yên Ninh, Minh Tân, Đồng Tâm, Yên Thịnh, Nam Cường và một số xã ven.
Những năm sau đó, thành phố nhận thêm xã của các huyện bên cạnh để có đất phát triển, chủ yếu từ Trấn Yên và Yên Bình. Bờ bên kia sông Hồng với các xã Âu Lâu, Giới Phiên và khu Hợp Minh thuộc về thành phố, cùng các xã phía đông như Văn Phú, Tân Thịnh.
Kết quả là trước 7/2025, thành phố Yên Bái rộng hơn thị xã cũ nhiều lần, có cả phố đông đúc, khu đô thị mới, đồi chè và ao cá. Người ở xã ven đô vẫn làm ruộng, trồng chè, nuôi cá, nhưng con cái đi làm trong phố, nên nếp sống nửa thành thị nửa nông thôn là chuyện thường gặp.
Bốn phường mới từ ngày 1/7/2025
Theo bảng đối chiếu sắp xếp năm 2025, địa bàn thành phố Yên Bái cũ cùng một vài xã của huyện lân cận được ghép thành bốn phường như dưới đây.
| Phường mới | Ghép từ phường, xã cũ | Khu vực quen thuộc |
|---|---|---|
| Phường Yên Bái | Yên Ninh, Nguyễn Thái Học, Minh Tân, Hồng Hà, Đồng Tâm | Khu lõi, ga Yên Bái, công viên Yên Hòa |
| Phường Nam Cường | Nam Cường, Tuy Lộc, Minh Bảo và xã Cường Thịnh của Trấn Yên cũ | Hồ Nam Cường, các khu dân cư mới |
| Phường Văn Phú | Yên Thịnh, Văn Phú, Tân Thịnh và xã Phú Thịnh của Yên Bình cũ | Khu Yên Thịnh, cầu Văn Phú |
| Phường Âu Lâu | Hợp Minh, Âu Lâu, Giới Phiên và xã Minh Quân của Trấn Yên cũ | Bờ bên kia sông, lối lên cao tốc |
Như vậy ba trong bốn phường nhận thêm một xã của huyện lân cận. Người ở Cường Thịnh, Minh Quân hay Phú Thịnh trước đây ghi địa chỉ thuộc huyện Trấn Yên hoặc Yên Bình, nay là cư dân phường. Ngược lại, phường Yên Bái mới chỉ là khu lõi, không bao trùm toàn bộ thành phố cũ, nên đừng ghi "phường Yên Bái" cho mọi địa chỉ trong thành phố cũ.
Sông Hồng, những cây cầu và mùa lũ
Sông Hồng chia đô thị thành hai bờ. Bờ tả có khu lõi, ga và phần lớn cơ quan; bờ hữu là vùng Âu Lâu, Giới Phiên, nơi có lối lên cao tốc Nội Bài – Lào Cai. Nối hai bờ có cầu Yên Bái, cầu Văn Phú và cầu Tuần Quán, ba cái tên người dân nhắc hằng ngày khi chỉ đường. Giờ tan tầm, qua cầu là đoạn đông nhất của thành phố.
Sống cạnh sông lớn thì phải sống chung với nước lên. Các khu thấp ven sông và ven những con ngòi đổ ra sông hay ngập khi thượng nguồn mưa lớn kéo dài. Tháng 9/2024, hoàn lưu bão Yagi làm nước sông Hồng lên rất cao, nhiều khu dân cư ở thành phố Yên Bái khi đó bị ngập sâu, nhiều nhà phải sơ tán, giao thông bị chia cắt nhiều ngày.
Sau trận lũ đó, người dân và các cửa hàng ở khu ven sông cân nhắc kỹ hơn chuyện kê đồ, đặt kho, chọn nhà. Người mới chuyển đến nên hỏi hàng xóm mức nước các mùa lũ trước ở đúng con phố mình định ở, và theo dõi thông báo mực nước của cơ quan chức năng vào mùa mưa.
Trung tâm của tỉnh Lào Cai mới
Từ năm 2025, khu vực thành phố Yên Bái cũ là nơi đặt trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh Lào Cai mới. Nhiều cơ quan cấp tỉnh làm việc tại đây; một phần cán bộ từ thành phố Lào Cai cũ chuyển về. Lượng người đến hội họp, làm việc tăng làm cho các dịch vụ ăn uống, lưu trú, đi lại quanh khu cơ quan nhộn nhịp hơn hẳn.
Với người ở các xã vùng cao như Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Lục Yên cũ, đô thị này vẫn là nơi xuống khám bệnh tuyến tỉnh, mua sắm lớn và làm những việc phải lên tỉnh. Với người ở vùng Lào Cai cũ, giờ lại có thêm lý do để xuôi về Yên Bái. Tuyến cao tốc dọc sông Hồng làm quãng đường giữa hai đầu tỉnh dễ đi hơn nhiều so với thời Hoàng Liên Sơn.
Thay đổi về trụ sở cụ thể của từng cơ quan, tuyến xe buýt hay giờ tiếp dân nên theo dõi qua thông báo chính thức của tỉnh. Trong giai đoạn chuyển tiếp, một số cơ quan có thể còn làm việc ở trụ sở cũ, nên trước khi đi xa làm hồ sơ, gọi điện hỏi trước là cách tiết kiệm thời gian nhất.
Đi lại, ăn uống và ghi địa chỉ
Từ Hà Nội lên, đường nhanh nhất là cao tốc Nội Bài – Lào Cai, rẽ ở nút giao gần thành phố rồi qua cầu về khu trung tâm. Tàu hỏa tuyến Hà Nội – Lào Cai dừng ở ga Yên Bái, phù hợp với người không tự lái. Xe khách từ các bến ở Hà Nội lên Yên Bái chạy nhiều chuyến trong ngày; giờ chạy và giá vé thay đổi theo nhà xe nên hỏi trực tiếp.
Ăn ở đây mang dấu ấn của cả tỉnh cũ: bánh đa, miến đao Giới Phiên từ bờ bên kia sông, cá hồ Thác Bà, thịt trâu gác bếp và xôi nếp từ vùng Mường Lò, Tú Lệ mang xuống. Chợ trong phố là nơi gặp đủ sản vật các vùng, nhất là buổi sáng.
Khi ghi địa chỉ, bỏ hai tầng cũ "thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái", thay bằng tên phường mới và "tỉnh Lào Cai". Tên đường giữ nguyên. Trong giai đoạn đầu, nên ghi kèm một mốc quen như gần ga, gần công viên Yên Hòa, gần cầu Văn Phú để người giao hàng tìm đúng, vì bản đồ trên điện thoại chưa cập nhật đồng đều.
Vùng ven đô: miến đao, chè và những làng còn giữ nếp quê
Ra khỏi khu lõi vài cây số là gặp nếp sống khác hẳn. Bên kia sông, vùng Giới Phiên nổi tiếng với nghề làm miến từ củ dong riềng, người địa phương gọi là miến đao. Mùa làm miến rộ vào những tháng khô, khi các sân phơi trải đầy phên miến; sản phẩm được bán khắp tỉnh và mang đi làm quà.
Ở các xã ven phía nam và phía đông như Tuy Lộc, Minh Bảo, Tân Thịnh cũ, đồi chè xen giữa khu dân cư mới, nhiều gia đình vẫn hái chè, nuôi cá ao, trồng rau bán cho chợ trong phố. Nhịp làm ăn của họ gắn chặt với đô thị: sáng mang hàng ra chợ, chiều về chăm vườn, con cái đi học, đi làm ở khu trung tâm.
Những làng ven đô này cũng là nơi còn đình, đền làng, giếng cổ và các lễ hội đầu xuân quy mô nhỏ. Khách muốn hiểu đô thị Yên Bái không chỉ qua phố xá có thể đạp xe một vòng qua các làng bên kia sông vào sáng sớm, ghé xưởng làm miến xem quy trình, nhưng nên hỏi chủ nhà trước khi vào sân phơi hay chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Yên Bái cũ nay thuộc tỉnh nào?
Thuộc tỉnh Lào Cai, hợp nhất từ Lào Cai và Yên Bái theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn thành phố cũ nay là bốn phường Yên Bái, Nam Cường, Văn Phú, Âu Lâu, và đây là nơi đặt trung tâm hành chính của tỉnh mới.
Thị xã Yên Bái lên thành phố năm nào?
Năm 2002, khi tỉnh Yên Bái đã tái lập được hơn mười năm. Trước đó, thị xã Yên Bái là tỉnh lỵ của tỉnh Yên Bái từ năm 1900 và của tỉnh Hoàng Liên Sơn trong giai đoạn 1976 đến 1991.
Nhà ở phường Hồng Hà cũ nay ghi phường nào?
Ghi phường Yên Bái. Phường mới này ghép từ Hồng Hà, Yên Ninh, Nguyễn Thái Học, Minh Tân và Đồng Tâm, tức khu lõi quanh ga và công viên Yên Hòa. Tên đường, số nhà giữ nguyên, chỉ đổi dòng tên phường và tên tỉnh.
Mộ Nguyễn Thái Học ở đâu trong thành phố Yên Bái cũ?
Khu mộ Nguyễn Thái Học và các liệt sĩ khởi nghĩa Yên Bái năm 1930 nằm trong công viên Yên Hòa ở khu trung tâm, nay thuộc phường Yên Bái. Đây là di tích lịch sử, khách đến tham quan nên ăn mặc chỉnh tề và giữ trật tự.
Xã Phú Thịnh của Yên Bình cũ nay là xã hay phường?
Xã Phú Thịnh cũ không còn là xã riêng mà được ghép vào phường Văn Phú cùng với Yên Thịnh, Văn Phú, Tân Thịnh. Người ở đây nay ghi địa chỉ phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai, không còn ghi huyện Yên Bình.
Ở khu thành phố Yên Bái cũ có bị ngập không?
Một số khu thấp ven sông Hồng và ven các ngòi có nguy cơ ngập khi mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn, như trận lũ sau bão Yagi tháng 9/2024. Trước khi thuê hoặc mua nhà, nên hỏi hàng xóm về mức nước các năm trước ở đúng khu đó.