Huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái cũ: vùng đá quý bên sông Chảy và đầu hồ Thác Bà

Lục Yên là huyện ở góc đông bắc tỉnh Yên Bái trước 1/7/2025, nằm dọc sông Chảy, phía nam giáp phần thượng hồ Thác Bà; huyện lỵ là thị trấn Yên Thế. Huyện nổi tiếng cả nước vì mỏ đá quý và chợ đá ở Yên Thế. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành sáu xã Lục Yên, Khánh Hòa, Lâm Thượng, Mường Lai, Phúc Lợi, Tân Lĩnh thuộc tỉnh Lào Cai.

Người ngoài nghe Lục Yên thường nghĩ ngay tới hồng ngọc, nhưng với người sống ở đây, Lục Yên trước hết là thung lũng sông Chảy với ruộng lúa, bản Tày nhà sàn, đồi quế và mặt hồ. Bài này kể vùng đất ấy theo thứ tự người địa phương hay kể: con sông, con người, rồi mới tới đá.

Thung lũng sông Chảy giữa hai tỉnh cũ

Sông Chảy bắt nguồn từ vùng núi phía bắc, chảy qua Lục Yên rồi đổ vào hồ Thác Bà trước khi xuôi về phía Phú Thọ. Thung lũng sông tạo ra một dải ruộng tương đối bằng giữa hai bên đồi núi đá vôi và núi đất. Phía đông huyện giáp vùng Tuyên Quang, phía bắc giáp vùng Lào Cai cũ, nên Lục Yên giống một hành lang nối ba tỉnh cũ.

Thời phong kiến, vùng này có tên châu Lục Yên và được nhiều sách địa chí xếp vào phạm vi tỉnh Tuyên Quang. Khi tỉnh Yên Bái được lập năm 1900, Lục Yên về Yên Bái và từ đó đi cùng tỉnh này qua các thời kỳ Hoàng Liên Sơn, tái lập năm 1991, tới ngày bỏ cấp huyện. Chính vì lịch sử này mà quan hệ họ hàng, chợ búa giữa Lục Yên với các xã phía Tuyên Quang vẫn rất gần.

Địa hình chia huyện thành hai phần: vùng thung lũng ven sông với thị trấn và các xã lúa, và vùng đồi núi xung quanh trồng quế, keo, chè, có các bản người Dao. Phía nam, nhiều xã có đất ven hồ, sống thêm nhờ nuôi cá và vận chuyển trên mặt nước.

Người Tày và những bản nhà sàn

Người Tày là cộng đồng đông nhất ở Lục Yên, sống tập trung ở thung lũng sông Chảy và các xã quanh thị trấn. Bản Tày thường có nhà sàn dựa lưng vào đồi, nhìn ra cánh đồng, có cọn nước hoặc mương dẫn nước vào ruộng. Hát then, đàn tính, các nghi lễ nông nghiệp đầu năm vẫn được duy trì trong nhiều bản.

Bên cạnh người Tày có người Dao, người Nùng, người Kinh và một số dân tộc khác. Người Dao sống ở các xã vùng cao hơn, gắn với nghề trồng quế, làm thuốc nam và trang phục thêu tay. Người Kinh tập trung ở thị trấn và dọc đường lớn, làm buôn bán, dịch vụ, và một phần lớn trong số đó gắn với nghề đá.

Ẩm thực Lục Yên mang nét Tày rõ rệt: xôi nhiều màu, bánh gio, khâu nhục ngày lễ, cá sông, cá hồ chế biến theo nhiều cách. Khách đến dịp Tết hay mùa lễ hội sẽ thấy các bản tổ chức lễ xuống đồng, hội chợ nhỏ ở trung tâm xã, nơi người các bản gặp nhau mua bán và giao lưu văn nghệ.

Mỏ đá quý và chợ đá Yên Thế

Từ cuối thập niên 1980, vùng Lục Yên được biết đến với các mỏ đá quý, nổi bật là ruby, sapphire và spinel, cùng nhiều loại đá bán quý khác. Tin đồn tìm được đá đẹp từng kéo người khắp nơi đổ về đào đãi, tạo ra một giai đoạn sôi động và khá hỗn loạn. Sau đó, việc khai thác được quản lý chặt hơn, phần lớn diện tích mỏ thuộc quyền của các đơn vị được cấp phép.

Chợ đá quý ở thị trấn Yên Thế họp buổi sáng, người bán bày đá thô, đá đã mài trên khay nhỏ, người mua soi đèn, nhìn kính lúp, mặc cả bằng những từ ngữ riêng của nghề. Đây là điểm khách hay ghé khi qua Lục Yên. Xung quanh còn có các xưởng mài, chế tác trang sức, làm tranh đá và tượng đá trang trí.

Lời khuyên của người trong nghề cho khách lạ khá thẳng: đừng mua viên đá đắt tiền chỉ dựa vào lời người bán hay vẻ ngoài lấp lánh. Đá tổng hợp, đá xử lý nhiệt hoặc đá loại khác trộn lẫn là chuyện có thật ở mọi chợ đá. Với món giá trị lớn, nên yêu cầu giấy kiểm định của đơn vị kiểm định uy tín, hoặc chỉ mua để làm kỷ niệm với giá mình chấp nhận được.

Nghề đá cũng thay đổi bộ mặt thị trấn: nhà cửa mọc lên nhanh, nhiều cửa hàng trưng bày đá, tranh đá, đồ trang sức dọc phố chính. Bên cạnh người buôn bán, có cả lớp thợ mài, thợ chế tác tay nghề cao, học nghề từ người đi trước. Với họ, giá trị nằm ở khả năng nhìn ra một viên đá thô đáng mài, và ở đôi tay làm cho viên đá ấy sáng lên.

Hồ Thác Bà ở phía nam và những xã ven nước

Phần phía nam Lục Yên chạm vào đầu hồ Thác Bà, nơi sông Chảy đổ vào lòng hồ. Khi hồ thủy điện hình thành từ cuối thập niên 1960 đầu 1970, nhiều làng ruộng thấp bị ngập, người dân phải dời lên đồi. Những câu chuyện di dân thời đó vẫn được người lớn tuổi ở các xã ven hồ kể lại.

Hiện nay, mặt hồ là nơi nuôi cá lồng, đánh bắt cá tự nhiên và đi lại bằng thuyền giữa các xóm đảo. Cá hồ, tôm, các món cá nướng, cá kho là đặc sản người đi Lục Yên hay mua. Phong cảnh hồ với các đảo đồi phủ cây xanh cũng hút khách, dù phần lớn dịch vụ du lịch hồ nằm phía Yên Bình cũ.

Người sống ven hồ phụ thuộc nhiều vào mực nước. Mùa nước cạn, bãi ven lộ ra, có thể trồng ngô, đậu; mùa nước lên, đường ven hồ có đoạn ngập. Khách tự đi thuyền nên chọn chủ thuyền địa phương có áo phao và tránh ra hồ khi có gió lớn hoặc mưa giông.

Lục Yên cũ từ ngày 1/7/2025

Theo bảng đối chiếu sắp xếp năm 2025, các xã, thị trấn của Lục Yên cũ được ghép thành sáu xã mới.

Chợ đá quý và khu trung tâm thị trấn Yên Thế cũ nay nằm trong xã Lục Yên. Xã Trung Tâm của Lục Yên cũ nay thuộc xã Phúc Lợi, đừng nhầm với phường Trung Tâm ở Nghĩa Lộ. Nếu xã cũ của bạn không thấy trong bảng, có thể nó đã nhập vào xã khác trong đợt sắp xếp 2019–2020; hỏi chính quyền xã mới gần nhất để chắc chắn.

Đi Lục Yên và đọc địa chỉ cũ

Lục Yên không nằm trên trục sông Hồng nên đường đi khác với phần lớn tỉnh cũ. Từ trung tâm tỉnh, có thể đi qua vùng Yên Bình rồi theo các đường dọc hồ Thác Bà lên phía bắc; từ phía Tuyên Quang, có đường sang qua vùng giáp ranh. Đường đồi nhiều khúc cua, mùa mưa có đoạn sạt lở nhỏ, nên đi ban ngày và hỏi tình trạng đường trước.

Thị trấn Yên Thế cũ có nhà nghỉ, quán ăn, chợ; các xã xa trung tâm dịch vụ ít hơn. Người đến xem chợ đá nên tới sớm vì chợ đông nhất vào buổi sáng. Muốn vào bản Tày hay lên vùng quế, nên nhờ người địa phương dẫn đường để biết lối và được giới thiệu với chủ nhà.

Với giấy tờ, địa chỉ cũ "xã…, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái" nay chuyển thành "xã mới…, tỉnh Lào Cai", bỏ tầng huyện. Hợp đồng mua bán đá, giấy phép kinh doanh có địa chỉ cũ vẫn có giá trị, nhưng khi cập nhật hồ sơ doanh nghiệp, hóa đơn, nên ghi theo tên xã mới để tránh trả về.

Quế, keo và kinh tế đồi rừng

Ngoài đá quý, phần lớn người dân Lục Yên sống bằng đồi rừng. Các xã vùng đồi trồng quế, keo, bạch đàn, xen chè và cây ăn quả. Quế là cây đem lại thu nhập ổn định cho nhiều gia đình người Dao, người Tày: vỏ quế bóc theo mùa, phơi khô bán cho thương lái hoặc các cơ sở sơ chế; lá, cành quế được cất tinh dầu. Một vườn quế phải trồng nhiều năm mới cho bóc vỏ, nên người trồng thường tính chuyện quế như tính chuyện để dành cho con cái.

Keo và bạch đàn là cây trồng rừng sản xuất phổ biến, khai thác theo chu kỳ để bán gỗ nguyên liệu cho các xưởng bóc gỗ, ép ván trong vùng. Kinh tế đồi rừng giúp nhiều hộ thoát nghèo nhưng cũng đặt ra câu hỏi về độ che phủ rừng tự nhiên và nguy cơ sạt lở khi mưa lớn, nhất là ở những sườn dốc vừa khai thác trắng.

Ở thung lũng, lúa nước vẫn là cây chính, thêm ngô, sắn, rau màu vụ đông. Nhiều gia đình nuôi lợn, gà thả đồi, trâu bò, nuôi cá ao và cá lồng ven hồ. Khi người trẻ đi làm công nhân ở các khu công nghiệp miền xuôi, người già và phụ nữ ở lại giữ vườn, giữ ruộng, nên vào dịp Tết bản làng mới đông đủ.

Với người muốn làm ăn ở Lục Yên, thông tin quan trọng nhất là nguồn gốc đất: đất rừng sản xuất, đất giao khoán, đất ven hồ có những quy định riêng. Trước khi mua bán hay thuê đất trồng cây lâu năm, nên hỏi bộ phận địa chính của xã mới và kiểm tra giấy tờ kỹ.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Lục Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?

Thuộc tỉnh Lào Cai, sau khi Yên Bái và Lào Cai hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ nay chia thành sáu xã Lục Yên, Khánh Hòa, Lâm Thượng, Mường Lai, Phúc Lợi và Tân Lĩnh.

Thị trấn Yên Thế của Lục Yên nay là xã nào?

Thị trấn Yên Thế cũ cùng các xã Liễu Đô, Minh Xuân, Yên Thắng ghép thành xã Lục Yên. Đừng nhầm với vùng Yên Thế của Bắc Giang cũ, nơi gắn với khởi nghĩa Hoàng Hoa Thám, hai nơi hoàn toàn khác nhau.

Chợ đá quý Lục Yên họp lúc nào?

Chợ đá ở trung tâm Yên Thế cũ thường đông nhất vào buổi sáng. Lịch họp và quy mô có thể thay đổi theo mùa và theo quy định quản lý của địa phương, nên khách muốn xem nên hỏi người dân hoặc cơ sở lưu trú trước khi đến.

Mua đá quý ở Lục Yên có an toàn không?

Mua làm kỷ niệm với giá nhỏ thì không đáng lo, nhưng với viên đá giá trị lớn nên có giấy kiểm định của đơn vị kiểm định uy tín. Đá tổng hợp hoặc đá đã xử lý có thể trông giống đá tự nhiên, mắt thường khó phân biệt.

Lục Yên trước đây thuộc tỉnh Tuyên Quang phải không?

Thời phong kiến, châu Lục Yên được nhiều sách địa chí xếp vào vùng Tuyên Quang. Từ khi tỉnh Yên Bái lập năm 1900, Lục Yên thuộc Yên Bái, qua giai đoạn Hoàng Liên Sơn, rồi lại thuộc Yên Bái từ năm 1991 tới năm 2025.

Xã Trung Tâm của Lục Yên cũ nay thuộc đâu?

Xã Trung Tâm cũ cùng Phúc Lợi và Trúc Lâu ghép thành xã Phúc Lợi của tỉnh Lào Cai. Tên này hay bị nhầm với phường Trung Tâm ở Nghĩa Lộ cũ, nên khi điền biểu mẫu cần ghi rõ xã mới.