Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Yên Bái có chín đơn vị cấp huyện: thành phố Yên Bái, thị xã Nghĩa Lộ và bảy huyện Lục Yên, Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Trấn Yên, Văn Chấn, Văn Yên, Yên Bình. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Yên Bái hợp nhất với Lào Cai thành tỉnh Lào Cai mới, trung tâm hành chính đặt tại khu vực thành phố Yên Bái cũ; cùng lúc, cấp huyện bị bỏ trên cả nước.
Tên tỉnh trên giấy tờ mới là Lào Cai, nhưng người ở Lục Yên hay Văn Chấn vẫn nói "quê Yên Bái", và nói vậy không sai về địa lý lẫn lịch sử. Bài này đi từ lúc tỉnh được lập, qua giai đoạn tỉnh Nghĩa Lộ và Hoàng Liên Sơn, tới chín đơn vị cấp huyện cuối cùng, rồi chỉ cách đọc một địa chỉ cũ cho đúng sau ngày đổi. Mỗi đơn vị có bài riêng trong danh mục này. Ở đây viết "huyện X cũ" khi nói về thời gian sau tháng 7/2025, vì huyện không còn là cấp hành chính nữa.
Trước năm 1900: phủ Quy Hóa và các châu miền núi
Vùng đất của Yên Bái cũ nằm ở trung lưu sông Hồng, nơi sông bắt đầu rời núi để chảy về trung du. Thời phong kiến, phần lớn vùng này thuộc phủ Quy Hóa của trấn, rồi tỉnh Hưng Hóa; phía tây là châu Văn Chấn với cánh đồng Mường Lò, phía đông bắc theo sông Chảy là các vùng gắn với Tuyên Quang. Việc cai quản vùng cao chủ yếu qua các dòng họ thủ lĩnh người Thái, người Tày; triều đình nắm qua chức tước và cống nạp.
Dấu vết người cổ ở vùng này có từ rất sớm. Thạp đồng Đào Thịnh, tìm thấy ở xã Đào Thịnh ven sông Hồng thuộc huyện Trấn Yên, là một hiện vật thời văn hóa Đông Sơn thường được nhắc trong sách địa chí như bằng chứng vùng trung lưu sông Hồng đã có cư dân sinh sống và giao lưu với đồng bằng từ hơn hai nghìn năm trước.
Những cái tên Trấn Yên, Văn Chấn, Lục Yên, Yên Bình đều đã xuất hiện trong hệ thống hành chính thời Nguyễn dưới dạng huyện, châu hoặc phủ, dù phạm vi không trùng với huyện của thế kỷ XX. Khi đọc thư tịch cũ, nên coi đó là tên vùng chứ đừng đặt chồng lên ranh giới huyện năm 2025.
Tỉnh Yên Bái thời Pháp và cuộc khởi nghĩa năm 1930
Tỉnh Yên Bái được lập năm 1900, lấy tên một làng ven sông Hồng được chọn làm tỉnh lỵ. Tỉnh mới ghép các vùng cắt từ Hưng Hóa và Tuyên Quang, nằm đúng trên con đường người Pháp mở lên Lào Cai và Vân Nam. Đường sắt Hà Nội – Lào Cai hoàn thành đầu thế kỷ XX chạy dọc bờ sông, biến tỉnh lỵ thành một ga lớn và một điểm trung chuyển hàng hóa giữa miền xuôi với miền núi.
Đêm 9 rạng sáng 10/2/1930, Việt Nam Quốc dân đảng do Nguyễn Thái Học lãnh đạo nổi dậy đánh trại lính ở tỉnh lỵ. Cuộc khởi nghĩa thất bại, Nguyễn Thái Học cùng nhiều đồng chí bị xử tử tại Yên Bái tháng 6/1930. Khu mộ của các ông nằm trong công viên Yên Hòa ở trung tâm thành phố cũ, là di tích người địa phương thường dẫn khách đến khi kể về lịch sử đô thị.
Trong kháng chiến chống Pháp, phía tây tỉnh là chiến trường của chiến dịch Tây Bắc năm 1952, với trận giải phóng Nghĩa Lộ tháng 10/1952. Vùng thấp ven sông Hồng và sông Chảy là hậu phương, nơi có chiến khu Vần ở Trấn Yên. Những mốc này giải thích vì sao trên đất Yên Bái cũ có nhiều di tích lịch sử cách mạng nằm xen giữa đình làng và bản Thái.
Tỉnh Nghĩa Lộ, tỉnh Hoàng Liên Sơn và lần tái lập năm 1991
Sau năm 1954, phía tây Yên Bái được tách vào Khu tự trị Thái – Mèo, sau đổi tên là Khu tự trị Tây Bắc. Năm 1962, tỉnh Nghĩa Lộ ra đời trong khu tự trị, tỉnh lỵ ở thị xã Nghĩa Lộ, gồm các vùng Văn Chấn, Trạm Tấu, Mù Cang Chải và cả Than Uyên. Tỉnh Yên Bái thời đó thu hẹp lại ở vùng thấp quanh sông Hồng, sông Chảy và hồ Thác Bà.
Từ đầu năm 1976, ba tỉnh Yên Bái, Nghĩa Lộ và Lào Cai hợp nhất thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Yên Bái. Tháng 8/1991, Quốc hội chia Hoàng Liên Sơn thành hai tỉnh; tỉnh Yên Bái tái lập và hoạt động từ ngày 1/10/1991, gồm vùng Yên Bái cũ trước 1962 cộng với phần lớn tỉnh Nghĩa Lộ, trừ Than Uyên về Lào Cai.
Vì thế, giấy tờ của một người sinh ở Nghĩa Lộ có thể ghi ba tên tỉnh khác nhau tùy năm cấp: Nghĩa Lộ, Hoàng Liên Sơn hoặc Yên Bái. Cả ba đều là tên đúng tại thời điểm cấp. Sau tháng 7/2025, tên thứ tư là Lào Cai được thêm vào câu chuyện này.
Chín đơn vị cấp huyện của Yên Bái trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ chín đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày bỏ cấp huyện, kèm vị trí và một nét để nhận diện. Từ 1/7/2025 tất cả đều thuộc tỉnh Lào Cai.
| Đơn vị | Vị trí và nét nhận diện | Ghi chú tên gọi |
|---|---|---|
| Thành phố Yên Bái | Hai bờ sông Hồng ở trung tâm tỉnh; ga Yên Bái, công viên Yên Hòa | Thị xã lên thành phố năm 2002; nay là bốn phường |
| Thị xã Nghĩa Lộ | Giữa cánh đồng Mường Lò, phía tây | Từng là tỉnh lỵ tỉnh Nghĩa Lộ 1962–1975; nay là ba phường |
| Huyện Lục Yên | Đông bắc, theo sông Chảy, phía bắc hồ Thác Bà | Vùng đá quý, người Tày đông |
| Huyện Mù Cang Chải | Tây bắc, vùng cao giáp Sơn La, Lai Châu | Văn bản cũ hay viết Mù Căng Chải; ruộng bậc thang |
| Huyện Trạm Tấu | Phía tây nam, vùng cao giáp Sơn La | Đỉnh Tà Chì Nhù, người Mông đông |
| Huyện Trấn Yên | Ven sông Hồng, phía tây bắc thành phố | Tên có từ thời phong kiến; chiến khu Vần |
| Huyện Văn Chấn | Bao quanh Mường Lò, nối vùng thấp với vùng cao | Tên kế thừa châu Văn Chấn; chè Suối Giàng |
| Huyện Văn Yên | Hai bờ sông Hồng phía bắc, giáp Lào Cai cũ | Vùng quế; huyện lỵ là thị trấn Mậu A |
| Huyện Yên Bình | Phía đông thành phố, quanh hồ Thác Bà | Huyện lỵ thị trấn Yên Bình; thủy điện Thác Bà |
Danh sách này ổn định trong nhiều năm trước 2025. Đợt sắp xếp xã giai đoạn 2019–2020 chủ yếu nhập các xã nhỏ và điều chỉnh ranh giới, trong đó thị xã Nghĩa Lộ nhận thêm một số xã quanh cánh đồng vốn thuộc Văn Chấn, chứ không lập hay xóa đơn vị cấp huyện nào.
Bốn vùng đất trong một tỉnh
Người Yên Bái hay chia tỉnh cũ thành mấy vùng theo địa hình. Vùng thấp dọc sông Hồng gồm thành phố, Trấn Yên và Văn Yên, là đất của người Kinh, người Tày, người Dao, trồng quế, chè, tre măng, có đường sắt và cao tốc đi qua. Vùng hồ ở phía đông gồm Yên Bình và Lục Yên, quanh hồ Thác Bà và sông Chảy, đồi thấp xen ruộng, có mỏ đá quý.
Vùng thung lũng phía tây là Nghĩa Lộ và phần lớn Văn Chấn, với cánh đồng Mường Lò của người Thái, vùng chè và cam. Cuối cùng là vùng cao phía tây bắc, gồm Mù Cang Chải và Trạm Tấu, núi trên dưới hai nghìn mét, người Mông là chủ yếu, nổi tiếng với ruộng bậc thang và những đỉnh núi cao.
Bốn vùng có nhịp sống rất khác nhau. Mùa lúa chín ở Mù Cang Chải và Mường Lò thường rơi vào khoảng tháng 9, tháng 10, trong khi vùng hồ Thác Bà đẹp nhất lúc nước đầy. Điều đó cũng giải thích vì sao Yên Bái cũ có nhiều sản vật nổi tiếng nằm cách nhau rất xa: quế Văn Yên, đá quý Lục Yên, bưởi Đại Minh, chè Suối Giàng, nếp Tú Lệ.
Năm 2025: về chung tỉnh Lào Cai mới
Nghị quyết 202/2025/QH15 sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị, có hiệu lực từ ngày 12/6/2025, chính quyền mới vận hành từ 1/7/2025. Trong đó, Yên Bái và Lào Cai hợp nhất, lấy tên Lào Cai, còn trung tâm chính trị – hành chính đặt ở khu vực thành phố Yên Bái cũ. Đây là lần thứ hai hai tỉnh chung một nhà, sau giai đoạn Hoàng Liên Sơn, và lần này tỉnh lỵ cũng ở bên sông Hồng tại Yên Bái.
Cùng lúc, cấp huyện bị bỏ. Các xã, phường, thị trấn cũ được ghép thành xã, phường mới trực thuộc tỉnh. Phần lớn thị trấn huyện lỵ nhập với vài xã quanh thành xã mới mang tên huyện cũ, như xã Lục Yên, xã Trấn Yên, xã Văn Chấn, xã Yên Bình, xã Mù Cang Chải. Hai ngoại lệ hay bị nhầm là Văn Yên, nơi xã mới ở huyện lỵ mang tên Mậu A, và Trạm Tấu, nơi thị trấn cũ thuộc xã Hạnh Phúc chứ không thuộc xã Trạm Tấu.
Thành phố Yên Bái cũ thành bốn phường Yên Bái, Nam Cường, Văn Phú, Âu Lâu; thị xã Nghĩa Lộ cũ thành ba phường Nghĩa Lộ, Trung Tâm, Cầu Thia, còn hai xã của thị xã nhập vào xã Liên Sơn. Chi tiết từng vùng có trong bài riêng của mỗi đơn vị.
Đọc và chuyển một địa chỉ Yên Bái cũ
Một địa chỉ dạng "thôn hoặc bản…, xã…, huyện…, tỉnh Yên Bái" vẫn có giá trị trên giấy tờ đã cấp. Khi phải khai địa chỉ mới, có thể làm theo các bước dưới.
- Đọc đủ ba tầng trên giấy cũ: xã hoặc thị trấn, huyện hoặc thị xã, thành phố, rồi tỉnh. Nếu ngày cấp trước 1991, tên tỉnh có thể là Hoàng Liên Sơn hoặc Nghĩa Lộ.
- Xác định xã cũ đó đã qua đợt nhập xã 2019–2020 hay chưa. Nhiều xã nhỏ khi ấy đã nhập vào xã lân cận, nên phải tìm xã đã nhận nó trước.
- Tra tên xã, phường mới trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh Lào Cai, dò theo tên xã cũ chứ không dò theo tên huyện, vì một số xã mới ghép từ hai huyện.
- Ghi địa chỉ mới bỏ tầng huyện: thôn hoặc tổ dân phố, xã hoặc phường mới, tỉnh Lào Cai. Tên thôn, tên đường phần lớn giữ nguyên.
- Với việc quan trọng như đất đai, hộ tịch, hỏi trực tiếp bộ phận một cửa của xã, phường mới nơi có nhà đất để được ghi đúng.
Không cần đổi giấy tờ chỉ vì tên tỉnh, huyện thay đổi. Căn cước, sổ đỏ, bằng cấp đã cấp vẫn dùng được; khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên đơn vị hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Yên Bái cũ trước 7/2025 có bao nhiêu đơn vị cấp huyện?
Có chín đơn vị: thành phố Yên Bái, thị xã Nghĩa Lộ và bảy huyện Lục Yên, Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Trấn Yên, Văn Chấn, Văn Yên, Yên Bình. Danh sách này giữ ổn định từ sau lần tái lập tỉnh năm 1991 tới ngày bỏ cấp huyện.
Yên Bái sáp nhập với tỉnh nào và tên tỉnh mới là gì?
Yên Bái hợp nhất với Lào Cai theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh mới mang tên Lào Cai. Trung tâm hành chính của tỉnh mới lại đặt ở khu vực thành phố Yên Bái cũ, nên nhiều cơ quan cấp tỉnh vẫn làm việc bên sông Hồng như trước.
Giấy khai sinh ghi tỉnh Hoàng Liên Sơn có phải đổi không?
Không phải đổi. Hoàng Liên Sơn là tên tỉnh đúng trong giai đoạn 1976 đến 1991, giấy tờ cấp thời đó vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, nơi tiếp nhận sẽ đối chiếu và ghi theo tên đơn vị hành chính hiện hành.
Tỉnh Nghĩa Lộ từng gồm những vùng nào của Yên Bái cũ?
Tỉnh Nghĩa Lộ tồn tại từ 1962 đến 1975, gồm thị xã Nghĩa Lộ và các vùng Văn Chấn, Trạm Tấu, Mù Cang Chải, cùng Than Uyên. Khi Yên Bái tái lập năm 1991, các vùng này về Yên Bái, riêng Than Uyên về Lào Cai rồi sau sang Lai Châu.
Mù Cang Chải hay Mù Căng Chải mới đúng?
Văn bản hành chính hiện hành viết Mù Cang Chải, còn nhiều văn bản và cơ sở dữ liệu cũ viết Mù Căng Chải. Cả hai chỉ cùng một vùng. Khi tìm kiếm tài liệu hoặc tra danh sách, nên thử cả hai cách viết để không bỏ sót.
Đổi địa chỉ Yên Bái cũ sang địa chỉ mới hỏi ở đâu?
Hỏi tại bộ phận một cửa hoặc công an của xã, phường mới nơi cư trú. Nên mang theo giấy tờ có địa chỉ cũ và tra theo tên xã cũ trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh Lào Cai, không đoán theo tên huyện quen gọi.